चेतनाको क्षितिजमा अभिमानको अन्धकार

चेतनाको क्षितिजमा अभिमानको अन्धकार

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव चेतना विशाल आकाशझैँ सम्भावनाले भरिएको हुन्छ, तर त्यही क्षितिजमा अभिमानको अन्धकार फैलिन थालेपछि उज्यालो क्रमशः ओझेल पर्न थाल्छ। अभिमान प्रारम्भमा आत्मविश्वासजस्तै देखिन्छ, तर यसको सूक्ष्म विषले आत्मबोधलाई बिस्तारै क्षीण बनाउँदै लैजान्छ। जब व्यक्ति आफ्नै उपलब्धि, विचार वा सामर्थ्यलाई पूर्ण सत्य ठान्न थाल्छ, तब उसले अरूको अनुभव, ज्ञान र संवेदनालाई अवमूल्यन गर्न सुरु गर्छ। यही क्षणदेखि चेतनाको विस्तार सिमित हुँदै जान्छ।

अहंकार आत्ममूल्यको अतिरञ्जित भावना हो, जसमा व्यक्ति आफ्नो क्षमताको स्तरलाई वास्तविकताभन्दा धेरै माथि राख्छ। आफुलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ सम्झने, आफ्ना विचार र कार्यलाई सबैभन्दा सही ठान्ने प्रवृत्ति नै अहंकार हो। यसले आफ्नो मात्र मान, सुखसुविधा र सफलतालाई केन्द्रमा राख्छ र अरूको योगदानको अवमूल्यन गर्छ।अहंकारका विविध स्वरूपहरू छन्—धन, शक्ति, पद, ज्ञान, यश आदि सबै कुरामा व्यक्तिको घमण्ड देखा पर्न सक्छ। आफू सर्वगुण सम्पन्न छु भन्ने सोच, आफूले मात्रै सबै कुरा बुझ्छु भन्ने दाबी, अनि हरेक उपलब्धिमा आफ्नो भूमिका मात्र देख्ने दृष्टिकोणले अहंकार जन्माउँछ।

मानव जीवनलाई ध्वंसतर्फ धकेल्ने असंख्य कारणहरू छन्। तीमध्ये सबैभन्दा खतरनाक तर प्रायः अवहेलित हुने शक्ति हो– अभिमान। अभिमान भनेको केवल आफ्नो सफलतामा गर्व गर्नु मात्र होइन, अरूलाई सानो देख्ने प्रवृत्ति हो। यो सजिलै देखिँदैन, किनकि अभिमान बाहिरी शारीरिक चोटजस्तो तत्काल अनुभूत हुँदैन। बरु यो भित्रभित्रै चेतनालाई नोक्सान पुर्याउने अदृश्य विष हो। जसरी शरीरमा अलिकति बिष प्रवेश गर्दा तत्काल मृत्यु नहुन सक्छ तर क्रमशः अंग–अंगलाई नष्ट गर्छ, त्यस्तै अभिमान पनि चेतनाभित्र बिस्तारै फैलिँदै आत्मविनाशको बाटो खोल्छ।

अभिमानलाई धेरैले ‘स्वाभिमान’सँग गडबड गर्छन्। तर यी दुई फरक छन्। स्वाभिमान आत्मसम्मान हो, जसले मानिसलाई उचाल्छ, अनुशासित र आत्मविश्वासी बनाउँछ। अभिमान भनेको अहंकार हो, जसले अरूलाई सानो देखाउँछ र आफूलाई मात्र महत्त्वपूर्ण ठान्छ। यो सर्पको जस्तै हुन्छ—शुरुमा आकर्षक देखिन्छ, शक्तिको अनुभूति दिन्छ, तर अन्ततः त्यसैको डसाइले जीवनलाई बर्बाद बनाउँछ।

भगवद्गीतामा कृष्णले स्पष्ट रूपमा अहंकारलाई अज्ञानको लक्षण भनेका छन्। जो अभिमानी हुन्छ, ऊ परम सत्यदेखि टाढा रहन्छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञान प्राप्त गर्न अहंकारलाई त्याग्नुपर्ने शिक्षा दिन्छन्। ‘अहं ब्रह्मास्मि’ भन्ने ज्ञान तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब व्यक्तिले ‘अहं’को बन्धन चिर्छ। बौद्ध दर्शनमा पनि अहंकारलाई ‘अविद्या’को एक शाखा मानिएको छ। बोधि–मार्गमा अहंकारलाई जित्न सकिएन भने निर्वाण प्राप्ति असम्भव हुन्छ। यसरी पूर्वीय दर्शनले अहंकारलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन, आध्यात्मिक चेतनाको प्रमुख अवरोधका रूपमा व्याख्या गरेको पाइन्छ।

अभिमान केवल व्यक्तिको चेतनामा सीमित रहँदैन। यसले समाजलाई पनि विखण्डित गर्छ। अभिमानी व्यक्तिले अरूलाई सानो देखाउँछ, अपमानित गर्छ। सहकार्यको भाव मर्छ, प्रतिस्पर्धा अस्वस्थ हुन्छ, मित्रता टुट्छ र पारिवारिक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ। राजनीति, शासन र नेतृत्वमा जब अभिमानले स्थान लिन्छ, तब भ्रष्टाचार, अत्याचार र अधिनायकवाद जन्मिन्छ। इतिहासका धेरै युद्ध, विद्रोह र सभ्यताको पतन पछाडि शासकहरूको अभिमान नै मुख्य कारण भएको छ।

मानव जीवनमा अभिमान एक यस्तो अदृश्य आगो हो, जसले बाहिरी रूपमा होइन, भित्रभित्रै आत्मालाई जलाउँछ। अभिमान कुनै व्यक्तिको सफलता, पद, ज्ञान, शक्ति वा सम्पत्तिबाट उत्पन्न हुन्छ, तर यसले अन्ततः उसको नैतिकता, विवेक र आत्मज्ञानलाई क्षति पुर्याउँछ। अहंकार र अभिमानले व्यक्तिको दृष्टि संकुचित बनाउँछ, जहाँ ऊ आफूलाई मात्रै महान ठान्छ र अरूलाई तुच्छ देख्न थाल्छ। यही संकुचित मानसिकताले अन्ततः उसको पतनको कारण बन्दछ।

अभिमानले आत्मविनाशको प्रक्रिया एकदमै सूक्ष्म रूपमा आरम्भ गराउँछ। यो आरम्भमा शक्तिको अनुभूति, सफलताको गर्व र अरूको प्रशंसा जस्तो देखिए पनि समयसँगै व्यक्ति आफैलाई सबैभन्दा योग्य ठान्न थाल्छ। उसले अरूको सुझाव, आलोचना वा सहकार्यलाई नकार्न थाल्छ। यस्तो सोचले उसलाई एक्लो बनाउँछ, विवेकशून्य बनाउँछ र अन्ततः आत्मनाशतर्फ लैजान्छ।

अहंकार मानव जीवनको एक यस्तो अन्धकार हो, जसले व्यक्तिको ज्ञान, विवेक र आत्मबोधलाई धमिल्याउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो शक्ति, पद, धन वा बुद्धिमा मात्र गर्व गर्न थाल्छ र आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्न थाल्छ, त्यतिबेलादेखि उसले पतनको यात्रा आरम्भ गरिसकेको हुन्छ। अहंकारले व्यक्ति अरूको विचार, भावना र अस्तित्वप्रति असंवेदनशील बनाउँछ, जसले गर्दा ऊ एक्लो, हठी र कठोर बन्न जान्छ।

अहंकारले बाह्य रूपमा व्यक्तिलाई शक्तिशाली देखाए पनि भित्रभित्रै कमजोर बनाउँछ। साँचो शक्ति भनेको आत्मबोध, सहिष्णुता र विनम्रतामा हुन्छ। त्यसैले, जीवनलाई समृद्ध, सन्तुलित र शान्त बनाउने हो भने अहंकारको अन्धकारबाट बाहिर निस्कनु आवश्यक छ। आत्मचिन्तन, आत्मनियन्त्रण र विनम्रता नै मानव जीवनको उन्नतिको असल मार्ग हुन्।

मानव जीवनमा अहंकार र अभिमान विनाशको मूल कारण बन्न सक्छ। जब व्यक्ति आफ्नो ज्ञान, शक्ति, सम्पत्ति वा रूपको घमण्ड गर्छ, त्यही घमण्ड उसको पतनको ढोका खोल्दछ। अहंकारले मानिसलाई आत्ममुग्ध बनाउँछ, जसले उसलाई यथार्थ बुझ्न नदिन्छ। अरूको मूल्य र विचारलाई तुच्छ ठानिन्छ, जसले समाजमा टकराव र असहिष्णुता निम्त्याउँछ।इतिहासमा पनि धेरै शासकहरू आफ्नो घमण्डकै कारण पतन भएका छन्। अहंकारले व्यक्ति आत्म-केन्द्रित हुन्छ, सेवा, सद्भाव, सहिष्णुता जस्ता मानवीय गुणहरू हराउँछ। यस्तो मनोवृत्तिले पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रव्यापी स्तरमा विघटन ल्याउँछ।

जीवनमा साँचो सफलता विनम्रताबाटै सम्भव हुन्छ। जति उच्च स्थानमा पुगिए पनि, नम्रता र आत्मचिन्तनको अभ्यासले मात्र व्यक्तिको मान बढ्छ। अहंकार क्षणिक तुष्टि दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन सम्बन्ध र सम्मान विनम्रताले नै प्राप्त हुन्छ। त्यसैले, मानवले आफ्नो सीमाबोध गर्दै अहंकारलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ, अन्यथा त्यो विनाशको मार्ग हो।

अहंकारको रस लंडाई, झगडा ,द्धन्द क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्धैष, इर्श्या र वासना गर्नमा हुन्छ। अहंकारको प्रवृति आफूलाई ठूलो र अर्कोलाई सानो देख्ने किसिमको रहेको हुन्छ । ती अहंकाररुपी भूत जब व्यक्तिउपर हावी हुन्छन तव व्यक्तिको वुद्धि, विवेक, चेतना मर्न थाल्छ र व्यक्तिले वेहोसी एवं नसाको तालमा कार्य गर्छ साथै पछि होसमा आउंदा पश्चाताप गर्नुपर्ने अवस्था बाहेक अरु केहि पनि रहदैन ।

अहंकारी व्यक्तिहरू आफूलाई अरूसँग तुलना गर्दा उन्नत, उच्च र शक्तिशाली मान्ने प्रवृत्ति राख्दछन्। उनीहरूले आफ्नो स्थिति र आस्थालाई मात्र साँचो र सही ठान्छन् र अरूका विचार र भावनालाई त्यती महत्व दिन चाहँदैनन्। मानिसमा जुन विशेषता हुन्छ उक्त विशेषताले नै उसलाई सर्वश्रेष्ठ सिद्ध गर्छ । अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटो तिर लैजान्छ ।  अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरंहकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगती, उन्नती , सुख ,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ ।मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको धरै प्रभावबाट मुक्त गर्न, तर्क र इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुनु आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईष्र्या, राग र द्वेष  । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो । अहंकारी व्यक्तिले आफुलाई संसारमा अत्यन्त महत्वपुर्ण ठान्छ, यदि उसले थोरै मात्र सफलता पाएमा आफुलाई सर्वश्रेष्ठ र महान  सम्झन्छ ।यही धन–सम्पत्ति, शारीरीक सौन्दर्य, जाती, वंश, बृद्धि, कला पद प्रतिष्ठा तपस्या, सिद्धि तथा उपलब्धिको आधारमा उसले आफुलाई अरुभन्दा महान सम्झन्छ । यस्ता व्यक्तिले आफ्नो सधै चाकडी र प्रशंसा गर्नेलाई सम्मान गर्ने गर्छन् । यीनले अरुमाथी अधिपत्य जमाउन चाहान्छन् र आफ्नो आलोचना सुन्न चाहान्नन् । यदि कोहीले उसको विरोध र आलोचना गरेमा उसप्रति प्रतिशोध लिन्छन ।

व्यक्ति जति उच्च स्थानमा पुगे पनि, यदि उसले आत्मचिन्तन, नम्रता र आत्म–निरीक्षण गर्न सकेन भने त्यो सफलता केवल बाह्य देखावटी हुन्छ। आत्मजाँच, आत्मसमर्पण र क्षमाशीलता अहंकारको उपचार हुन्। शरीर, मन र अहंकारको नियन्त्रणपछि मात्र साँचो शान्ति, आनन्द र निर्वाण सम्भव हुन्छ। अन्ततः, अहंकार अज्ञान हो— जसले “म, मेरो, मलाई” भन्ने भाव बढाउँछ र अरूको अस्तित्वको सम्मान हराउँछ।

सन्त कविरले भनेझैं, जहाँ अहंकार हुन्छ त्यहाँ विपत्तिहरू आउँछन्। अहंकारले ज्ञान नष्ट गर्छ र मानिसलाई अन्धो बनाउँछ। काम, क्रोध, लोभ, मोह, अभिमान र अहंकार जस्ता दुर्गुण हृदयमा रहुञ्जेल पण्डित र मूर्ख दुवै समान हुन्छन्। अहंकारी व्यक्तिमा धोका, लोभ, शोषण, स्वार्थ, ईर्ष्या, दम्भ, रुढीवाद, अवज्ञा र पाखण्डजस्ता दोषहरू देखा पर्छन्।

धनवान र पदवान मानिसहरूमा सामान्य जनताभन्दा अहंकार बढी हुन्छ। उनीहरूमा यति अहंकार हुन्छ कि दुई जना भेट हुँदा पहिला कसले नमस्कार गर्ने भन्ने प्रश्न पनि अहंको कारण बन्छ। अहंकारले आत्मसमर्पणमा बाधा पुर्याउँछ। कोही पनि अहंकारबाट मुक्त नभई साँचो आत्मसमर्पण गर्न सक्दैन। ममत्वको भाव नै हिंसाको मूल हो, जसबाट मोह र क्रोध जन्मन्छ। मोहले स्मरण शक्ति भ्रमित गर्छ र मानिसलाई पतनतर्फ धकेल्छ।

रजनिश ओशोले भनेका छन्— जहाँ अहंकार हट्छ, त्यहाँ जीवनमा फूल खिल्छ। अहंकार चट्टान जस्तै कठोर हुन्छ, जसलाई काट्न समय लाग्छ। मानिस जीवनमा दुई यात्रा गर्न सक्छ—शक्तिको वा शान्तिको। शक्तिको यात्रा अहंकारको यात्रा हो, तर अहंकारको अनुपस्थितिमा मात्रै आनन्द प्राप्त हुन्छ। अहंकारको अन्त्य भएपछि विनम्रताको आगमन हुन्छ।

जीवनमा काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई दुःखका कारण मान्न सकिन्छ। तर यी सबै तत्वहरू प्राकृतिक पनि हुन्। समस्या तब हुन्छ जब तिनले नियन्त्रण गुमाउँछन्। लोभले अतृप्त तृष्णा बढाउँछ, मोहले मानिसलाई दुर्बल बनाउँछ, र अहंकारले अपराधी बनाउँछ। अहंकारी मानिस प्रशंसा खोज्छ तर आलोचना सहन सक्दैन। उसले आफ्नो शक्ति वा सम्पत्तिमाथि प्रश्न उठ्यो भने असह्य हुन्छ र सत्य–असत्य छुट्याउन नसकी आक्रोशित हुन्छ।यसरी हेर्दा, अहंकार केवल व्यक्तिगत दोष मात्र होइन, सामाजिक र नैतिक पतनको पनि मूल कारण हो। त्यसैले चेतनाभित्र पलाएको यो अदृश्य विषलाई नम्रता, आत्म–निरीक्षण र आत्मसमर्पणद्वारा शुद्ध पार्नु आजको समाज र व्यक्तिको साझा आवश्यकता हो।

अहंकारलाई निष्क्रिय पार्न प्रेम, मैत्री र करुणा बढाउनु आवश्यक छ। मैत्री र करुणामा ‘म’ र ‘मेरो’ को भेद हुँदैन। मैत्रीले अरूलाई हर्षित बनाउँछ भने करुणाले अरूको दुःख हटाउन सक्छ। व्यक्तिले आफूभित्रको अहंकारलाई नीरिक्षण गर्दै चेतनाको दियो बाल्ने प्रयास गर्नुपर्छ।धेरैपटक शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक लहडका कारण व्यक्तिको अहंकार तीव्र हुन्छ। तर जब व्यक्ति शरीर, मन र भावना भन्दा माथि उठेर आफू चेतनाको अस्तित्व हो भन्ने अनुभूति गर्छ, तब अहंकार आफैं निस्तेज हुन थाल्छ।

अभिमानको अन्धकार अन्तरमनको गहिराइमा पनि फैलिन्छ। यसले विनम्रता, कृतज्ञता र सहअस्तित्वको भावलाई धमिल्याउँछ। चेतनाको वास्तविक सौन्दर्य त खुलापन र जिज्ञासामा निहित हुन्छ, तर अहंकारले यी गुणहरूलाई कमजोर बनाइदिन्छ। परिणामतः व्यक्ति आफ्नो सीमित दृष्टिकोणको कैदी बन्छ।अभिमान आत्म–अज्ञानको संकेत हो। आत्मज्ञानले जहाँ आफ्ना सीमा र अपूर्णता स्वीकार गर्न सिकाउँछ, त्यहीँ अभिमानले कृत्रिम पूर्णताको भ्रम सिर्जना गर्छ। यही भ्रमले सम्बन्धहरूमा दूरी, समाजमा विभाजन र अन्ततः आत्मिक अशान्ति जन्माउँछ।

चेतनाको क्षितिजमा उज्यालो फर्काउन नम्रता नै औषधि हो। नम्रताले आत्मबोधलाई पुनर्जीवित गर्छ र अरूसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित बनाउँछ। जब व्यक्ति आफूलाई सम्पूर्ण होइन, निरन्तर सिकिरहने अस्तित्वका रूपमा स्वीकार गर्छ, तब अभिमानको अन्धकार स्वतः हट्न थाल्छ र चेतनाको आकाश पुनः प्रकाशमय बन्छ।(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)