मन, इच्छा र कर्मको समन्वय  

मन, इच्छा र कर्मको समन्वय  

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

जीवनमा आन्तरिक शान्ति र सन्तुलन प्राप्त गर्न मन, इच्छा र कर्मको समन्वय अनिवार्य हुन्छ। मन हाम्रो चेतना र अनुभूतिको केन्द्र हो, जसले हाम्रो सोच, भावना र प्रतिक्रिया तय गर्छ। इच्छाले हामीलाई लक्ष्य, प्रेरणा र आकांक्षाको दिशा दिन्छ, तर यदि इच्छामा नियन्त्रण र विवेकको अभाव हुन्छ भने, मन अशान्त र जीवन अनियन्त्रित बन्न सक्छ। कर्म, अर्थात् हाम्रो कार्य र व्यवहार, इच्छाको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो। यदि कर्ममा विवेक, नैतिकता र अनुशासनको समावेश हुँदैन भने, व्यक्तिको जीवनमा असन्तुलन, द्वन्द्व र मानसिक अशान्ति उत्पन्न हुन्छ।

मन एक चञ्चल, अस्थिर र प्रभावशाली तत्व हो। जब मन स्थिर हुँदैन, तब मानिसका विचार, भावना र कार्यहरू असंतुलित हुनेछन्। यस कारण मन अशान्त हुँदा मानिस आफ्ना निर्णयहरूमा गल्ती गर्छ र संकटको सामना गर्छ। गीतामा श्री कृष्णले यसलाई स्पष्ट गर्दै, भन्नुभएको छ कि काम, क्रोध, मोह र लोभले मानिसको जीवनलाई अशान्त बनाउँछन् र अन्ततः उसको पतनको कारण बन्न सक्छ। यो समस्याको समाधान  बाह्य साधनहरूबाट होइन, आफैंको आन्तरिक यात्रा र आत्म-संयमबाट मात्र सम्भव छ। मन, इच्छा र कर्म एकअर्कामा अविच्छिन्न रूपले जडित छन्। इच्छालाई विवेकसाथ अनुशासित गर्दा मनमा स्थिरता आउँछ र यसले कर्मलाई सकारात्मक दिशा दिन्छ।

मानव मन चञ्चल र अस्थिर हुन्छ, जसका कारण उसका विचार र भावना विचलित हुन्छन्। जबसम्म मानिसले आफ्नो मनलाई नियन्त्रणमा लिन्न सक्छ, तबसम्म उसले आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्न सक्दैन। मुख्य कारण इच्छाहरू हुन्, जसले विचार र भावनालाई प्रभावित गरि मनलाई स्थिर हुन दिँदैन। त्यसैले, व्यक्तिले पहिले आफ्नी इच्छालाई नियन्त्रणमा लिनका लागि उपायहरू खोज्नु आवश्यक छ।

मन, इच्छाशक्ति र शान्ति मानव जीवनका आधार हुन्। मन निश्चल छैन। यो विचार, भावना र संवेदनाले भरिएको एक बहुल रंगको संसार हो। यदि मन अस्थिर रह्यो भने इच्छाशक्ति कमजोर हुन्छ। इच्छा जीवनको गन्तव्य निर्धारण गर्छ। शान्ति  अन्ततः मनको स्थिरता हो।महाभारतमा अर्जुनले युद्धभूमिमा दिव्य दुरुपयोगले भयंकर संकट सामना गर्दा गीता सुन्यो। भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भने—“मनलाई नियन्त्रणमा राख, इच्छालाई शुद्ध बनाउ। शान्ति प्राप्त हुनेछ।” यसले देखाउँछ कि आत्मविकास  बाह्य कर्ममा निर्भर छैन। आन्तरिक मनोबल र इच्छाशक्तिले जीवनलाई मार्गदर्शन गर्छ।

मनले अनेक विषयमा आकर्षण देखाउँछ। रामायणमा भगवान् रामले वनवास स्वीकार गर्दा, मनले अनेक पीडा सह्यो। तर इच्छाशक्ति बलियो थियो। धर्म र सत्यका लागि इच्छा सुसंयमित भयो। यही इच्छाशक्तिले उनलाई विजयी बनायो। जीवनमा इच्छाशक्ति बिना लक्ष्य प्राप्त हुँदैन।शान्ति   बाहिरी परिस्थितिमा निर्भर हुँदैन। यो मनको स्वाभाविक स्थिति हो। योगशास्त्रमा भनिन्छ—“शान्ति बाह्य कारणमा होइन, आन्तरिक अनुशासनमा छ।” मन शान्त हुँदा मात्र इच्छाशक्ति सही दिशा लिन्छ। मन अशान्त छ भने, इच्छा व्यर्थ र भ्रमित हुन्छ।

मन, इच्छा र शान्तिको सम्बन्ध त्रिकोणीय छ। मनको स्थिरता इच्छाशक्ति बलियो बनाउँछ। इच्छाशक्ति सुसंयमित हुँदा शान्ति प्राप्त हुन्छ। शान्ति नै जीवनको सच्चा सम्पत्ति हो। भगवद गीता अनुसार, “योगयुक्त मन शान्त हुन्छ। इच्छाशक्ति शुद्ध हुन्छ। कर्म फलेन डरविना सम्पन्न हुन्छ।”मनको अभ्यास सरल छैन। निरन्तर ध्यान, समाधि र आचरणबाट मात्र मनलाई शुद्ध बनाइन्छ। ऋषि-मुनिहरूले ध्यान र तपस्या गरेर इच्छाशक्ति बलियो बनाए। मन शान्त भयो। यसले मानवलाई आत्मविकासको पथमा अघि बढाउँछ।

शान्ति  आन्तरिक अनुभव मात्र होइन। यो समाज र परिवारमा पनि प्रकट हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्ना इच्छालाई नियन्त्रणमा राख्छ, तब समाजमा शान्ति फैलिन्छ। रामायणमा अयोध्यावासीहरू रामको वापसीमा आनन्दित भए। उनको इच्छाशक्ति र शान्तिले सम्पूर्ण राज्यलाई समृद्ध बनायो।

मन, इच्छा र शान्तिको विकासले मानवलाई सजग बनाउँछ। व्यक्ति  बाह्य लक्ष्यमा अडिँदैन। उनले आफ्नो आत्मालाई बुझ्छ। कर्म, धर्म र संयमको मिश्रणले जीवनलाई सार्थक बनाउँछ। यही सिद्धान्तले मानवलाई जीवनका उच्चतम लक्ष्यतर्फ लैजान्छ।मन, इच्छा र शान्ति अलग-अलग छैनन्। यी तीन एकअर्कामा गहिरो सम्बन्ध राख्छन्। हिन्दु मिथक, महाभारत र रामायणका पात्रहरूले देखाएका छन्—मनलाई नियन्त्रण गर्नु, इच्छालाई शुद्ध बनाउनु, शान्ति प्राप्त गर्नु जीवनको परम उद्देश्य हो। यही आत्मविकासको मार्ग हो।शान्ति बाह्य कारणमा निर्भर छैन। यो आन्तरिक अनुशासनमा छ। मन शान्त रह्यो भने मात्र इच्छा सही दिशा लिन्छ। मन अशान्त छ भने इच्छा भ्रमित हुन्छ।

मन, इच्छा र शान्ति सम्बन्धित छन्। मन स्थिर भयो भने इच्छाशक्ति बलियो हुन्छ। इच्छा संयमित भयो भने शान्ति प्राप्त हुन्छ। शान्ति जीवनको सच्चा सम्पत्ति हो। गीता अनुसार—“योगयुक्त मन शान्त हुन्छ। इच्छा शुद्ध हुन्छ। कर्म बिना डर सम्पन्न हुन्छ।”

पाण्डवहरूको जीवन इच्छाशक्तिको उदाहरण हो। द्रौपदीसँग अन्याय भयो। पाण्डवले साहस देखाए। मन भाँचिएन। शान्ति कायम रह्यो। धर्मको विजय भयो। जीवनमा पनि अनुशासन आवश्यक छ।

मन अभ्यास गर्न सजिलो छैन। ध्यान र तपस्या आवश्यक छ। ऋषि-मुनिहरूले यही बाट मन शुद्ध बनाए। इच्छाशक्ति बलियो भयो। शान्ति प्राप्त भयो। यसले मानवलाई आत्मविकासको पथमा लैजान्छ।

मनलाई नियन्त्रण गर्नका लागि हामीले आफैंभित्रको गहिराइमा यात्रा गर्नु आवश्यक छ। यसको अर्थ हो—हामीले आफ्नो मनको प्रवृत्तिहरू, इच्छा र भावनाहरूलाई बुझेर तिनीहरूलाई सम्हाल्नका लागि ध्यान र साधना गर्नु पर्छ। यदि हामी मनलाई बाह्य घटनाहरू र परिस्थितिहरूसँग सम्बन्धित गरेर सोच्न थाल्छौं भने, हामी सँधै बाह्य जगतका कारण प्रभावित हुने छौं। यही कारणले, गीता र अन्य वेदिक शिक्षामा प्रमुख ध्यान आफैंको आन्तरिक अभ्यास र आत्मनिरीक्षणमा राखिएको छ।

जब हामीले आफ्नो मनलाई बाह्य संसारका प्रभावबाट मुक्त गर्ने प्रयास गर्छौं तब मात्र हामी आफ्ना विचार र भावनाहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छौं। यो काम सधैं सजिलो हुँदैन, र यसका लागि नियमित अभ्यास र आत्म-नियन्त्रणको आवश्यकता पर्छ। शारीरिक व्यायाम, ध्यान, प्राणायाम, योग र मानसिक शान्तिको अभ्यास गरेर हामी आफ्नो मनलाई नियन्त्रण गर्न सक्छौं। यी अभ्यासहरू हाम्रो मनको तरङ्गलाई शान्त पार्ने उद्देश्य राख्छन् र हामीलाई आफ्नो आन्तरिक शान्ति र एकाग्रता प्राप्त गर्नमा मद्दत पुर्याउँछन्।

जब मानिसको मन अशान्त हुन्छ, उसलाई बाह्य संसारमा शान्ति खोज्नका लागि भ्रमण गर्न थाल्न सक्छ। हामी धेरै देख्छौं कि मानिसहरू ज्योतिष, मन्दिर, र अन्य बाह्य स्थानहरूमा शान्ति र समाधानको खोजीमा जान्छन्। तर यी सबै बाह्य साधनहरू  अस्थायी समाधान दिन्छन्। वास्तविक शान्ति र स्थिरता  आफ्नो मनको नियन्त्रणमा आउनु हो, जसका लागि एकाग्रता र ध्यानको अभ्यास गर्नुपर्छ। गीतामा श्री कृष्णले भनेका छन्, “मनुष्यमानसः शान्तं मनोवाग्म्, आत्मनं नियच्छत।“ अर्थात्, मानिसले आफ्नो मनलाई नियंत्रित गर्न जरुरी छ र यो  आत्म-जागरूकता र ध्यानको माध्यमबाट मात्र सम्भव छ।

आध्यात्मिक जीवनको गहिराईमा जाने हो भने, हामी बुझ्न सक्छौं कि हाम्रो वास्तविक ब्रह्माण्ड हाम्रो शरीर र बाह्य संसार भन्दा निकै गहिरो छ। यो हाम्रो मानसिक र आध्यात्मिक अवस्था हो जसमा हामी पूर्ण रूपमा शान्त र संतुष्ट हुने छौं। यसले हामीलाई बाह्य संसारका उतारचढाव र दुखहरूबाट मुक्त बनाउँछ।

मानिसको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो शक्ति  मनको अवस्था हो। यसलाई बाह्य वातावरणका उतारचढावबाट प्रभावित हुन नदिई, आन्तरिक शान्ति र ध्यानको माध्यमबाट नियन्त्रणमा राख्न आवश्यक छ। जब हामी आफ्नो मनको नियन्त्रण गर्ने क्षमता हासिल गर्छौं, तब मात्र हामी जीवनका वास्तविक अर्थलाई बुझ्न सक्छौं र आन्तरिक शान्ति प्राप्त गर्न सक्षम हुन्छौं।

मन, इच्छा र कर्मको बीच सन्तुलनले मात्र स्थायी शान्ति र व्यक्तिगत प्रगतिको मार्ग खोल्दछ। उदाहरणका लागि, भगवद् गीता दर्शनमा कर्मयोगको अभ्यास मार्फत इच्छालाई नियन्त्रणमा राखेर मनलाई स्थिर राख्न र कार्यलाई निष्काम बनाइ जीवन लक्ष्य प्राप्त गर्न सकिने बताइएको छ। आधुनिक मनोविज्ञानले पनि इच्छाको नियन्त्रण र सकारात्मक कार्यदिशा व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र सामाजिक जीवनमा स्थायित्व ल्याउने देखाउँछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङमा कार्यरत छन्)