असीम इच्छाको बजार र सन्तोषको सङ्कट

असीम इच्छाको बजार र सन्तोषको सङ्कट

तोमनाथ उप्रेती

आजको संसारमा सबैभन्दा ठूलो व्यापार इच्छाको भइरहेको छ। बजारले मानिसका आवश्यकता पूरा गरेर मात्र सन्तुष्ट हुँदैन। उसले नयाँ नयाँ अभावको अनुभूति पनि सिर्जना गर्छ। किनकि सन्तुष्ट मानिस कम किन्छ, कम तुलना गर्छ र कम प्रभावित हुन्छ। त्यसैले आधुनिक उपभोक्तावादी संस्कृतिले मानिसलाई निरन्तर असन्तुष्ट राख्ने मनोविज्ञान निर्माण गरेको छ। विज्ञापनले भन्छ“तिमीसँग अझै केही कमी छ।” सामाजिक सञ्जालले देखाउँछ“अरूको जीवन तिम्रोभन्दा राम्रो छ।” प्रतिस्पर्धाले सिकाउँछ “अरूभन्दा अगाडि नपुगेसम्म तिमी सफल होइनौ।” यही कृत्रिम अभावबोधले सन्तोषको फूल फुल्नै नदिने वातावरण बनाएको छ।

विडम्बना के छ भने मानिससँग सुविधा बढ्दै गएको छ, तर आत्मशान्ति घट्दै गएको छ। सम्पत्ति बढेको छ, तर सन्तुष्टि घटेको छ। उपलब्धि बढेका छन्, तर आनन्द ओइलाएको छ। बजारलाई डर सन्तोषी मानिससँग हुन्छ, किनकि सन्तोषी मानिसको निर्णय उसको विवेकले गर्छ, विज्ञापनले होइन। उसले वस्तुभन्दा मूल्यलाई, प्रदर्शनभन्दा सारलाई र तुलना भन्दा आत्मबोधलाई प्राथमिकता दिन्छ। यही कारण सन्तोष आज व्यक्तिगत सद्गुण मात्र होइन, उपभोक्तावादी संस्कृतिविरुद्धको मौन प्रतिरोध पनि बनेको छ। जहाँ हृदयमा सन्तोषको फूल फुल्छ, त्यहाँ लोभ, ईर्ष्या र कृत्रिम अभावको व्यापार स्वतः कमजोर हुन थाल्छ।

आज संसारलाई सन्तोषी मानिस चाहिएको छैन। संसारलाई उपभोक्ता चाहिएको छ। असन्तुष्ट मानिस चाहिएको छ। सधैँ केही नपुगेको अनुभव गर्ने मानिस चाहिएको छ। किनकि असन्तुष्ट मानिसले धेरै किन्छ। धेरै दौडिन्छ। धेरै तुलना गर्छ। धेरै थाक्छ। अनि फेरि त्यही थकान मेटाउन नयाँ सपना किन्छ। यही आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो। बजारलाई सन्तोष मन पर्दैन। किनकि सन्तोषले व्यापार घटाउँछ। असन्तोषले बजार चलाउँछ।

एक समय थियो। मानिससँग थोरै थियो। तर निद्रा गहिरो थियो। आज धेरै छ। निद्रा हराएको छ। घर ठूला छन्। मन साँघुरा छन्। ओछ्यान नरम छन्। तर आत्मा कठोर हुँदै गएको छ। औषधि बढेका छन्। रोग पनि बढेका छन्। सुविधा बढेको छ। सन्तोष घटेको छ। यही प्रगतिको सबैभन्दा मौन पराजय हो।

हामी सुख खोजिरहेका छैनौँ। हामी अरूभन्दा बढी सुखी देखिन खोजिरहेका छौँ। यहीँबाट त्रासदी सुरु हुन्छ। सुखको मापन हृदयले गर्दैन। तुलना गर्ने आँखाले गर्छ। आँखाले देख्छ। मनले डाह गर्छ। आत्माले मौन भएर हेर्छ। त्यसपछि मानिस आफूलाई होइन, छिमेकीलाई बाँच्न थाल्छ। आफ्नो सपना होइन, अरूको सफलताको छाया पछ्याउन थाल्छ।

सामाजिक सञ्जालले यो विडम्बनालाई अझ सुन्दर बनाएर बेच्यो। त्यहाँ मुस्कान धेरै छन्। शान्ति कम छ। त्यहाँ सफलताको तस्बिर छ। संघर्षको इतिहास छैन। त्यहाँ पुरस्कार देखिन्छ। परिश्रम देखिँदैन। त्यहाँ महल देखिन्छ। ऋण देखिँदैन। त्यहाँ हाँसो देखिन्छ। आँसु लुकाइन्छ। तर हेर्ने मानिसले त्यो सम्पूर्ण जीवन ठान्छ। अनि आफ्नै जीवनलाई अधुरो घोषणा गर्छ। यही भ्रम आधुनिक ईर्ष्याको कारखाना हो।

विडम्बना के छ भने मानिसले आफ्नो खुसी गुमाउँदा पनि त्यसको कारण अरूलाई ठान्छ। उसलाई लाग्छ, अर्को मानिस सफल भएकाले ऊ दुःखी भयो। वास्तवमा अर्कोको सफलता समस्या होइन। आफ्नै असन्तोष समस्या हो। अर्कोको उज्यालोले हाम्रो दीप निभाउँदैन। हाम्रो दीप त आफ्नै हावाले निभेको हुन्छ। तर दोष सधैँ बाहिर खोजिन्छ। यही मानव स्वभावको पुरानो छल हो।

सन्तोषलाई धेरैले महत्त्वाकाङ्क्षाको शत्रु ठान्छन्। यो अर्को भ्रम हो। सन्तोष आलस्य होइन। सन्तोष यात्रा रोक्नु पनि होइन। सन्तोष भनेको आफूलाई घृणा नगरी अगाडि बढ्नु हो। असन्तोषले मानिसलाई दौडाउन सक्छ। तर शान्ति दिन सक्दैन। सन्तोषले गति रोक्दैन। दिशा दिन्छ। गति र दिशाबीचको भिन्नता नबुझ्दा सभ्यता थाक्न थाल्छ।

आज विद्यालयले धेरै कुरा सिकाउँछन्। तर सन्तोष सिकाउँदैनन्। विश्वविद्यालयले प्रतिस्पर्धा सिकाउँछन्। सहअस्तित्व कम सिकाउँछन्। परिवारले तुलना गर्छन्। स्वीकार गर्न सिकाउँदैनन्। त्यसैले बच्चाले अंक सिक्छ। आनन्द सिक्दैन। पद सिक्छ। उद्देश्य सिक्दैन। कमाइ सिक्छ। कृतज्ञता सिक्दैन। शिक्षित मानिस धेरै भए। तर शान्त मानिस कम भए।

सबैभन्दा ठूलो विडम्बना धर्मभित्र पनि देखिन्छ। मानिस मन्दिर जान्छ। तर मनभित्र बजार बोकेर जान्छ। पूजा गर्छ। तर तुलना पनि गर्छ। दान दिन्छ। तर प्रशंसा खोज्छ। उपवास बस्छ। तर अहंकार पाल्छ। ईश्वरलाई भेट्न खोज्छ। आफूलाई भेट्दैन। यस्तो अवस्थामा धर्म पनि प्रदर्शन बन्छ। अध्यात्म पनि प्रतिस्पर्धा बन्छ। बाहिर आरती बल्छ। भित्र ईर्ष्या बलिरहन्छ।

प्रकृतिले भने कहिल्यै यस्तो पाठ पढाउँदैन। एउटा रुखले अर्को रुखको उचाइसँग झगडा गर्दैन। एउटा नदीले अर्को नदीको वेगसँग ईर्ष्या गर्दैन। चन्द्रमाले सूर्य बन्न खोज्दैन। सूर्यले ताराहरू मेटाउन खोज्दैन। सबै आफ्नै धर्ममा छन्। त्यसैले सृष्टि सुन्दर छ। केवल मानिस आफ्नो धर्म छोडेर अरूको भाग्य लेख्न निस्किएको छ। यहीँबाट अशान्ति जन्मिएको हो।

सन्तोष वास्तवमा फूल हो। तर त्यो बजारमा पाइँदैन। त्यो पदसँग आउँदैन। पुरस्कारसँग फुल्दैन। त्यो हृदयको माटोमा उम्रन्छ। कृतज्ञताको पानीले सिँचिन्छ। आत्मबोधको घामले फुल्छ। प्रेमको हावाले सुवासित हुन्छ। जसले आफ्नो हृदयको माटोलाई विषाक्त बनायो, त्यहाँ सन्तोष फुल्न सक्दैन। त्यहाँ केवल ईर्ष्याका काँडा उम्रन्छन्।मानिसले जीवनभर फूल खोज्यो। काँडा रोप्यो। शान्ति खोज्यो। तुलना पाल्यो। प्रेम खोज्यो। अहंकार हुर्कायो। सुख खोज्यो। लोभलाई मित्र बनायो। अनि अन्त्यमा भन्यो—जीवन दुःखमय छ। जीवन दुःखमय थिएन। दृष्टि भ्रमित थियो। संसार दोषी थिएन। चेतना निदाएको थियो।

आज सफलताको परिभाषा पनि विचित्र भएको छ। धेरै कमाउने सफल। धेरै देखिने सफल। धेरै चिनिने सफल। तर धेरै सुत्न सक्ने मानिसलाई कसैले सफल मान्दैन। धेरै हाँस्न सक्ने मानिसलाई कसैले सफल मान्दैन। धेरै शान्त रहन सक्ने मानिसलाई कसैले सफल मान्दैन। वास्तवमा आत्मशान्ति नै सबैभन्दा ठूलो सम्पन्नता हो। तर यसको मूल्य बजारले तोक्न सक्दैन। त्यसैले यसको विज्ञापन हुँदैन।विडम्बना अझ गहिरो छ। मानिसले घर सुरक्षित बनायो। मन असुरक्षित बनायो। बैंक खाता भरियो। हृदय खाली भयो। साथीको सूची बढ्यो। आत्मीयता घट्यो। अनुयायी लाखौँ भए। आत्मसंवाद हरायो। सूचना बढ्यो। ज्ञान घट्यो। सम्पर्क बढ्यो। सम्बन्ध सुक्यो। सभ्यता अगाडि बढ्यो। चेतना पछाडि फर्कियो।

सन्तोष भनेको हार स्वीकार गर्नु होइन। यो जीवनलाई धन्यवाद भन्न सक्ने क्षमता हो। यो आफूले नपाएकोभन्दा बढी आफूले पाएको देख्ने दृष्टि हो। यो अरूको सुख देखेर मुस्कुराउन सक्ने विशालता हो। यो आफ्नै सीमाभित्र अनन्तता भेट्ने कला हो। यही कला हराएकाले आज मानिससँग सबै कुरा छ, तर आफू छैन।

संसार बदल्ने धेरै मानिस जन्मिए। आफू बदल्ने थोरै जन्मिए। इतिहासले पहिलो समूहलाई सम्झियो। अध्यात्मले दोस्रो समूहलाई अमर बनायो। किनकि बाहिरी विजय समयले मेटाउँछ। भित्री विजय कहिल्यै मेटिँदैन।

हृदयमा फुल्ने सन्तोषको फूल कुनै साधारण फूल होइन। यो आत्मज्ञानको फूल हो। यो विनम्रताको फूल हो। यो कृतज्ञताको फूल हो। यसको सुवास कुनै इत्रले दिन सक्दैन। कुनै सिंहासनले दिन सक्दैन। कुनै सम्पत्तिले दिन सक्दैन। यसको सुवास केवल निर्मल चेतनाबाट फैलिन्छ। जसको हृदयमा यो फूल फुल्छ, उसलाई संसारले धनी भनून् वा गरिब, सफल भनून् वा असफल, त्यसले फरक पार्दैन। किनकि उसले संसार जितेको हुँदैन। उसले आफूलाई जितेको हुन्छ। र आफ्नै मनमाथिको विजयभन्दा ठूलो विजय आजसम्म कुनै सभ्यताले आविष्कार गर्न सकेको छैन।