मध्यपूर्व: मिसाइल शक्ति र विश्व शान्तिको चुनौती

मध्यपूर्व: मिसाइल शक्ति र विश्व शान्तिको चुनौती

तोमनाथ उप्रेती

इरान र इजरेलबीचको पछिल्लो सशस्त्र द्वन्द्वमा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक जालो छ। प्रमुखतः अमेरिकी भूमिका, प्रत्यक्ष होइन भने पनि परोक्ष रूपमा, यस संघर्षको लय निर्धारण गर्नेदेखि लिएर यसको दिशा तोक्ने कारक बनिरहेको छ।अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पद्वारा अली खामेनेईलाई “सजिलै निसाना बनाउन सकिने” भनाइ शक्ति प्रदर्शनको रणनीतिक संकेत समेत हो। जब यस्ता अभिव्यक्तिहरू राष्ट्र प्रमुखबाट आउँछन्, तिनले युद्धको भाषालाई थप औपचारिकता दिन्छन्। यसले भू–राजनीतिक सन्तुलनमा तरंग ल्याउनु स्वाभाविक हो।

राष्ट्रपति ट्रम्प र इजरेली प्रधानमन्त्री नेतन्याहूबीच टेलिफोन संवाद हुनु र त्यसपछि ट्रम्पले वार्ताको साटो निःसर्त आत्मसमर्पणको माग गर्नुले कूटनीतिक संयमको अन्त्य भएको संकेत गर्छ। शान्तिवार्ताको ढोका बन्द गरिँदा सैन्य विकल्पहरू मात्र शेष रहन्छन्, जसको असर सिमानाको पारि–पारि छरिन्छ।

यो अवस्था अब इरान–इजरेल सीमामा मात्र सीमित छैन। यसले मध्यपूर्वको समग्र सुरक्षा परिदृश्यलाई डगमगाउने खतरामा पुर्याएको छ। अमेरिकाको मौन समर्थन वा आंशिक संलग्नताले अरु शक्तिराष्ट्रहरूलाई पनि आत्मसात् गर्नुपर्ने अवस्थाको संकेत दिन्छ।यदि यस्तो प्रकारको हस्तक्षेपलाई अन्धराष्ट्रवादको आवरणमा लपेटियो भने त्यसले शान्ति होइन, दीर्घकालीन द्वन्द्वको जरो गाड्नेछ। कूटनीति र संयमभन्दा बाहिरको मार्गले विनाशको दरबार खोल्नेछ।अतः यो सम्वेदनशील मोडमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले दर्शकको भूमिका निर्वाह गर्नु अबको बुद्धिमत्ता हुने छैन। अमेरिका जस्तो महाशक्ति यदि इमानदारीपूर्वक शान्तिको वाहक बन्न चाहन्छ भने उसले अब आक्रोश होइन, सम्वादको भाषा बोल्नुपर्छ।

Top of Form

Bottom of Form

इरानले शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि मात्र परमाणु कार्यक्रम अघि बढाएको बताउँदै आए पनि अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी ले दिएको पछिल्लो प्रतिवेदनले त्यसमा गम्भीर आशंका उत्पन्न गरेको छ। युरेनियम प्रशोधनको स्तर ८३.७ प्रतिशत पुगेको तथ्यांक, जुन परमाणु अस्त्र उत्पादनको सीमामा रहेको देखिन्छ, इरानको ‘शान्तिपूर्ण’ भनाइमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। अर्कोतर्फ, इजरेलले प्रत्यक्ष रूपमा सैन्य आक्रमण गरेर अन्तर्राष्ट्रिय विधिलाई तोडेको आरोप लाग्न सक्दछ। यस्तो अवस्था द्वन्द्वको नैतिकतामाथि पनि प्रश्न खडा गर्छ।यदि समुचित कूटनीतिक हस्तक्षेप नभएमा यो द्वन्द्वले समग्र मध्यपूर्वलाई परमाणु जोखिमको खतरामा धकेल्न सक्छ। विश्व समुदाय, विशेषतः संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र महाशक्तिहरूले यो सशस्त्र टकरावको नियन्त्रणमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्नेछ। किनभने इरान–इजरायल द्वन्द्व वैश्विक शान्ति र सुरक्षा प्रणालीको परीक्षण हो। यस्तो संवेदनशील मोडमा न्याय, संयमता र दीर्घकालीन शान्तिको मार्ग रोज्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।

मध्यपूर्वमा इरान–इजरेल द्वन्द्वले विश्वव्यापी भूराजनीतिक प्रभाव पैदा गरेको छ। इरानको इस्लामिक क्रान्ति पछि क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा अस्थिरता बढेको छ भने इजरायलले आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आधुनिक सैन्य र साइबर रणनीतिहरू प्रयोग गर्दै आएको छ। द्वन्द्वले गोल्फ क्षेत्रका राज्यहरूलाई सुरक्षा गठबन्धनमा जोड्ने काम गरेको छ, जसले तेल उत्पादन र व्यापारलाई सिधै असर गरेको छ।

विश्व अर्थतन्त्रमा यस द्वन्द्वको प्रभाव स्पष्ट छ। पेट्रोलियम निर्यातमा अस्थिरता, तेल मूल्य वृद्धिले वैश्विक बजारमा दबाब बढाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरू, जस्तै अमेरिका, रूस र युरोपेली राष्ट्रहरू, क्षेत्रीय सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्रिय छन्, जसले मध्यपूर्वलाई नयाँ “सुरक्षा खेलको केन्द्र” बनाएको छ।

मध्यपूर्व फेरि एकपटक वैश्विक ध्यानको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। गत शुक्रबारदेखि सुरु भएको इरान–इजरेल द्वन्द्व अब युद्धको रूप लिन थालेको स्पष्ट संकेत देखिएको छ। ‘अपरेशन राइजिङ लायन’ नाम दिइएको इजरेली सैन्य कारबाही र त्यसको जवाफस्वरूप इरानको ‘ट्रू प्रमिस ३’ नामक प्रत्याक्रमणले युद्धको लयलाई अझ गहिर्याइरहेको छ। इरानको राजधानी तेहरानदेखि लिएर इजरेलका प्रमुख सहरसम्म फैलिएको क्षेप्यास्त्र प्रहार र ड्रोन आक्रमणहरूले यो द्वन्द्व कुनै सीमित सशस्त्र झडप नभई रणनीतिक वर्चस्वको युद्ध भएको संकेत गर्छ। परमाणु कार्यक्रमको नाममा सुरुआत गरिएको यो आक्रमण अब भूराजनीतिक समीकरणमा  हस्तक्षेप गर्दैछ।

मध्यपूर्वका प्रमुख राष्ट्रहरू—इरान, इजरायल, साउदी अरब लगायत—बीचको प्रतिस्पर्धा अब पारम्परिक युद्धभन्दा फरक स्वरूप लिँदैछ। विशेषतः इरानको मिसाइल कार्यक्रम र इजरायलको उन्नत प्रतिरक्षा प्रणालीले क्षेत्रलाई उच्च सतर्कतामा राखेको छ।

यस सन्दर्भमा, मिसाइल शक्ति विश्व शान्तिका लागि किन चुनौती बनेको छ भन्ने प्रश्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पहिलो, मिसाइलहरूको तीव्रता र पहुँच अत्यधिक भएको कारण कुनै पनि आक्रमणको प्रतिक्रिया तुरुन्तै दिन सकिन्छ, जसले द्वन्द्वलाई छिटो विस्तार गर्ने जोखिम बढाउँछ। दोस्रो, ड्रोन र स्मार्ट मिसाइल प्रविधिको विकासले युद्धलाई अझ सटीक र विनाशकारी बनाएको छ। तेस्रो, मिसाइल प्रणालीहरू परमाणु क्षमतासँग जोडिन सक्ने सम्भावनाले स्थिति झनै जटिल बनाएको छ।

विशेषगरी इरानको परमाणु कार्यक्रम र इजरायलको अनुमानित परमाणु क्षमता बीचको तनावले रणनीतिक असन्तुलन सिर्जना गरेको छ। यदि यी दुई शक्तिहरूबीच प्रत्यक्ष मिसाइल द्वन्द्व भयो भने, त्यसको असर मध्यपूर्वमा मात्र सीमित रहने छैन। विश्वव्यापी रूपमा ऊर्जा आपूर्ति, व्यापारिक मार्ग र आर्थिक स्थिरता प्रभावित हुनेछ। होर्मुज जलडमरूमध्य जस्ता संवेदनशील मार्गहरू बन्द भएमा, तेल आपूर्ति अवरुद्ध हुनसक्छ, जसले विश्व अर्थतन्त्रलाई संकटमा पार्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूमिका पनि यस क्षेत्रमा निर्णायक छ। अमेरिकाले इजरायललाई रणनीतिक समर्थन प्रदान गर्दै आएको छ र इरानको सैन्य तथा मिसाइल क्षमतामाथि नियन्त्रण राख्न चाहन्छ। तर अमेरिका र इजरायलका रणनीतिक प्राथमिकतामा केही भिन्नता देखिन्छ, जसले निर्णय प्रक्रियामा जटिलता ल्याउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सानो गल्ती वा गलत आकलनले ठूलो युद्धको रूप लिन सक्छ।

मध्यपूर्वमा तेस्रो पक्षहरूको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। हिजबुल्लाह, हमास जस्ता समूहहरूले मिसाइल र ड्रोन प्रविधि प्रयोग गर्दै क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई थप जटिल बनाएका छन्। यसले युद्धलाई राज्य–केन्द्रित मात्र नभई अर्ध–राज्य र गैर–राज्य अभिनेताहरू सम्म विस्तार गरेको छ, जसले नियन्त्रण र समाधानलाई अझ कठिन बनाएको छ।

यस सम्पूर्ण अवस्थाले देखाउँछ कि मध्यपूर्वमा मिसाइल शक्ति केवल सैन्य क्षमता होइन, भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलनको प्रमुख निर्धारक बनिसकेको छ। जब हरेक राष्ट्रले आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न मिसाइल क्षमता बढाउँछ, त्यसले सुरक्षा द्विविधा सिर्जना गर्छ जहाँ एकको सुरक्षा प्रयास अर्कोका लागि खतरा बन्न पुग्छ।

मध्यपूर्वमा बढ्दो मिसाइल शक्ति विश्व शान्तिका लागि गम्भीर चुनौती हो। यसको प्रभाव विश्वव्यापी छ। यदि समयमै कूटनीतिक समाधान, विश्वास निर्माण र सैन्य नियन्त्रणका उपायहरू लागू गरिएनन् भने यो क्षेत्र कुनै पनि बेला विनाशकारी मिसाइल युद्धमा रूपान्तरण हुनसक्छ। त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले सहकार्य, संवाद र सन्तुलित रणनीतिमार्फत यस संकटलाई नियन्त्रण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

इरान–इजरेल द्वन्द्व आजको इतिहासको एउटा साँघुरो अध्याय मात्र होइन, यो मानव सभ्यताको विवेक र संयमको कठोर परीक्षा पनि हो। शक्ति र प्रतिशोधको नाममा जब राष्ट्रहरू बारुदका भाषामा संवाद गर्न थाल्छन्, तब अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरूको मेरुदण्डमा कम्पन उत्पन्न हुन्छ। आजको युद्ध केवल भूगोलको सीमामा सीमित नरहने, बरु सम्पूर्ण मानव सभ्यतामा  प्रभाव पार्ने वैश्विक घटनाको स्वरूप लिइरहेको छ।यो द्वन्द्वले परमाणु जोखिमको सम्भावनालाई पुनः उजागर गरेको छ। यदि समुचित कूटनीतिक हस्तक्षेप र संयमको आवाज नउठाइयो भने, युद्धको ज्वालाले मध्यपूर्व मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वलाई नै अस्थिर बनाउने खतरा छ। विशेषतः संयुक्त राष्ट्रसंघ, जी-सेभेनजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू र अमेरिका, चीन, रुसजस्ता महाशक्तिहरूले आफ्नो कर्तव्य बिर्सने हो भने इतिहासले तिनको मौनतालाई सह–दोषीका रूपमा चित्रण गर्नेछ।