हिमाली मौनताको चिच्याहट : जलवायु परिवर्तन र पारिस्थितिक असन्तुलन

हिमाली मौनताको चिच्याहट : जलवायु परिवर्तन र पारिस्थितिक असन्तुलन

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

हिमाल सधैँ मौन देखिन्छ—सेतो, स्थिर र अडिग। तर यही मौनताभित्र आज एक चिच्याहट लुकेको छ, जुन जलवायु परिवर्तनले जन्माएको पारिस्थितिक असन्तुलनको परिणाम हो। विश्व तापमान वृद्धि, अनियमित वर्षा, हिमनदीको तीव्र पग्लन र हिमरेखाको सर्दै गएको सीमाले हिमाली पारिस्थितिकीलाई गम्भीर संकटतर्फ धकेलिरहेको छ। हिमाल नदीहरूको उद्गम, जैविक विविधताको आश्रय र लाखौँ मानिसको जीवन आधार हो।

जलवायु परिवर्तनका असरहरू हिमाली क्षेत्रमा झन् तीव्र रूपमा देखापरेका छन्। हिमनदी ताल विस्फोट, पानीको मौसमी असन्तुलन, चराचर र वनस्पतिको लोपोन्मुख अवस्था तथा परम्परागत हिमाली जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन यसका प्रत्यक्ष संकेत हुन्। विडम्बना के छ भने, कार्बन उत्सर्जनमा न्यून योगदान हुँदाहुँदै पनि हिमाली समुदायहरू यसको सबैभन्दा ठूलो मारमा परिरहेका छन्।

यस सन्दर्भमा “हिमाली मौनताको चिच्याहट” शीर्षकले प्रकृतिको त्यो नबोलेको चेतावनीलाई उजागर गर्छ, जसलाई समयमै नसुने भविष्यमा मानवीय र पर्यावरणीय संकट अवश्यंभावी छ। यो विषय वातावरणीय मात्रै होइन, सामाजिक, आर्थिक र नैतिक प्रश्नसमेत हो, जसले दिगो विकास र वैश्विक उत्तरदायित्वको गम्भीर पुनर्विचार माग गर्दछ।

वर्तमान विश्व गम्भीर वातावरणीय संकट—जलवायु परिवर्तनको सामना गरिरहेको छ। विकासका नाममा गरिएको अन्धाधुन्ध औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश र वातावरणविरोधी गतिविधिले पृथ्वीको जलवायु प्रणाली असन्तुलित बनाएका छन्। यसको प्रत्यक्ष परिणाम स्वरूप तापक्रम वृद्धि, चरम मौसमी घटना, समुद्री सतहको वृद्धि, बाढी, खडेरी, हिमताल फूट र वर्षाको अनियमितता बढेका छन्।

नेपालजस्ता हिमाली मुलुकमा यसको असर बढी देखिन्छ। पृथ्वीका ‘तेस्रो ध्रुव’ भनिएका हिमाल तीव्र गतिमा पग्लिँदैछन्। हिमनदी सुक्दै गएपछि ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको सम्भावना बढ्छ, जसले तल्लो भेगका गाउँ, शहर र खेतिपातीमा विनाश निम्त्याउन सक्छ। जलवायु परिवर्तनले वर्षा प्रणालीमा गडबडी ल्याउँदा अत्यधिक वर्षा र खडेरी दुवै समस्या देखा परेको छ, जसले नेपालजस्तो कृषि प्रधान मुलुकमा खाद्यान्न उत्पादन र आर्थिक स्थायित्वमा ठूलो चुनौती सिर्जना गरेको छ।

विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले पृथ्वीको वातावरणीय सन्तुलनमा  असर पुर्याएको छ, जसमा हिमाली क्षेत्र सबैभन्दा संवेदनशील मानिन्छ। विशेष गरी नेपालको जस्तो हिमालयीय मुलुकमा जलवायु परिवर्तनले पारिस्थितिकी, सामाजिक जीवन, कृषि, जलस्रोत र मानव जीवनमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष असर पुर्याइरहेको छ। हिमालमा पिघलिने हिमनदी, ग्लेशियर र हिउँको आकारमा कमी आउँदा नदी प्रणाली, तटीय क्षेत्र र कृषि क्षेत्रमा जोखिम बढिरहेको छ।

जलवायु परिवर्तनले पहिलो रूपमा तापक्रम वृद्धिको असर देखाएको छ। हिमनदीहरू र हिमपहिरो पग्लन थालेका छन्, जसले ताल र बाढीको जोखिम बढाउँछ। यसले पहिरो, बाढी र भूक्षयजस्ता प्रकोपजन्य घटनाको संभावना बढाउँछ। उदाहरणका लागि, नेपालको कालीगण्डकी, कर्णाली र गण्डकी नदी क्षेत्रमा बाढी र पहिरोको घटना लगातार बढेको देखिएको छ। हिमाली क्षेत्रको तापक्रम बढ्दै गएमा केही दशकभित्र उच्च हिमाली भू–भागमा मरुभूमिको स्वरूप विकसित हुने सम्भावना पनि रहेको छ।

हिमाली पारिस्थितिकीमा जैविक विविधता संकटमा परेको छ। तापक्रम वृद्धिका कारण उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा नयाँ जीवजन्तु र चराचुरुङ्कीको आवत–जावत बढेको छ। यसले मौसमी वातावरणसँग अनुकूल भएका स्थानीय प्रजातिहरूको जीवन चक्रमा बाधा पुर्याउँछ। उदाहरणका लागि, बाघ, चितुवा, सर्प, विच्छी र अन्य वन्यजन्तुहरू उच्च क्षेत्रमा बसोबास गर्न थालेका छन्। यसैगरी, कृषिजन्य क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि र वर्षा प्रणालीमा अस्थिरता आउँदा मलेरिया, डेङ्कु र जापानिज इन्सेफलाइटिस जस्ता रोग उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा फैलिन थालेका छन्।

हिमाली क्षेत्र पृथ्वीको संवेदनशील पारिस्थितिकी तंत्रमा पर्छन्। यी क्षेत्र प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता, र विश्वव्यापी जलवायु सन्तुलनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। तर पछिल्लो समय मानव गतिविधि र विश्वव्यापी तापमान वृद्धिले गर्दा हिमाली पारिस्थितिकीमा गम्भीर संकट उत्पन्न भएको छ। ग्लेसियर पग्लनु, हिमनदीहरूको बहावमा अनियमितता, र पानीको उपलब्धता अस्थिर हुनु जस्ता समस्या बढ्दै गएका छन्। हिमाली क्षेत्रका नदीहरूमा बाढी र भूस्खलनको जोखिम पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। यसले तलतिरको कृषि, जलविद्युत्, र स्थानीय बस्तीहरूमा प्रत्यक्ष असर पुर्याउँछ।

हिमाली क्षेत्रको जैविक विविधतामा पनि संकट देखिएको छ। तापमान बढ्दा उच्च पहाडी वन र चराचर प्रजातिहरूको बसोबास क्षेत्रमा परिवर्तन आउँछ। केही प्रजातिहरू उच्च हिमाली क्षेत्र तिर सरेका छन्, तर सीमित भूभाग र चरम मौसमका कारण धेरै प्रजातिहरूको अस्तित्व संकटमा परेको छ। यसले पारिस्थितिकी सन्तुलनमा अस्थिरता ल्याउँछ र खाद्य साङ्लो सञ्जालमा प्रभाव पार्छ।

साथै, हिमाली क्षेत्रका स्थानीय समुदायहरू पनि प्रत्यक्ष प्रभावित छन्। खेती, पशुपालन, र जलस्रोतमा निर्भर जीवनशैली भएका मानिसहरूले अनिश्चित मौसम र प्रकोपजन्य घटनाका कारण जोखिम सामना गर्नुपर्दछ। भूस्खलन, बाढी, र सुख्खाले जीवन र आम्दानीमा ठूलो क्षति पुर्याउँछ।

जलवायु परिवर्तनले हिमाली पारिस्थितिकीमा मात्र नभई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि चुनौती सिर्जना गरेको छ। हिमाल पग्लिएसँगै पानीको आपूर्ति अस्थिर हुँदै जान्छ, जसले कृषि उत्पादन, ऊर्जा सुरक्षा, र वातावरणीय सन्तुलनमा प्रभाव पार्छ। यसले नेपालको जस्तो भूपरिवेष्टित देशको विकास र खाद्य सुरक्षामा जोखिम बढाउँछ।हिमाली पारिस्थितिकी जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष शिकार बनेको छ। ग्लेसियर पग्लनु, जैविक विविधताको संकट, र स्थानीय समुदायमा जीवनशैलीको अस्थिरता यस संकटका मुख्य पक्ष हुन्। यसलाई कम गर्न संरक्षण, दिगो वन व्यवस्थापन, जलस्रोत योजना, र स्थानीय समुदायको सहभागितामा आधारित रणनीति आवश्यक छ। यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने, हिमाली पारिस्थितिकीमा आएको यो संकट दीर्घकालीन र अकल्पनीय परिणाम ल्याउन सक्छ।वर्षा र पानीको असमान वितरणले कृषि र पशुपालनमा असर पार्दै छ, जसले ग्रामीण जनसंख्या र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रतिकूल असर पुर्याउँछ।

जलस्रोतमा पनि संकट आएको छ। हिमाली क्षेत्रको पानीको स्रोतहरू सुक्दै गएका छन्। भूमिगत जल भण्डार घट्दै गएपछि पानीको अभाव पैदा भएको छ। जलविद्युत उत्पादन क्षमता घटेको छ भने केही निर्माणाधीन केन्द्र र प्रसारण लाइनहरू बाढी तथा पहिरोले क्षतिग्रस्त भएका छन्। यसले दीगो ऊर्जा उत्पादनमा चुनौती सिर्जना गरेको छ।

हिमाली पारिस्थितिकी संकटले  प्राकृतिक वातावरणमा मात्र असर गर्दैन, मानव जीवन, सामाजिक संरचना र आर्थिक विकासमा पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। कृषि उत्पादनमा गिरावट, पशुपालनमा कठिनाइ, खाद्यान्न अभाव, स्वास्थ्य समस्याहरू र रोजगारी संकट सिर्जना हुन्छ। यसले स्थानीय समुदायमा विस्थापन, गरिबी र असमानता बढाउँछ।

यस समस्याको समाधानका लागि प्रभावकारी नीति, दीगो विकास, हरित ऊर्जा, वन संरक्षण, वर्षे पानी संकलन, जलस्रोतको दिगो उपयोग र स्थानीय जनचेतना आवश्यक छ। साथै, वैश्विक स्तरमा औद्योगिक र धनी राष्ट्रहरूले उत्सर्जन घटाउने पहल गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत र समुदाय स्तरमा ऊर्जा बचत, विद्युतीय साधनको प्रयोग, मासु र दुग्धजन्य उत्पादनको उपयोग घटाउने उपाय पनि योगदान दिन सक्छ।

मानव जातिको भविष्य जलवायु सन्तुलनसँग  सम्बन्ध राख्छ। तापक्रम वृद्धिका कारण समुद्री सतह बढ्दै गएको छ, जुन तटीय शहरहरू डुबानको खतरा भोगिरहेका छन्। खाद्यान्न उत्पादन घट्दै गएको छ, पानीको स्रोत सुक्दै गएको छ, र प्राकृतिक विपद्हरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ।अबको उपाय भनेको दिगो विकासको बाटो अपनाउनु हो — हरित ऊर्जा प्रयोग, वन संरक्षण, जलस्रोतको संरक्षण, र विश्वस्तरमै वातावरणमैत्री नीतिहरू कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ। यदि मानव जातिले प्रकृतिसँग मिलेर चल्न सकेन भने, न हिमाल बाँच्छ, न मानिस। त्यसैले आजको चेतना नै भविष्यको सुरक्षा हो।

विश्व आज जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटको सामना गर्दैछ। वातावरणीय असन्तुलन, प्राकृतिक प्रकोपको वृद्धि, जल स्रोतको क्षरण, र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा  असर परिरहेको छ। तापमान वृद्धिका कारण पृथ्वीको मौसम प्रणाली अस्थिर बन्दै गएको छ। नेपालजस्ता हिमाली र विकासशील मुलुकहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिएको छ। हिमनदीहरू पग्लँदैछन्, ग्लेशियर ताल विस्फोटको खतरा बढ्दैछ, र बाढी, पहिरो तथा असिनाका घटना तीव्र भएका छन्।

विकास मानव सभ्यताको आवश्यक पक्ष हो। तर, ऊर्जा, पूर्वाधार, उद्योग र कृषिमा हुने प्रगतिका नाममा हुने अत्यधिक खनन, वन विनाश र इन्धनको प्रयोगले वातावरण प्रदूषित भएको छ। यसले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाउँछ, जसले जलवायु परिवर्तनलाई झन् तीव्र बनाउँछ। यिनै कारणले विकास र वातावरणबीच द्वन्द्व देखिन्छ।

नेपालमा जलवायु परिवर्तनको असर कृषि प्रणालीमा विशेष गरी देखिन्छ। वर्षाको अनिश्चितता, खडेरी र बाली नष्ट हुने समस्याले कृषिमा निर्भर जनताको जीवनमा संकट सिर्जना गरेको छ। हिमाल पग्लँदा ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको जोखिम बढ्छ, जुन गाउँ, शहर र खेतिपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ। तापक्रम वृद्धिले ध्रुवीय र उच्च पहाडी प्रजातिहरूको जीवन संकटमा पार्दैछ। तर समाधान पनि सम्भव छ—नवीकरणीय ऊर्जा, वातावरणमैत्री कृषि, हरियाली पूर्वाधार र जनचेतनाले दिगो विकास सम्भव छ।

नेपालमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जनले “हरितगृह प्रभाव” सिर्जना गरी तापमान वृद्धि गराएको छ। ओजोन तहमा क्षति पनि देखिएको छ, जसले सूर्यको हानिकारक किरणहरू प्रत्यक्ष प्रवेश गराउँछ। देशभरका २,३०० भन्दा बढी हिमतालमध्ये धेरै उच्च जोखिममा छन्। हुम्लाको ताक्सो हिमताल फुट्दा आएको बाढी यसको उदाहरण हो। तापक्रम वृद्धिका कारण उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा चितुवा, बाघ, लामखुट्टे र अन्य जीवहरू देखा पर्न थालेका छन्, साथै आँप र लिची फल्न थालेको घटना पनि देखिन्छ।

तराईमा अत्यधिक ताप, पानीको अभाव, कृषिमा ह्रास, बालीनालीको क्षति र खाद्य संकट बढ्दैछ। चुरे क्षेत्रको दोहनले भूमिगत जलस्रोत घटाएको छ। बेमौसमी वर्षा, असिनापात, खडेरी र अनियमित वर्षाले कृषकको आय घटाएको छ। स्वास्थ्यमा पनि असर परेको छ—मलेरिया, डेंगु, जापानिज इन्सेफलाइटिस, मिर्गौला समस्या, कुपोषण र अन्धोपन तीव्र रूपमा फैलिएका छन्।

विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले कम मात्र ग्यास उत्सर्जन गरे तापनि नेपालजस्ता मुलुक बढी असर भोग्दै छन्। जलवायु संकटको समाधान बहुआयामिक रणनीति आवश्यक छ। पेट्रोलियम आधारित इन्धनको प्रयोग घटाउँदै नवीकरणीय उर्जा—जलविद्युत, सौर्य, वायु—मा जोड दिनुपर्छ। वन संरक्षण, वृक्षारोपण र सिमसार क्षेत्रको संरक्षण अनिवार्य छ। शहरी विकास योजनाबद्ध हुनुपर्छ, सार्वजनिक यातायात प्रवर्द्धन र प्रदूषण नियन्त्रण गरिनुपर्छ। वर्षा पानी सङ्कलन, जलस्रोत संरक्षण र अनुकूलन रणनीतिहरू अपनाएर विपद् जोखिम न्यूनीकरण र नागरिक चेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।

जलवायु परिवर्तन आर्थिक, सामाजिक, स्वास्थ्य र अन्तर्राष्ट्रिय न्यायसँग जोडिएको गम्भीर संकट हो। यसको असर अहिलेको पुस्तामात्र होइन, आगामी पुस्तालाई पनि विनाशको दैलोसम्म पुर्याउन सक्नेछ। अतः यसका समाधानका लागि व्यक्तिगत, राष्ट्रिय र वैश्विक तहमा सामूहिक प्रयास अपरिहार्य छ। विशेषतः नेपालले नवीकरणीय उर्जा, वातावरणमैत्री विकास, र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगद्वारा जलवायु न्याय सुनिश्चित गर्नुपर्ने समय आएको छ।