चेतनाविहीन अभिमानको पतन यात्रा

चेतनाविहीन अभिमानको पतन यात्रा

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव चेतनाको सबैभन्दा सूक्ष्म तर घातक विकृति अहंकार हो। यसको मूल जरा अज्ञानतामा गाडिएको हुन्छ । जब मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूप, सीमितता र परस्पर निर्भर अस्तित्वलाई बिर्सन्छ, तब “म” को भ्रमले चेतनालाई ढाक्छ । यही अज्ञानताको पर्दाभित्र अहंकार जन्मिन्छ, हुर्किन्छ र विवेकलाई मौन बनाउँदै जान्छ । विवेक भनेको सही–गलत छुट्याउने आन्तरिक प्रकाश हो । तर अज्ञानताले जब यो प्रकाश ढाकिदिन्छ, अहंकार नै निर्णयकर्ता बन्न पुग्छ ।

मानव जीवन चेतना, विवेक र आत्मबोधको समन्वित साधना हो। जब चेतना जागृत हुन्छ, तब व्यक्तित्व सन्तुलित बन्छ; जब विवेक सक्रिय हुन्छ, तब निर्णय परिपक्व बन्छ। जब आत्मबोध गहिरो हुन्छ, तब अभिमान स्वतः सीमित हुन्छ। तर, चेतनाविहीन अवस्थामा जन्मिएको अभिमान भने विनाशको बीजारोपण हो। यस्तो अभिमान सुरुमा आकर्षक देखिए पनि अन्ततः पतनको मार्गमा लैजान्छ। चेतनाविहीन अभिमानको यही यात्रा—उदयदेखि पतनसम्म—मानव जीवनको गम्भीर अध्ययनको विषय हो।

अभिमान आफैंमा पूर्णतः नकारात्मक तत्व होइन। आत्मसम्मान र आत्मविश्वास मानव विकासका आधार हुन्। तर, जब आत्मविश्वास सीमारेखाभन्दा बाहिर जान्छ र आत्मबोधबाट टाढा हुन्छ, तब त्यो अभिमानमा रूपान्तरित हुन्छ। चेतना नभएको अभिमानले आफूलाई अरुभन्दा श्रेष्ठ ठान्न थाल्छ। उसले अरूको विचार, अनुभव र अस्तित्वलाई कम मूल्य दिन्छ। यहीँबाट पतनको यात्रा प्रारम्भ हुन्छ।

व्यक्ति आफ्नो सीमित उपलब्धिलाई अन्तिम सत्य ठान्छ। ऊ आफ्नो ज्ञानलाई पूर्ण र अरूको ज्ञानलाई अपूर्ण ठान्छ। यसरी उसको दृष्टि संकुचित बन्छ। संकुचित दृष्टिले सधैं द्वन्द्व निम्त्याउँछ। समाजमा सहकार्य, सहानुभूति र समन्वय आवश्यक हुन्छ, तर अभिमानी मनले यी मूल्यहरूलाई कमजोरीको रूपमा हेर्छ। परिणामतः सम्बन्धहरू कमजोर बन्छन्।

अभिमानले व्यक्तिलाई एक्लो बनाउँछ। उसलाई लाग्छ, “मलाई कसैको आवश्यकता छैन।” तर मानव सामाजिक प्राणी हो। सम्बन्ध, सहयोग र संवाद बिना जीवन अधुरो हुन्छ। जब अभिमानले सम्बन्धहरू तोड्न थाल्छ, तब व्यक्ति बाह्य रूपमा सफल देखिए पनि आन्तरिक रूपमा खाली बन्छ। उसको आत्मा अशान्त हुन्छ, तर उसले त्यो अशान्तिलाई स्वीकार गर्न चाहँदैन। यही अस्वीकार नै पतनको अर्को संकेत हो।

चेतनाविहीन अभिमानले संवेदनशीलतालाई कमजोर पार्छ। व्यक्ति अरूको दुःखप्रति उदासीन बन्छ। उसले अरूको पीडालाई सामान्य ठान्छ। करुणा, सहानुभूति र नम्रता जस्ता गुणहरू बिस्तारै हराउँदै जान्छन्। जब मानवबाट संवेदना हराउँछ, तब ऊ यान्त्रिक बन्छ। यान्त्रिक मनले साँचो आनन्द अनुभव गर्न सक्दैन। यसरी अभिमानले व्यक्ति मात्र होइन, उसको वरिपरिका सम्बन्धहरू पनि नष्ट गर्छ।

अभिमानले सधैं टकराव जन्माउँछ। जहाँ नम्रता हुन्छ, त्यहाँ संवाद सम्भव हुन्छ; तर जहाँ अभिमान हुन्छ, त्यहाँ संवाद बन्द हुन्छ। अभिमानी व्यक्ति सधैं आफ्नो कुरा सही प्रमाणित गर्न खोज्छ। उसले आलोचनालाई अपमान ठान्छ। यसरी ऊ सिक्ने अवसर गुमाउँछ। आलोचना विकासको माध्यम हो, तर अभिमानले त्यसलाई शत्रु मान्छ। परिणामतः व्यक्ति विकासभन्दा टाढा जान्छ।

जब व्यक्ति आफ्नो त्रुटि देख्न असमर्थ हुन्छ, तब परिस्थिति उसलाई सिकाउन बाध्य हुन्छ। जीवनले कहिलेकाहीँ कठोर परीक्षा लिन्छ। अभिमानले भरिएको व्यक्ति जब असफलता भोग्छ, तब उसको आन्तरिक संरचना कमजोर हुन्छ। यदि चेतना जागृत नभएमा ऊ निराशामा डुब्न सक्छ। तर यदि असफलताबाट उसले आत्मबोध प्राप्त गर्यो भने, त्यो पतन पुनर्जागरणको अवसर पनि बन्न सक्छ।

चेतनाविहीन अभिमानको पतन यात्रा व्यक्तिगत स्तरमा मात्र सीमित छैन; यसको प्रभाव सामाजिक र संस्थागत स्तरमा पनि देखिन्छ। जब नेतृत्वमा अभिमान हुन्छ र चेतना हुँदैन, तब निर्णयहरू पक्षपाती बन्छन्। जब समाजमा अहंकार हावी हुन्छ, तब सहिष्णुता घट्छ। इतिहासमा अनेक उदाहरणहरू छन् जहाँ अभिमानले सभ्यता कमजोर पारेको छ। त्यसैले चेतना र नम्रताको महत्त्व केवल व्यक्तिगत नैतिकता होइन, सामाजिक आवश्यकता पनि हो।

जब अभिमान चेतनासँग मिल्छ, तब ऊ आत्मसम्मान बन्छ; जब चेतना हराउँछ, तब अभिमान विनाश बन्छ। यस सत्यलाई आत्मसात् गर्दै हामीले जीवनको यात्रामा विवेकलाई मार्गदर्शक बनाउनु नै उत्तम हो। चेतनायुक्त नम्रता नै सच्चा उन्नतिको आधार हो, र यहीँबाट पतनको सम्भावना अन्त्य हुन्छ।

मानव जीवनमा अहंकार र अज्ञानता एकअर्कासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन्। जब व्यक्तिले आफ्नो क्षमता, ज्ञान वा दृष्टिकोणलाई अत्यधिक महत्व दिन थाल्छ, तब उनी अहंकारको जालोमा फस्छन्। अहंकारले मनोवैज्ञानिक दृष्टिले व्यक्तिलाई असंवेदनशील, असहिष्णु र आत्मकेंद्रित बनाउँछ। यदि यससँग अज्ञानता पनि जोडिन्छ भने, व्यक्ति आफ्नो कमजोरी, सीमितता र गल्ती बुझ्न असमर्थ हुन्छ। अज्ञानताको पर्दाभित्र लुकेको अहंकार केवल व्यक्तिगत जीवनमा होइन, सामाजिक, राजनीतिक र दार्शनिक परिवेशमा समेत चुनौतीपूर्ण परिणाम ल्याउँछ।

अज्ञानता आफ्नो त्रुटि बुझ्ने क्षमता र आलोचनालाई ग्रहण गर्ने विवेकको कमी पनि जनाउँछ। जब अहंकार र अज्ञानता सँगसँगै काम गर्छन्, तब व्यक्ति आफ्नो दृष्टिकोणलाई मात्र सही ठान्छ र अरूको विचारलाई अस्वीकार गर्छ। यसले बहस, संवाद र सहकार्यमा बाधा पुर्याउँछ। समाजमा यस्तो प्रवृत्ति बढ्दा, सामूहिक निर्णय, नेतृत्व र नीति निर्माण कमजोर हुन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै संस्था वा राजनीतिक दलमा नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो अज्ञानतालाई स्वीकार नगरी केवल आफ्नै विचारको आधारमा निर्णय लिँदा संगठनात्मक अस्थिरता र द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ।

ज्ञान आत्मचेतनाको जागरण हो । अज्ञानताको पर्दा हटेपछि अहंकार स्वतः क्षीण हुन थाल्छ र विवेक पुनः सक्रिय हुन्छ । विवेक जागृत भएपछि व्यक्ति “म” बाट “हामी” तर्फ उन्मुख हुन्छ । त्यसैले अहंकारको अन्त्य बाह्य नियन्त्रणबाट होइन, आन्तरिक बोधबाट सम्भव हुन्छ । यही बोध नै मानव जीवनलाई नैतिक, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउने दार्शनिक मार्ग हो ।

अहंकारको मूल जरा अज्ञानता हो । जब व्यक्तिले आफूलाई केवल शरीर, धन, पद र सम्मानसँग पहिचान गर्छ, तब अहंकार बढ्छ। इतिहासमा रावण, दुर्योधन, हिरण्यकश्यप जस्ता पात्रहरूको पतनको मूल कारण नै अहंकार हो।अहंकारले व्यक्ति र समाजमा द्वेष, विवाद र विखण्डन ल्याउँछ। जीवनमा साँचो सुख, शान्ति र समृद्धिका लागि अहंकारलाई परित्याग गर्नु आवश्यक हुन्छ। आत्मचिन्तन, विनम्रता र सेवाभावले मात्र अहंकारलाई घटाउन सकिन्छ। जब व्यक्ति निरंहकार बन्न थाल्छ, तब उसले साँचो प्रेम, करुणा र आत्मज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ। त्यसैले अहंकारलाई नियन्त्रण गरेर विवेक र साधनाको मार्गमा अघि बढ्नुपर्छ।

अहंकारले आफूलाई अत्यधिक ठूलो र सर्वश्रेष्ठ ठान्ने मानसिक प्रवृत्तिलाई जनाउँछ। जब मानिसले आफ्नो उपलब्धि, शक्ति वा ज्ञानलाई अरूभन्दा माथि देख्न थाल्छ र अरूको योगदानलाई सानो ठान्छ, त्यही अवस्था अहंकार हो। अहंकारले व्यक्ति आत्मकेन्द्रित बनाउँछ, जसले गर्दा उसले अरूको सल्लाह, आलोचना वा सहयोगलाई मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन। यसले मानिसलाई घमण्डी, क्रोधी र असहिष्णु बनाउँछ।

अहंकारको मूल कारण आत्मसम्झानको कमी र आफ्नो वास्तविकता, आत्मा र शुद्धता प्रति अनभिज्ञता हो। जब व्यक्तिले आध्यात्मिक उन्नति हासिल गर्छ, तब उसलाई अहंकारको अन्धकार हट्न थाल्छ र साँचो आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ। अहंकार मानिसलाई क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्वेष, र रागजस्ता विकारहरूको बाटोमा लैजान्छ र यसका कारण व्यक्तिको बुद्धि र विवेक मर्छ, जसले पतन र विनाशको बाटो खोल्छ।

अहिले सार्वजनिक जीवनयापन गर्नेहरुमा  प्रेम, करुणा, दया, समन्याय, समभाव, समान व्यवहार गर्नु पर्दछ भन्ने सोंच र भाव हराउदै गएको अवस्था विधमान छ। सार्वजनिक जीवनयापन गर्नेहरुमा  अहिंसा, सदाचारीता , नैतिकता, दया भाव , विवेक, प्रेमपूर्ण, करुणावान र परोपकार,मानवीयता  आदि गुणहरु आवश्यक पर्दछ । अहिले सार्वजनिक जीवन अवलम्वन गर्नेहरुमा इर्श्या, द्धेष, क्रोध, हिंसा, घृणा, वैमनस्यता ,अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धाको भावना, अरु सित तुलना जस्ता नकारात्मक भावहरु उव्जने गरेको पाइन्छ । यस्ता कर्मले गर्दा उनिहरुमा कार्य सम्पादनका सिलसिलामा ठूलो अहंकार उत्पन्न हुन आउछ। आफुलाई अर्को सम्झन्छन ।मैले यती गरे,यो मैले गरे, मैले मेरै कार्यकालमा गरे,म नभएको भए यो सम्भव हुने थिएन यो गरे सवलाई अहंकारले समात्छ । जब व्यक्तिमा अहंकार बढदै जान्छ तब अनेक विकृति एवं समस्याहरु देखा पर्न थाल्छ ।

व्यक्तिको आध्यात्मिक स्तरको एउटा महत्त्वपूर्ण मापदण्ड हो, अहंको मात्रा । यसको अर्थ हो उनको आत्माको सबैतर्फ अनि विद्यमान अन्धकार कति हटेको छ तथा उनको आफ्नो अन्तरात्माको साथ कति पहिचान स्थापित भएको छ ।आत्माको सबैतर्फ अन्धकार अर्थात अहंको अर्थ हो मनुष्यको त्यो प्रवृत्ति जहाँ उनको पहिचान केवल पञ्चज्ञानेन्द्रिय, मन एवं बुद्धिसम्म सीमित हुन्छ । हाम्रो आधुनिक शिक्षाप्रणाली र समाजले हामीलाई यही शिक्षा सिकाउछ कि हाम्रो अस्तित्व, हाम्रो देह, मन एवं बुद्धि सम्मनै सीमित छ र हाम्रो वास्तविक अस्तित्व हाम्रो अन्तरात्मा हो, यो तथ्यबाट हामी अनभिज्ञ छौं ।

हाम्रो आध्यात्मिक स्तर जति बढ्दै जान्छ, त्यति नै सूक्ष्म रूपमा अहंकारको स्वरूप पनि प्रकट हुँदै जान्छ। आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न नसक्नु नै अहंको प्रमुख लक्षण हो। शरीर, मन र अहंकारमै सीमित जीवन साँचो जीवन होइन। जब साधक यी तीनको बन्धनबाट क्रमशः मुक्त हुन थाल्छ, तब ऊ शून्यता, शान्ति र अन्ततः निर्वाणको अनुभूतितर्फ अग्रसर हुन्छ। अहंकार मनको इन्धन हो; मन स्वयं समस्या र अशान्तिको स्रोत हो। मनबाटै अहंकारको उत्पत्ति हुन्छ, र अहंकार मनको पहिलो सन्तान जस्तै हो। त्यसपछि क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्वेष र ईर्ष्या जस्ता विकारहरू जन्मिन्छन्। साधनाको आरम्भसँगै यो अहं क्रमशः क्षीण हुन थाल्छ।

मानिस जति शक्तिशाली, ज्ञानी वा तपस्वी किन नहोस्—यदि उसले अहंकार नियन्त्रण गर्न सकेन भने पतन निश्चित हुन्छ। पौराणिक कथाहरूमा यसका अनेक उदाहरण पाइन्छन्। भस्मासुर, रावण, शिशुपाल वा हिरण्यकश्यप जस्ता पात्रहरू शक्तिशाली र वरदानी भए पनि अहंकारकै कारण अन्ततः नष्ट भए। धार्मिक दृष्टिले रामायण र महाभारत जस्ता महाकाव्यहरूले पनि अहंकार नै द्वन्द्व र विनाशको मूल कारण भएको सन्देश दिन्छन्। यी कथाहरू वास्तविक हुन् वा प्रतीकात्मक—तिनले एक गहिरो सत्य उद्घाटित गर्छन्: दुःखको मूल कारण अहंकार हो।

अहंकार मनको सर्वोच्च स्वामित्वको भावना हो, जसले विवेकलाई अपहृत गर्न सक्छ। स्वाभिमान आत्मसम्मान हो, तर अहंकार अरूलाई तुच्छ देखेर आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्ति हो। जब व्यक्ति आफ्नै क्षमतामा मात्र केन्द्रित हुन्छ र अरूलाई दबाउन खोज्छ, त्यहीँबाट अहंकारको जन्म हुन्छ। यसले आलोचना सहन नदिने, तुलना गर्ने र सधैँ श्रेष्ठ देखिन खोज्ने प्रवृत्ति बढाउँछ। फलतः अशान्ति र असन्तुष्टि बढ्छ।

प्रेम, मैत्री र करुणा जस्ता सकारात्मक भावनाहरूले मात्र अहंकारको कठोरता पगाल्न सक्छन्। करुणाले अरूको पीडाप्रति संवेदना जगाउँछ र मनलाई नम्र बनाउँछ। जब व्यक्ति निष्कपट प्रेम र सहिष्णुताको अभ्यास गर्छ, तब उसमा आत्मज्ञानको मार्ग सहज बन्छ। साधना, ध्यान र आत्मचिन्तन मन नियन्त्रणका आवश्यक साधन हुन्। भावना र इच्छालाई सन्तुलित गर्न सक्ने व्यक्ति नै साँचो आध्यात्मिक उन्नतितर्फ अघि बढ्छ।

धन, पद र शक्तिले अहंकारलाई थप बल दिन सक्छन्। तर आत्मसमर्पण, विनम्रता र सहिष्णुता बिना साँचो शान्ति सम्भव छैन। अहंकार र अज्ञानता मनोवैज्ञानिक बन्दी जस्तै हुन्—व्यक्ति स्वतन्त्र देखिए पनि भित्र असुरक्षा र पूर्वाग्रहले बाँधिएको हुन्छ। ज्ञान, आत्मावलोकन र सीमितताको स्वीकारले मात्र अज्ञानताको जालो च्यात्न सक्छ।

समूह र समाजमा पनि अज्ञानतापूर्ण अहंकारले विभाजन, द्वेष र असहिष्णुता जन्माउँछ। यसको समाधान शिक्षा, संवाद, सहकार्य र आत्मसमीक्षामा निहित छ। जब व्यक्ति आफ्ना कमजोरी स्वीकार्न, अरूको दृष्टिकोण सम्मान गर्न र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सिक्छ, तब व्यक्तिगत मात्र होइन सामाजिक जीवन पनि सन्तुलित बन्छ।

अतः अज्ञानताको जालोमा फसेको अहंकार सुधार र आत्मविकासको अवसर पनि हो। जब हामी सचेत भई ज्ञान र विवेकको मार्ग अपनाउँछौं, तब हाम्रो जीवनमा शान्ति, सहकार्य र दीर्घकालीन प्रगतिको बीउ रोपिन्छ। यही चेतना, शिक्षा र आत्मबोधको अभ्यासले नै हामीलाई अहंकारमुक्त, दार्शनिक दृष्टिकोणयुक्त र सामाजिक रूपमा जिम्मेवार नागरिक बन्न सहयोग गर्छ।

विवेकहीन अहंकारले सत्यभन्दा पनि स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छ । यस्तो अवस्थामा व्यक्ति आफ्ना विचार र कार्यलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्छ, आलोचना सहन सक्दैन र फरक दृष्टिकोणलाई खतरा ठान्छ । सामाजिक, राजनीतिक र नैतिक पतनका धेरै जसो कारणहरू यही विवेकहीन अहंकारसँग गाँसिएका छन् । जब निर्णय चेतनाबाट होइन, अहंकारबाट हुन्छ, तब अन्याय, दमन र मूल्य–विचलन अनिवार्य बन्छ ।

अब प्रश्न उठ्छ—यस पतन यात्राबाट बच्ने उपाय के हो? पहिलो उपाय हो आत्मपरीक्षण। दैनिक रूपमा आफ्नो विचार, व्यवहार र निर्णयको समीक्षा गर्नु आवश्यक छ। दोस्रो उपाय हो—ज्ञानको निरन्तर खोज। जति धेरै ज्ञान प्राप्त हुन्छ, त्यति नै व्यक्तिलाई आफ्नो सीमितता थाहा हुन्छ। साँचो ज्ञानले अभिमान घटाउँछ, बढाउँदैन। तेस्रो उपाय हो—सेवा भावना। जब व्यक्ति अरूको हितका लागि कार्य गर्छ, तब उसको मन नम्र बन्छ। सेवा चेतनालाई गहिरो बनाउने माध्यम हो।

यसका अतिरिक्त ध्यान, आत्मसंवाद र आध्यात्मिक अभ्यासले पनि चेतना जागृत गर्न सहयोग गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नै मनको गहिराइमा प्रवेश गर्छ, तब उसले आफ्नो कमजोरी देख्न थाल्छ। कमजोरी स्वीकार्नु नै सुधारको पहिलो चरण हो। नम्रता कमजोरी होइन; नम्रता नै शक्ति हो। चेतनासहितको आत्मविश्वास सधैं सन्तुलित हुन्छ।

चेतनाविहीन अभिमानको पतन यात्रा हामी सबैका लागि चेतावनी हो। जीवनको साँचो उचाइ पद, धन वा प्रसिद्धिमा होइन; साँचो उचाइ आत्मबोध, नम्रता र विवेकमा हुन्छ। अभिमानले क्षणिक सन्तुष्टि दिन सक्छ, तर चेतनाले स्थायी शान्ति दिन्छ। त्यसैले आवश्यक छ—हामी आफ्नो आत्मविश्वासलाई चेतनासँग जोडौँ, आफ्नो सफलतालाई नम्रतासँग सन्तुलित गरौँ, र आफ्नो उपलब्धिलाई मानवतासँग समर्पित गरौँ।