युद्धको धुवाँमा हराएको मानवता

 (दार्शनिक र आध्यात्मिक निबन्ध)

 तोमनाथ उप्रेती

रातभर किभको आकाशमा गुन्जिएको ड्रोनको डर लाग्दो गुन्जन र विस्फोटका बिजुलीझैँ चम्किएका झिल्काहरूले एउटा सत्य पुनः झल्काए—युद्धको मैदान केवल भूगोलको नक्सामा सीमित हुँदैन, युद्ध चेतनाको चक्रवातमा पनि घुमिरहेको हुन्छ। जब विस्फोटको आवाजले मानवीय मुटुलाई कम्पित गर्छ, त्यो कम्पन राष्ट्रहरूको अहंकार मात्र होइन, मानवताको मौनतामा घनगर्जन झैँ गरिन्छ।

यी विस्फोटहरू केवल बारुदका भग्नावशेष होइनन्, यी त हाम्रो चेतनाको छाती चिरिदिने क्रूर करङहरू हुन्, जसले अन्धकारको आँधी र आशाको किरणबीच संघर्ष गराइरहेका छन्। यो युद्ध केवल रूस र युक्रेनबीचको सीमाको सङ्घर्ष होइन, यो युद्ध मानव सभ्यताको आत्मा र अस्तित्वको अन्तरतम तहमा चलिरहेको युद्ध हो—अहंकार र करुणाबीच, शक्ति र सह-अस्तित्वबीच, घृणा र प्रेमबीच।

रातको कालो कुहिरो चिर्दै उडेका ड्रोनहरू केवल ध्वंसका दूत होइनन्, ती हाम्रो चेतनामा पस्दै हामीलाई हाम्रो असंवेदनशीलताको ऐना देखाइरहेका छन्। ती आकाशमा बर्सिएका आगोका छालहरू केवल नगरहरू जलाउन आएका होइनन्, ती हाम्रो आत्माको कठोरता पगाल्न आएका छन्। जब आकाशमा शल्यक्रियाको चिरफार झैँ चम्किने विस्फोटहरूले भूमि र आत्मा दुबै च्यात्छन्, तब मानवताको मौनता करुणाको क्रन्दनमा परिणत हुन्छ।

यी विस्फोटहरू हाम्रो चेतनामा एउटा प्रश्नको घण्टी बजाइरहेका छन्—के हामी अझै पनि शान्तिका लागि हिंसाको हिउँदैखण्डमा हिंडिरहनेछौं? के हामी युद्धविरामका कागजी सम्झौताहरूको काँचो भरोसामा मात्र शान्तिको सपनालाई सिँचिरहनेछौं, वा हामी आफ्नै अन्तरआत्माको अँध्यारोलाई करुणाको उज्यालोले परास्त गर्नेछौं?

युद्धका हरेक विस्फोटमा करुणाको क्रन्दन छ, हरेक मृत शरीरमा आत्मा र सभ्यताको मौन शोक छ। युद्धका हरेक चिहान मानवताको हारको एक हस्ताक्षर हो, जसले बताइरहेको छ—हामी अझै पनि हाम्रो छायासँग डरिरहेका छौं, हाम्रो डरलाई युद्धमा परिणत गर्दैछौं।

जबसम्म हामी हिंसालाई समाधानको साधन मानिरहन्छौं, तबसम्म युद्धको यो चक्रवात फेरि फर्किरहन्छ। जबसम्म हामी शक्ति प्रदर्शनलाई शान्तिको आधार ठानिरहन्छौं, तबसम्म युद्धका ध्वंसका छायाहरू हामीमाथि नाचिरहन्छन्।

तर जब हामी करुणालाई कायरता होइन, साँचो साहसको स्वरूप ठान्छौं, जब हामी घृणालाई पराजित गरेर प्रेमको बीज रोप्छौं, तब युद्धको खरानीबाट शान्तिको शिशिरफूल फक्रन थाल्छ। जब राष्ट्रहरू हृदयमा सह-अस्तित्वको शंखनाद गर्छन्, करुणाको किरणले चेतनाको आकाशमा उज्यालो ल्याउँछ, तब मात्र युद्धको यो कर्कश गुँजन शान्तिको सुवासमा रुपान्तरण हुन्छ।

यो रातभर किभमा गुन्जिएको विस्फोट मात्र थिएन, यो चेतनामा बजेको चेतावनीको घण्टी थियो, जसले हामीलाई सम्झाइरहेको छ—युद्ध कहिल्यै समाधान होइन, युद्ध मानवताको चिहान हो। केवल करुणा, क्षमा र सह-अस्तित्वका पवित्र पन्थहरूबाट मात्र यो चिहानबाट मानवता मुक्त हुनेछ, र शान्तिको सूर्य उदाउँछ।

जब राष्ट्रहरू बाँच्नका लागि लड्छन् भन्ने दावी गर्छन्, उनीहरू वास्तवमा मर्नका लागि लडिरहेका हुन्छन्। किनकि युद्धमा हरेक विस्फोट एक आमा र एक बालकको भविष्य नष्ट गर्दै जान्छ। हरेक ड्रोनको आवाजले हजारौं सपनाहरूलाई च्यात्दै जान्छ। युद्धका हरेक क्षणले हामीलाई सम्झाइरहेको हुन्छ कि शक्ति र सुरक्षाको नाममा हामी आफ्नो करुणालाई मारेका छौं।

युद्धको भौतिक विध्वंस देख्न गाह्रो छैन, तर युद्धको आध्यात्मिक विध्वंस बुझ्न गाह्रो हुन्छ। हरेक विस्फोटले हाम्रो अन्तरआत्मामा पवित्रताको झिल्कालाई कुहिन दिन्छ। जब युद्धले शिक्षाका पुस्तकहरूलाई बन्दुकका बारुदसँग साट्छ, जब अस्पतालहरू बन्द हुन्छन् र बमहरू खरिद गरिन्छ, तब मानवताले आफ्नो आत्मालाई बेच्दै गरेको हुन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा, युद्ध आत्माको शत्रु हो। युद्धमा राष्ट्रहरूको अहंकारले विजयको भ्रम पाउँछ, तर चेतनाको हार हुन्छ। युद्धविराम बन्दुकहरूको मौनता मात्र होइन, करुणाको पुनर्जागरण हुनुपर्छ। जबसम्म युद्धको कारण बनेको लोभ, अहंकार र घृणा हटाइँदैन, युद्ध अर्को ठाउँ, अर्को स्वरुप र अर्को पीडासँग फर्किरहन्छ।

शान्ति कुनै कागजी सम्झौता होइन, शान्ति चेतनाको रूपान्तरण हो। जब राष्ट्रहरूले हतियारको सट्टा करुणा अँगाल्छन्, शत्रुता होइन सह-अस्तित्व रोज्छन्, तब मात्र युद्धको चक्र भङ्ग हुन्छ। युद्धमा खर्च हुने प्रत्येक पैसाले यदि शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी गरियो भने, सायद हामी भविष्यका युद्धहरूलाई रोक्न सक्थ्यौं।

युद्धविरामलाई हामीले मानवताको विजयको रूपमा होइन, चेतावनीको रूपमा बुझ्नुपर्छ। जबसम्म हामी युद्धको मानसिकता परिवर्तन गर्न सक्दैनौं, युद्ध फेरि जन्मिन्छ। यदि हामी साँच्चै शान्ति चाहन्छौं भने, हरेक विस्फोटको ठाउँमा मुस्कानको निर्माण गर्नुपर्छ, हरेक बारुदको ठाउँमा करुणाको बीज रोप्नुपर्छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने—युद्ध रोक्ने मार्ग शस्त्रहरूको शृङ्खलामा होइन, चेतनाको चिरपरिचालित उज्यालोमा छ। जब हामी आफ्नै छायाँसँग डराउन छोड्छौं, आफ्नै अन्धकारको आँधीसँग सामना गर्छौं, जब हामी प्रतिशोधको पत्रु पन्थ छोडेर क्षमाको कोमल किरणलाई अँगाल्छौं, तब शान्तिको यात्रा सुरु हुन्छ—यो यात्रा बारुदको बटारोमा होइन, करुणाको कमलपन्कमा अंकुराउँछ।

किभको कालो आकाशमा गुन्जिएका विस्फोटहरू केवल बारुदका आवाज होइनन्, ती मानव आत्माको अन्तरतम गहिराइमा गुन्जिएको करुणाको क्रन्दन हुन्। ती विस्फोटहरू ध्वंसको ध्वनि मात्र होइन, चेतनामा ठोक्किने चेतावनीका चट्टान हुन्, जसले हाम्रो निदाएका मानवतालाई झक्झक्याइरहेका छन्। ती आवाजहरूले फुसफुसाइरहेका छन्—युद्ध कुनै समाधान होइन, युद्ध त शान्तिको सुस्केरा सूनिन नदिने क्रूर कटाक्ष मात्र हो, युद्ध त करुणाको कणलाई कुचल्ने क्रूर पाठ मात्र हो।

जबसम्म हामी युद्धको विकल्प घृणाको गन्धिलो गुफाबाट खोजिरहन्छौं, तबसम्म युद्धको धुवाँमा मानवता हराइरहन्छ, र हाम्रा आत्माहरू रगतको रसले रङ्गिएका रहन्छन्। तर जब हामी आफ्नै घृणाको गहिराइमा पसेर त्यसलाई परास्त गर्छौं, जब हामी करुणाको कोपिलालाई अन्धकारको गर्भबाट फक्राउन दिइरहन्छौं, तब मात्र युद्धको खरानीबाट शान्तिको शिशिरफूल फक्रन थाल्छ।

त्यो शिशिरफूल कुनै सम्झौताको कागजमा होइन, मानव चेतनाको भूमिमा उम्रन्छ, जसको सुवासले युद्धको बास्नालाई विस्थापित गर्छ। यही चेतना परिवर्तनको शक्तिशाली सुवासले मात्र मानवतालाई युद्धको यो विषाक्त वृत्तबाट मुक्त गराउँछ।