नैतिकता र चेतनाको संगम: पूर्वीय दार्शनिक दृष्टान्त  

नैतिकता र चेतनाको संगम: पूर्वीय दार्शनिक दृष्टान्त  

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव,नेपाल सरकार

दर्शन वास्तविक र सत्य ज्ञानको अध्ययन हो, जसले जीवन र जगतको व्याख्या गर्दछ। यसले तत्त्व, ज्ञान, मूल्य र तर्कका सिद्धान्तहरूको विश्लेषण गर्दै समस्याको समाधान दिन्छ। दर्शनशास्त्रले मानिसको ज्ञान स्रोत—ईश्वरीय वाणी, धर्मग्रन्थ, विज्ञ व्यक्तिको अनुभव, अन्तरमन, तर्क र प्रत्यक्ष अनुभव—लाई स्पष्ट पार्छ। दर्शनलाई पूर्वीय र पाश्चात्यमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ; पूर्वीय दर्शन मुख्यत: भारत, नेपाल, बंगलादेश र एसियाली क्षेत्रबाट उत्पन्न भएको हो। दर्शन  देख्ने वा बुझ्ने प्रक्रिया मात्र होइन, जीवन र समाजको सम्पूर्णता बुझेर साकार परिणाम दिने मार्ग पनि हो। यसले नेपाली समाज, संस्कृति, मूल्य र प्रशासनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।पूर्वीय दर्शनको मूल उद्देश्य जीवन र जगतको सत्यता, शक्ति, कर्म, आत्मा र परमात्मा सम्बन्धी विचारलाई स्पष्ट गर्नु हो। यसमा हिन्दू, बौद्ध, जैन, वैदिक, र अन्य प्राचीन दार्शनिक चिन्तनका सिद्धान्त समावेश छन्। पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनमा सदाचार, नैतिकता, आचार विचार, कर्तव्य र आत्मज्ञानलाई महत्त्व दिएको छ। यस अनुसार, जीवनमा कर्मको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ र प्रत्येक व्यक्तिको कर्मले उसको भविष्य र भाग्य निर्धारण गर्छ।

पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनको मूल उद्देश्यमा केन्द्रित भई मार्गदर्शन गरेको छ। यसले  ज्ञानको प्राप्ति मात्र होइन, कर्म, नैतिकता र आत्म–जागरणलाई जीवनको आधार मान्छ। मानवको अस्तित्व साधारण भौतिकता मात्र होइन, चेतना र आत्म–साक्षात्कारको यात्रासँग सम्बन्धित छ।मानव जीवनलाई आन्तरिक चेतना, नैतिक मूल्य र आत्मज्ञानसँग जोडेर बुझ्ने परम्परा स्थापना गरेको छ। भारतीय, तिब्बती, चिनियाँ तथा अन्य पूर्वीय दार्शनिक विचारधाराहरूमा नैतिकता केवल नियम वा सामाजिक कर्तव्यको सीमामा नभई, मानव चेतनाको उच्चतम विकासको साधनको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस दृष्टान्तअनुसार, सही आचरण, सहानुभूति, करुणा, सत्यनिष्ठा र संयम केवल सामाजिक सौहार्दका आधार होइनन्, बरु व्यक्तिको आत्मसाक्षात्कार र जीवनको वास्तविक उद्देश्य प्राप्तिको मार्गदर्शक हुन्।

पूर्वीय दार्शनिकहरू—जसमा वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, बौद्ध धर्मग्रन्थ र कन्फ्युसियसका शिक्षाहरू प्रमुख छन्—ले मानव चेतनालाई क्रमिक रूपमा उजागर गर्ने प्रक्रियालाई महत्व दिएका छन्। उनीहरूका अनुसार, नैतिकता र आत्मज्ञानको सम्बन्ध द्वैधात्मक नभई परस्पर पूरक छ; जब चेतना उच्च स्तरमा विकास हुन्छ, तब नैतिक मूल्यहरू स्वाभाविक रूपमा पालन हुन्छन्। यसले व्यक्तिलाई व्यक्तिगत लाभमा केन्द्रित जीवन भन्दा पर, समाज र विश्वका हितमा कार्य गर्न प्रेरित गर्छ।आजको डिजिटल, भौतिक र छिटो गतिमा आधारित समाजमा, पूर्वीय दर्शनले सुझाएको चेतना–आधारित नैतिकता आधुनिक जीवनका चुनौतीहरू, सामाजिक द्वन्द्व र मूल्य संकटसँग जुझ्न मार्गदर्शन दिन सक्छ।

पूर्वीय दर्शनले मात्र व्यक्तिको आन्तरिक जीवनमा होइन, समाजमा नैतिक जीवनको मूल्य पनि सिकाउँछ। बुद्धको शिक्षाले करुणा र अहिंसालाई नैतिक जीवनको आधार मान्छ। सागरको कथा सम्झौं: समुद्रमा अनेकन नदीहरूको जल मिसिन्छ, तर समुद्रको शुद्धता अविकृत रहन्छ। यसरी नै मानवको मन र कर्म शुद्ध भए, संसारलाई नैतिकता र प्रेमको मार्गदर्शन गर्न सक्छ।

आत्म–ज्ञानको प्राप्ति  बौद्धिक अनुशासन, ध्यान, योग र विवेकको संयोजन हो। शास्त्रहरूले सदा मनको अनुशासन, इच्छा नियन्त्रण र विवेक विकासलाई आत्म–ज्ञानको आधार बताए। मिथकमा, गन्धर्व, राक्षस, देवता र मानवहरूका कथाहरूले सधैं आत्म–साक्षात्कार र नैतिकताको परीक्षण प्रस्तुत गरेका छन्। ती कथाहरूले सिकाउँछन् कि बाह्य शक्ति र साधनले मात्र जीवनको उद्देश्य पूरा हुँदैन; आन्तरिक विवेक र नैतिक अभ्यासले मात्र आत्म–ज्ञान सम्भव छ।

पूर्वीय दर्शनमा योगको विशेष स्थान छ। योग  मनको शुद्धि, आत्म–नियन्त्रण र नैतिकताको साधन हो। पतञ्जलि योगसूत्रमा भनिएको छ:
“यमे नियमाः।“
नियम र संयमको अभ्यास बिना योग असम्भव छ। संयम, सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रह यस्ता नैतिक मूल्य योगको आधार हुन्। यी मूल्य पालन गर्दा मात्र व्यक्ति मानसिक शान्ति, आत्म–ज्ञान र समाजमा नैतिक नेतृत्व गर्न सक्षम हुन्छ।

सामान्य मानिसको जीवनमा नैतिकताको अभ्यास कठिन देखिन्छ। तर निरन्तर अभ्यास, ध्यान र आत्म–निरीक्षणले नैतिक जीवन सहज बनाउँछ। पूर्वीय दृष्टान्तमा यो पनि देखाइएको छ कि नैतिकता  व्यक्तिगत लाभको लागि होइन; यो समाजको सन्तुलन, मानव जीवनको सौन्दर्य र आध्यात्मिक प्रगतिको आधार हो।

पूर्वीय दर्शन  जीवनको मार्गदर्शन गर्ने जीवन्त शास्त्र हो। नेपालमा धर्म, संस्कार र परम्पराको प्रभाव गहिरो छ। यही कारणले पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरू यहाँ प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत हुन्छन्।सत्य, कर्म र नैतिकताको अभ्यासले मात्र मानव जीवनमा स्थायी शान्ति र आत्म–ज्ञानको अनुभूति हुन्छ। शक्ति र दौलतले अस्थायी सुख दिन्छ; तर विवेक, नैतिकता र आत्म–ज्ञानले जीवनलाई अनन्त सुख र शान्तिको अनुभव दिलाउँछ।

आत्म–ज्ञान, नैतिकता र कर्मयोगले मात्र मानव जीवनलाई पूर्णता दिन सक्छ। राजा जनक, हरिश्चन्द्र, अर्जुन र बुद्धका कथाहरूले हामीलाई चेताउँछन् कि सत्य र नैतिकताको मार्ग अविचलित रहनु आवश्यक छ। जीवनमा कर्मको शुद्धता, आन्तरिक अनुशासन र विवेकको विकास नै आत्म–ज्ञानको मार्गदर्शन हो।

पूर्वीय दर्शनले नैतिकता र आत्म–ज्ञानको शिक्षालाई जीवनको आधार बनाउँछ। मिथक, शास्त्र र साधनाले देखाउँछन् कि बाह्य शक्ति र साधन मात्र पर्याप्त छैन; आन्तरिक विवेक, संयम, कर्मको शुद्धता र सतो गुणको विकास आवश्यक छ। यसैले प्रत्येक मानवले आफ्नो जीवनमा सत्य, कर्म, नैतिकता र आत्म–साक्षात्कारको मार्ग अपनाउनु पर्छ।

हिन्दू र बौद्ध दर्शनले समाजमा सामाजिक सहकार्य, योग, ध्यान, सत्य र ईश्वरको उपासना गर्ने महत्त्वपूर्ण पाठ दिएका छन्। कर्म, धर्म, संस्कार र नैतिकता जीवनका केन्द्र हुन्। बौद्ध दर्शनका चार सत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले असल कर्म र शान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्छ। चाणक्य र महात्मा गान्धीका नीति र दर्शनले पनि समाज र राज्यको व्यवस्थित सञ्चालनमा मार्गदर्शन पुर्याएका छन्।

नेपालमा प्राचीन कालदेखि नै धार्मिक तपोभूमिको परम्परा छ। यहाँका मानिसले पूजापाठ, धर्मकर्म, सामाजिक सहकार्य, आत्मज्ञानका लागि ईश्वरीय उपासना र योग–ध्यानलाई निरन्तर अभ्यास गर्दै आएका छन्। वैदिक दर्शनले परोपकार, दया, शाकाहारी जीवनशैली र आचार–विचारको महत्त्व सिकाउँछ।

पूर्वीयले जीवनलाई अनुशासन, आत्ममूल्यांकन र आत्म–नियन्त्रणमा आधारित बनाउन सिकाउँछ। मिथक र शास्त्रहरूमा वर्णित कथाहरूले मानवलाई सत्य, धर्म र नैतिकतामा दृढ रहन प्रेरित गर्छन्। राजा जनक, हरिश्चन्द्र, अर्जुन र बुद्धका जीवनदृष्टान्तले नैतिकता र आत्मज्ञानको महत्त्व प्रष्ट देखाउँछन्।

आत्मा अमर छ। शरीर मरणशील छ। कर्मले मात्र मानवलाई जीवन र जगतसँग नजिक पुर्याउँछ। मृत्यु पछिको यात्रा अज्ञात भए पनि शास्त्रीय र दार्शनिक परम्पराले यसलाई चेतनाको निरन्तर यात्रा मान्छ। परमात्मा सर्वोच्च शक्ति हुन्। हाम्रो आत्मा पनि परमात्माको अंश हो।वेद, उपनिषद्, ब्राह्मण र आरण्यक ग्रन्थहरूले जीवन र जगतका सिद्धान्त प्रष्ट पारेका छन्। ऋषिहरूले आफ्नो ज्ञान र अनुभवको आधारमा मानव कल्याणका लागि नैतिक जीवन, धर्म, सत्य, संयम र आत्म–साक्षात्कारको मार्ग देखाएका छन्।

मानव जीवनमा नैतिकता र सदाचारको अभ्यास अपरिहार्य छ। गीतामा श्रीकृष्णले भनेका छन्–
“ठूला व्यक्तिको वाणी नीति बन्छ।“
यसले देखाउँछ कि नेतृत्व र व्यक्तित्वले समाज र राष्ट्रको मार्गदर्शन गर्दछ।

जीवनको सर्वोच्च उद्देश्य  भौतिक लाभ होइन। सत्य, नैतिकता, कर्मयोग, ध्यान र योगमार्फत मात्र आत्म–ज्ञान प्राप्त हुन्छ। मिथक र शास्त्रीय दृष्टान्तले सिकाउँछन् कि शक्ति र दौलतले अस्थायी सुख दिन्छ; तर विवेक, नैतिकता र आत्म–ज्ञानले जीवनलाई स्थायी शान्ति र पूर्णता दिन्छ। धर्म, संस्कार, कला, साहित्य र दर्शनको प्रभावले व्यक्तिलाई सन्तुलनपूर्ण जीवन जिउन प्रेरित गर्दछ। योग, विपश्यना, शाकाहारी जीवनशैली, सामाजिक सहकार्य र परोपकारका अभ्यासहरू यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हुन्।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई अनुशासन, नैतिकता, कर्मयोग र आत्म–साक्षात्कारको आधारमा जिउन सिकाउँछ। यसले व्यक्तिलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र समृद्धि प्रदान गर्छ। नेपालमा यसको अभ्यास प्राचीन कालदेखि निरन्तर चलिरहेको छ।

पूर्वीय दर्शन विभिन्न धर्म, संस्कृति र दार्शनिक प्रणालीहरूलाई समेट्ने एउटा व्यापक चिन्तन हो। हिन्दू, बौद्ध, चिनियाँ, कोरियन, जापानी, मुस्लिम लगायतका दर्शनहरू विद्वानहरूले यसकै सन्दर्भमा विश्लेषण र व्याख्या गर्दै आएका छन्। पूर्वीय दर्शनले जीवन र जगतको सत्यलाई बुझ्न मद्दत गर्छ। यसका अनुसार शक्ति सर्वोपरि छ, संसार स्थिर छैन, शरीर अस्थायी छ, तर आत्मा अमर छ। मानवीय कर्मले मात्र व्यक्तिलाई जीवन र ब्रह्माण्डसँग नजिक पुर्याउँछ।

वेदलाई सनातन धर्म र संस्कृतिको आधार मानिन्छ। यो  मानव सभ्यताको व्याख्याको पनि प्राचीनतम स्रोत हो। कर्म नै व्यक्तिको भाग्य निर्धारण गर्छ; वर्तमान जीवनमा जे भइरहेको छ, त्यसको आधार पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरूले स्पष्ट गर्छ। जीवनको सफलतामा असल कर्म र नैतिक अभ्यासको योगदान महत्वपूर्ण हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनभित्र बुद्ध दर्शनले दुःख, तृष्णा, कर्म र पुनर्जन्मको सम्बन्धबारे विश्लेषण गरेको छ। बुद्धका चार आर्य सत्य—संसारमा दुःख छ, दुःखको कारण छ, दुःखको निवारण छ, निवारणका लागि अष्टाङ्गिक मार्ग छ—ले जीवनको मार्ग देखाउँछन्। अष्टाङ्गिक मार्गमा सम्यक दृष्टि, सम्यक संकल्प, सम्यक वाक, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीवन, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृति र सम्यक समाधि समावेश छन्।

पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिगत जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक कर्तव्य र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीसँग प्रत्येक कर्मलाई जोडेर हेर्छ। यसले मानवीय मूल्य, आत्म–सहायता, सामाजिक कौशल, नैतिक सीप र ध्यान, नम्रता, धैर्यता, न्याय, सत्य, करुणा र परोपकार जस्ता गुणहरूको विकास गराउँछ। यसै कारण, जीवनलाई सन्तुलित, सार्थक र शान्तिपूर्ण बनाउन पूर्वीय दर्शन अपरिहार्य मार्गदर्शक बनेको छ।

वेदलाई सनातन धर्म र संस्कृतिको आधार मानिन्छ। यो  धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, मानव सभ्यताको व्याख्याको प्राचीन स्रोत पनि हो। कर्म नै व्यक्तिको भाग्य निर्धारण गर्छ। वर्तमान जीवनमा जे भइरहेको छ, त्यसको आधार पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरूले स्पष्ट गर्छ। जीवनको सफलता बुद्धिमत्तामा मात्र होइन, असल कर्म र नैतिक अभ्यासमा पनि निर्भर हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिगत जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक कर्तव्य र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीसँग प्रत्येक कर्मलाई जोडेर हेर्छ। यसले आत्म–सहायता, सामाजिक कौशल, नैतिक सीप, ध्यान, नम्रता, धैर्यता, न्याय, सत्य, करुणा र परोपकार जस्ता मानवीय मूल्यहरूको विकास गराउँछ। यसैले जीवनलाई सन्तुलित, सार्थक र शान्तिपूर्ण बनाउन पूर्वीय दर्शन अपरिहार्य मार्गदर्शक बनेको छ।नेपालजस्ता समाजमा बढ्दो अपराध, भ्रष्टाचार, सामाजिक विचलन र नैतिक ह्रासको अवस्था सुधार गर्न पूर्वीय दर्शनले मार्गदर्शन दिन्छ। यसले व्यक्तिगत नैतिकता, सादाचार, राष्ट्रिय एकता, भ्रातृत्व र सार्वभौमसत्ताको सम्मान कायम गर्दै समाज र राष्ट्रलाई जिम्मेवार र समृद्ध बनाउन मद्दत गर्दछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)