पुस्तक समीक्षा ‘नमस्ते’ र समकालीन यथार्थको आवाज

पुस्तक समीक्षा

‘नमस्ते’ र समकालीन यथार्थको आवाज

तोमनाथ उप्रेती

भूमिका गैरे तिमिल्सिना नेपाली लघुकथा साहित्यमा उदाउँदै गरेकी एक सशक्त हस्ताक्षर हुन्। शिक्षण पेशासँगै समाजसेवा र साहित्य साधनामा सक्रिय उनी छोटो समयमै उल्लेखनीय सिर्जनात्मक उपस्थिति जनाउन सफल भएकी छन्। २०८० सालदेखि लघुकथा लेखनमा प्रवेश गरेकी गैरेले सीमित अवधिमै दर्जनौँ लघुकथामार्फत आफ्नो लेखकीय क्षमता र संवेदनशील दृष्टिकोण प्रमाणित गरेकी छन्। उनका कथामा सामाजिक यथार्थ, मानवीय सम्बन्ध, कुरीति र समसामयिक जीवनका सूक्ष्म आयामहरू सरल तर प्रभावकारी शैलीमा प्रस्तुत हुन्छन्। ‘नमस्ते’ जस्तो कृति प्रकाशनमार्फत उनले नेपाली लघुकथालाई नयाँ ऊर्जा प्रदान गरेकी छन्। उनको लेखनमा निरन्तर परिष्कार र वैचारिक परिपक्वताको स्पष्ट संकेत देखिन्छ।

तिमिल्सिनाद्वारा लिखित लघुकथा सङ्ग्रह “नमस्ते” (२०८१) नेपाली समकालीन लघुकथा साहित्यमा सामाजिक यथार्थ, सांस्कृतिक मनोविज्ञान र नैतिक विडम्बनालाई सूक्ष्म रूपमा उतार्ने महत्वपूर्ण कृति हो। नमस्ते आधुनिक लघुकथा मञ्चद्वारा प्रकाशित यस सङ्ग्रहले छोटो संरचनाभित्र पनि व्यापक सामाजिक अनुभूति, मानवीय सम्बन्धका जटिलता र प्रशासनिक–सामाजिक यथार्थलाई गहन व्यङ्ग्यात्मक दृष्टिले उजागर गरेको छ। शिक्षक पेसामा आबद्ध र समाजसेवामा सक्रिय लेखिकाले अत्यन्त छोटो लेखन यात्रामा नै आफ्नो सशक्त उपस्थिति जनाउनु उनको साहित्यिक क्षमता र अवलोकन शक्तिको प्रमाण हो। केवल छ महिनाको अवधिमा पाँच दर्जनभन्दा बढी लघुकथा लेख्ने उनको निरन्तर साधनाले “नमस्ते” लाई सामाजिक दस्तावेजको रूप दिएको छ।

कृतिमा समावेश ३७ वटा लघुकथाहरूले नेपाली समाजका विविध तह परिवार, विद्यालय, प्रशासन, राजनीति, पत्रकारिता, वैदेशिक रोजगार र सामाजिक संस्कारलाई केन्द्रमा राखेका छन्। यहाँ कथाकारले जीवनका साना क्षणहरूलाई समातेर ठूलो सामाजिक सत्य उजागर गरेकी छन्। कथाहरू बालमनोविज्ञान, कुरीति, सौतेलो व्यवहार, भूकम्प र कोरोना जस्ता विपद्, दाइजो प्रथा, भ्रष्टाचार, नातावाद र प्रशासनिक लापरबाहीजस्ता विषयमा केन्द्रित छन्। यिनै विषयहरूलाई साधारण भाषामा प्रस्तुत गरेर उनले पाठकलाई प्रत्यक्ष जीवनसँग जोड्ने प्रयास गरेकी छन्। विशेषतः “नमस्ते” शीर्षक कथाले नेपाली समाजमा विद्यमान पद, पहुँच र सम्मानको विडम्बनालाई अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यहाँ “नमस्ते”  अभिवादन मात्र होइन, सामाजिक शक्ति सम्बन्धको प्रतीक बनेको छ।

यस कृतिको संरचनात्मक पक्ष सरल छ। कथाहरू अत्यन्त छोटा छन् तर प्रत्येक कथाले एक निश्चित सामाजिक सन्देश बोकेको छ। कथाकारले जटिल अलङ्कार वा प्रयोगात्मक संरचनाभन्दा बढी स्पष्ट कथ्य र प्रत्यक्ष संवादमा जोड दिएकी छन्। यसले लघुकथालाई आम पाठकसम्म सजिलै पुर्याएको छ। नमस्तेको भाषाशैली सरल, बोलिचालीको नजिक र संवादप्रधान छ, जसले कथालाई जीवन्त बनाएको छ। यद्यपि केही कथामा कलात्मक गहिराइभन्दा कथ्यको प्रत्यक्षता बढी देखिन्छ, तर लघुकथाको विधागत सीमालाई हेर्दा यो स्वाभाविक पक्ष मान्न सकिन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले नमस्ते अस्तित्व, शक्ति र सामाजिक संरचनाको सूक्ष्म अध्ययन हो। जाँ–पल सार्त्रको अस्तित्ववादसँग तुलना गर्दा यहाँ व्यक्ति आफ्नो सामाजिक पहिचान र शक्तिसम्बन्धभित्र बाँधिएको देखिन्छ। तपाईंले नमस्ते गर्नु पर्थ्यो भन्ने संवाद  शिष्टाचारको प्रश्न होइन, अस्तित्वको स्वीकार्यता र सामाजिक मान्यताको प्रतीक हो। यहाँ मानिसको अस्तित्व उसको नैतिकता वा क्षमताले होइन, उसको सामाजिक व्यवहार र शक्ति सन्तुलनले निर्धारण गर्छ भन्ने गहन विडम्बना प्रस्तुत गरिएको छ।

साथै, कृतिमा बौद्ध दर्शनको करुणा र सामाजिक सहअस्तित्वको संकेत पनि पाइन्छ। विपद्, पीडा र असमानताका कथाहरूमा मानवीय संवेदनालाई केन्द्रमा राख्दै लेखिकाले करुणाको महत्त्व उजागर गरेकी छन्। दैवीप्रकोप, कोरोना महामारी र सामाजिक संकटका कथाहरूले मानिसलाई एकअर्काप्रति जिम्मेवार र संवेदनशील बन्न आग्रह गर्छन्। यही दृष्टिले कृति केवल आलोचना होइन, नैतिक पुनर्जागरणको प्रयास पनि हो।

सामाजिक यथार्थवादी दृष्टिले हेर्दा “नमस्ते” नेपाली समाजको सूक्ष्म दर्पण हो। यहाँ शिक्षक, विद्यार्थी, नेता, कर्मचारी, पत्रकार र सामान्य नागरिक सबै पात्रहरू सामाजिक संरचनाभित्र संघर्षरत देखिन्छन्। प्रशासनिक ढिलासुस्ती, भनसुनको संस्कार, योग्यताको अवमूल्यन र पदको दुरुपयोगजस्ता विषयहरूले कृतिलाई गहन यथार्थवादी आधार प्रदान गरेका छन्। विशेषतः “हाकिम” र “नमस्ते” सम्बन्धी कथाले नेपाली प्रशासनिक संस्कृतिमा विद्यमान शक्ति–आधारित व्यवहारलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा उजागर गरेको छ।फेमिनिस्ट दृष्टिले पनि कृतिमा नारी जीवनका विभिन्न पक्षहरू देखिन्छन्। वैदेशिक रोजगारमा रहेका पुरुषका श्रीमतीहरूको सामाजिक दबाब, परिवारभित्रको भेदभाव, र भावनात्मक असुरक्षा जस्ता विषयहरूले नारी अस्तित्वको सामाजिक जटिलता देखाउँछन्। यद्यपि कथाकारले प्रत्यक्ष नारीवादी घोषणाभन्दा बढी यथार्थ चित्रणमा जोड दिएकी छन्, जसले पाठकलाई स्वयं निष्कर्ष निकाल्न प्रेरित गर्छ।मनोवैज्ञानिक दृष्टिले  नमस्तेमा मानिसको व्यवहार, अपेक्षा र सामाजिक स्वीकृतिको गहन विश्लेषण पाइन्छ। मानिस किन सम्मान खोज्छ, किन पदसँग सम्बन्ध जोडिन्छ, किन साना व्यवहारले ठूला परिणाम दिन्छन् यी प्रश्नहरू कथाहरूमा बारम्बार उपस्थित हुन्छन्। यसले कृतिलाई केवल सामाजिक नभई मनोवैज्ञानिक अध्ययन पनि बनाउँछ।

तिमिल्सिनाले आफ्नो लेखनमा देखाएकी संवेदनशीलता, अवलोकन शक्ति र सामाजिक चेतनाले उनलाई सम्भावनाशील लघुकथाकारका रूपमा स्थापित गरेको छ। यद्यपि अझै व्यङ्ग्यात्मक तीक्ष्णता र कलात्मक गहिराइको विकासको आवश्यकता देखिन्छ, तर प्रारम्भिक चरणमै यति सशक्त सामाजिक दृष्टि प्रस्तुत गर्नु प्रशंसनीय छ।

दार्शनिक रूपमा यो कृति एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ मानिसको मूल्य शब्द “नमस्ते” मा होइन, त्यसको पछाडि लुकेको सम्मान, समानता र मानवतामा हुन्छ। जबसम्म समाजमा शक्ति र पदको आधारमा व्यवहार निर्धारण हुन्छ, तबसम्म वास्तविक मानवीय सम्बन्ध स्थापन हुन सक्दैन। त्यसैले “नमस्ते” केवल अभिवादन होइन, सामाजिक चेतनाको प्रश्न पनि हो। यही चेतनाले कृतिलाई साधारण लघुकथा सङ्ग्रहबाट उठाएर सामाजिक दार्शनिक दस्तावेजको स्तरमा पुर्याएको छ।