अहंकार विरुद्ध सहिष्णुता: द्वन्द्व समाधानको मार्ग  

अहंकार विरुद्ध सहिष्णुता: द्वन्द्व समाधानको मार्ग  

तोमनाथ उप्रेती

जीवन दर्शन

अहंकार अज्ञान हो, आसुरी हो, विनाश हो, पतन हो ।अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटो तिर लैजान्छ । मानिसमा जुन विशेषता हुन्छ उक्त विशेषताले नै उसलाई सर्वश्रेष्ठ सिद्ध गर्छ । अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरंहकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगती, उन्नती , सुख ,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ ।मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको धरै प्रभावबाट मुक्त गर्न, तर्क र इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुुनु आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईष्र्या, राग र द्वेष  । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो ।

अहंकार, वा आफ्नो मूल्य र अस्तित्वलाई अतिरञ्जित रूपमा महत्त्व दिने प्रवृत्ति, मानव जीवनको एक जटिल र गहिरो पक्ष हो। यो केवल व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक जीवनमा पनि अत्यधिक प्रभाव पार्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तब उसले न केवल आफ्नो मानसिक शान्ति गुमाउँछ, तर सामाजिक सम्बन्ध, मूल्य र नैतिकताको क्षय पनि निम्त्याउँछ।

अहङ्गार आफुले आफुलाई सर्वगुण सम्पन्न र अति जान्ने सुन्ने मान्ने प्रवृति हो । अहंकार भनेको आफु अरु भन्दा श्रेष्ठ हु भन्ने गर्वको भाव हो । यसले  आफ्नो मात्र मानसम्मान, सुखसुविधा र प्रगतिमा आफुलाई केन्द्रीत राख्छ । प्रत्येक व्यक्तिमा चरित्र, धन तथा भोग , शक्ति, पद, ज्ञान तथा वुद्धि , यशसमेतका केन्द्रीत अहंकारहरु हुन्छन ।

व्यक्तिगत दृष्टिकोणबाट हेर्दा, अहंकारले व्यक्तिको आत्मचेतना र विवेकलाई प्रभाव पार्छ। अहंकारी व्यक्ति सधैं आफ्नै दृष्टिकोणलाई सर्वोपरि मान्छ र अरूको सुझाव, विचार वा अनुभवलाई बेवास्ता गर्छ। यसले निर्णय प्रक्रियामा अस्थिरता र त्रुटि निम्त्याउँछ। अहंकारले मानसिक तनाव, असन्तोष र असफलतासँग जुदाइ बढाउँछ। व्यक्ति सानो आलोचनासँग पनि प्रतिक्रिया स्वरूप क्रोध, दु:ख र असन्तोष व्यक्त गर्छ। यसले जीवनमा स्थायी खुशी, आत्मसन्तोष र आध्यात्मिक उन्नति हासिल गर्न बाधा पुर्याउँछ।

मानव जीवनमा अहंकार वा दम्भ एक स्वाभाविक मानसिक अवस्था हो। प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व, क्षमता, ज्ञान र अधिकारप्रति गर्व महसुस गर्छ। थोरै मात्रामा यो गर्व व्यक्तिको आत्मविश्वास, निर्णय क्षमता र नेतृत्वशीलता बढाउँछ। तर जब अहंकार अत्यधिक रूप लिन्छ, तब यसले व्यक्तिको मानसिक शान्ति, आचरण र सामाजिक सम्बन्धमा नकारात्मक प्रभाव पार्न थाल्छ। अत्यधिक अहंकारले व्यक्तिलाई स्वार्थ, प्रतिष्ठा र आफ्नै धारणा मात्र प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्छ। यसबाट उत्पन्न व्यक्तिगत द्वन्द्वले सम्बन्धमा टाँसिने तनाव, मनमुटाव र असहमति बढाउँछ।

अहंकारले सामाजिक जीवनमा पनि गहिरो प्रभाव पार्दछ। जब कुनै समूह, समुदाय वा राष्ट्रका सदस्यहरूले आफ्ना स्वार्थ, सम्मान र प्रतिष्ठालाई माथि राख्छन्, तब सहकार्य, सहिष्णुता र साझा उद्देश्य कमजोर हुन्छ। यस्तो वातावरणमा द्वन्द्व बढ्छ, विश्वास घट्छ र सामाजिक अस्थिरता निम्त्याउँछ। उदाहरणका लागि, विद्यालयमा यदि शिक्षक वा विद्यार्थी दम्भपूर्ण व्यवहार देखाउँछन् भने ज्ञानको आदानप्रदान, सहकार्य र सृजनशीलता प्रभावित हुन्छ। कार्यस्थलमा अत्यधिक अहंकारले टीमवर्क र उत्पादकत्व घटाउँछ। राजनीतिक वा प्रशासनिक क्षेत्रको कुरा गर्दा, अहंकारपूर्ण नेताहरूले आफ्नै स्वार्थलाई प्राथमिकता दिँदा नीतिगत निर्णयमा असमानता, अन्याय र भ्रष्टाचार बढ्छ।

यस्तो द्वन्द्वको सामना गर्न सहिष्णुताको अभ्यास आवश्यक हुन्छ। सहिष्णुता भन्नाले केवल शान्ति स्विकार गर्नु मात्र होइन; यो अर्काको विचार, भावना र आवश्यकता बुझ्ने, आलोचना सहने र आत्मसंयमको अभ्यास हो। जब व्यक्तिले सहिष्णुता अपनाउँछ, तब उसले आफ्ना विचार र भावनालाई नियन्त्रण गर्न सिक्छ। यसले द्वन्द्वलाई समाधान गर्न, विवादमा सामंजस्य स्थापित गर्न र सामाजिक सम्बन्ध सुधार्न मद्दत गर्छ।

धार्मिक ग्रन्थहरूमा सहिष्णुताको महत्त्व स्पष्ट गरिएको छ। भगवद्गीतामा श्री कृष्णले अर्जुनलाई उपदेश दिनुहुन्छ कि मनको स्थिरता र संयमले मात्र कर्ममा सफल र धर्मपरायण बन्न सकिन्छ। उपनिषद्हरूमा पनि अहंकारको त्याग र आत्मज्ञानमार्फत शान्ति प्राप्त गर्ने कुरा वर्णन गरिएको छ। बाइबलमा पनि उल्लेख छ कि “सहनशीलता, प्रेम र क्षमाशीलता मानव जीवनमा सच्चा शक्ति हो।” यसले देखाउँछ कि सहिष्णुता केवल धार्मिक शिक्षा मात्र होइन, व्यवहारिक जीवन र सामाजिक समरसताका लागि अपरिहार्य गुण हो।

सहिष्णुताले व्यक्तिको आन्तरिक जीवन मात्र सुधार्दैन; यसले समाजमा स्थायीत्व, समरसता र सामूहिक विकासलाई पनि प्रोत्साहित गर्छ। जब एक व्यक्तिले आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थ र अहंकारलाई नियन्त्रणमा राखेर सहिष्णुता अपनाउँछ, तब उसले टकरावको सृजना कम गर्छ र सामाजिक सहयोग बढाउँछ। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा सहिष्णु व्यवहारले आपसी विश्वास र समझदारीलाई प्रगाढ बनाउँछ।

सहिष्णुता अभ्यास गर्ने प्रक्रियामा ध्यान, योग र आत्मचिन्तन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। ध्यानले मनलाई एकाग्र बनाउँछ, भावनात्मक स्थिरता दिन्छ र द्वन्द्वमा प्रतिक्रिया नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। योगले शारीरिक तथा मानसिक सन्तुलन कायम राखेर व्यक्ति आन्तरिक रूपले मजबुत बन्छ। आत्मचिन्तनले अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष र क्रोधलाई चिन्हित गरी त्यसलाई सुधार्ने अवसर दिन्छ। यसरी आत्मअनुशासन र अध्यात्मिक अभ्यासले सहिष्णुता विकास हुन्छ, र व्यक्तिको आचरण नै सुधारिन्छ।

व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सहिष्णुता अपनाउने व्यक्तिहरूले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। यस्तो व्यक्ति केवल आफ्नो हितमा मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्रको हितमा पनि निर्णय गर्छ। उनीहरू विवाद, द्वन्द्व र असहमतिलाई सामंजस्यपूर्ण संवाद र समझदारीमार्फत समाधान गर्छन्। यसले समाजमा स्थायीत्व, नैतिकता र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्छ।

सामाजिक दृष्टिले, अहंकारले द्वन्द्व र असहिष्णुताको बीउ बिउँछ। अहंकारी व्यक्ति आफ्नो महत्व देखाउन, आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ साबित गर्न र स्वार्थपूर्ति गर्न तल्लीन हुन्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धहरूमा दूरी र कटुता ल्याउँछ। परिवार, मित्रता, कामकाजी सम्बन्ध र समुदायमा विश्वास र सहयोगको आधार कमजोर हुन्छ। जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो अहंकार र स्वार्थमा व्यस्त हुन्छ, तब सामूहिक हित, सहिष्णुता र सामंजस्यको कमी देखिन्छ। समाजमा असमानता, द्वन्द्व र संघर्ष बढ्छ, जसले सामाजिक सद्भाव र एकताको अवरोध गर्छ।

अहंकारको एक प्रमुख प्रभाव प्रतिस्पर्धा र तुलना हो। मानिस आफ्नो मूल्य, उपलब्धि वा स्थिति अरूसँग तुलना गर्दै आफ्नो अहंकार सन्तुष्ट पार्न खोज्छ। यस्तो तुलना सदैव तनाव, ईर्ष्या र असन्तोष जन्माउँछ। जब व्यक्तिले आफूलाई अपर्याप्त महसुस गर्छ, तब क्रोध, दम्भ वा उपेक्षा जस्ता नकारात्मक भावनाहरू उत्पन्न हुन्छन्। परिणामस्वरूप सामाजिक द्वन्द्व, अप्ठ्यारो सम्बन्ध र मानसिक तनावको सृजना हुन्छ।

धार्मिक र दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, अहंकार मानवता र नैतिक चेतनाको अवरोध हो। भगवद् गीता र उपनिषद् अनुसार अहंकार मोक्ष प्राप्तिको मुख्य बाधा मानिन्छ। निस्काम कर्म, विनम्रता र आत्मज्ञानको अभ्यासले अहंकार न्यून हुन्छ र जीवन सन्तुलित बनाउँछ। बुद्धको उपदेशअनुसार अहंकारले मानवीय सम्बन्धमा क्रूरता र दुःखको बीउ बोन्छ।

आधुनिक समाजमा प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणले अहंकारलाई अझ बढावा दिएको छ। मानिस निरन्तर आफ्नो छवि, प्रतिष्ठा र सामाजिक स्थान देखाउन लाग्छ। यसको परिणामस्वरूप आत्मकेन्द्रित सोच, दम्भ र असहिष्णुताको प्रवृत्ति बढ्छ, जसले समाजमा अस्थिरता र संघर्ष निम्त्याउँछ।

अहंकार नियन्त्रणका उपायहरूमा योग, ध्यान, आत्मविश्लेषण र परोपकारी गतिविधि प्रभावकारी छन्। ध्यानले मनलाई एकाग्र बनाउँछ र भावनात्मक स्थिरता दिन्छ। आत्मनिरीक्षणले आफ्नो स्वार्थ र सीमित दृष्टिकोण बुझ्न मद्दत गर्छ। परोपकारी कार्यले अहंकारको केन्द्रलाई मानवता र समाजतर्फ मोड्छ।

व्यक्तिगत र सामाजिक द्वन्द्वको मुख्य कारण अहंकार हो। जब व्यक्तिले अहंकारलाई चिनेर नियन्त्रण गर्छ, तब मात्र आन्तरिक शान्ति, सामाजिक सद्भाव र मानवताको वास्तविक उन्नति सम्भव हुन्छ। अहंकारलाई चुनौती दिनु केवल व्यक्तिगत विकास मात्र होइन, समग्र समाजको स्थायित्व, शान्ति र समृद्धिमा योगदान हो। त्यसैले विवेक, विनम्रता र सेवा भावलाई जीवनको मार्गदर्शक बनाउनु अत्यावश्यक छ।

व्यक्तिगत अभ्यासबाट अहंकार कम गर्न सकिन्छ। जब व्यक्ति आफ्ना कमजोरी र गल्ती स्वीकार गर्न सुरु गर्छ, आफ्ना कार्यलाई केवल स्वार्थ वा प्रतिष्ठाको लागि होइन, मानवता र समाजको हितका लागि गर्छ, तब अहंकार क्रमशः क्षीण हुन्छ। शरीर, मन र अहंकारबाट मुक्त भएर मानिस शून्य, शान्त र विवेकपूर्ण जीवनतर्फ अघि बढ्छ।

सार्वजनिक जीवनमा सफलता र सामाजिक कल्याणको लागि अहंकार त्याग अनिवार्य हुन्छ। आत्मचिन्तन, विवेक, प्रेम र करुणाको अभ्यासले मात्र अहंकारको अन्धकार हटाउन सक्छ। यसले व्यक्तिगत जीवनमा शान्ति, सामाजिक जीवनमा सद्भाव र राष्ट्र तथा समाजमा स्थायित्व ल्याउँछ। जब व्यक्ति अहंकारमुक्त भएर सेवा र योगदानमा केन्द्रित हुन्छ, तब उसले केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, समग्र मानवताको कल्याण पनि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

निष्कर्षमा, अहंकारले उत्पन्न हुने व्यक्तिगत र सामाजिक द्वन्द्व केवल बाहिरी नियन्त्रण वा नियमले समाधान गर्न सकिँदैन। यसको स्थायी समाधान केवल सहिष्णुता र आत्मअनुशासनद्वारा सम्भव छ। सहिष्णुता व्यक्तिको आन्तरिक शक्ति हो, जसले द्वन्द्वलाई कम गर्दै सम्बन्ध सुधार्छ, मनको शान्ति र समाजिक समरसता सुनिश्चित गर्छ। अहंकारको विरुद्ध सहिष्णुता अपनाउँदा मात्र व्यक्तिको आचरण सुधारिन्छ र समाजमा स्थायीत्व, न्याय र शान्ति स्थापना हुन्छ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)