डिजिटल सभ्यता र नैतिक चेतनाको आवश्यकता

डिजिटल सभ्यता र नैतिक चेतनाको आवश्यकता

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

प्रविधि, विगतका यन्त्रप्रधान युगहरूमा जस्तो  दक्षताको साधन मात्र रहेन, आज यसले मानव सभ्यताको अस्तित्व र मूल्यसम्बन्धी विमर्शलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गरिरहेको छ डिजिटल मानववादको मूलभूत अवधारणा नै यहीँबाट सुरु हुन्छ जहाँ प्रविधि न त मानवीयताको विकल्प हो, न नै यसको प्रतिस्पर्धी। बरु, प्रविधिलाई मानव आवश्यकतासँग अनुरूप बनाउनुपर्ने सतर्क प्रयास नै डिजिटल युगको नीति-नैतिकताको केन्द्रीय तत्त्व हो।

समावेशी दृष्टिकोणको आशय यहाँ पहुँच र उपयोगको सतही परिधिभन्दा पर जान्छ; यसले विविध वर्ग, लिङ्ग, भाषा,संस्कृति र क्षमताका मानिसहरूलाई प्रविधिको लाभदायी दायरामा ल्याउने संकल्प लिन्छ। जब प्रविधि मानवताको संवाहक बन्छ अर्थात्, करुणा, न्याय, र समानताको संवेदनशीलतासँग संगालिएर विकास हुन्छ—त्यतिखेर मात्र हामी डिजिटल मानववादको यथार्थ यात्रामा छौं भन्न सकिन्छ।

यो दृष्टिकोणले प्रविधिलाई  नवप्रवर्तनको साधन मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको सहयात्रीका रूपमा हेरिन्छ।यस्तो मानवमुखी प्रविधिले न  विकासको रफ्तार तीव्र बनाउँछ, बरु समाजमा अन्तर्निहित असमानता, बहिष्करण र अन्यायको जरा समेत समूल उखेल्ने सामर्थ्य राख्छ। डिजिटल मानववाद, त्यसैले, भविष्यको  प्रविधि-विकास होइन, मूल्य-विकासको आन्दोलन हो।

प्रविधिको अत्याधुनिक युगमा जब डिजिटल रूपान्तरणले मानव समाजलाई तीव्र गतिमा ढालिरहेको छ, त्यही क्षण एक प्रश्न उठ्छके प्रविधिको यो उत्कर्ष मानवीय मूल्यहरूसँग संगत छ? यही द्वन्द्वात्मक चेतनाबाट जन्मिएको अवधारणा हो डिजिटल मानववाद। यो  एक प्रविधि–सम्बन्धी विमर्श मात्र होइन, एक समग्र मानवकेन्द्रित दृष्टिकोण हो, जसले प्रविधिको विकासलाई मानवता, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको आलोकमा पुनःसंरचना गर्न चाहन्छ। यसको केन्द्रमा मान्छेको अस्तित्व, गरिमा र स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता छ। डिजिटल मानववादले प्रविधिलाई अस्वीकार गर्दैन, तर प्रविधिको प्रयोगले मान्छे स्वयंको चेतना, भावना र संवेदनालाई कमजोर नपारोस् भन्ने आग्रह गर्छ।

युगान्तकारी प्रविधिहरू कृत्रिम बौद्धिकता, बिग डेटा, एल्गोरिदम यी सबैले निर्णय प्रक्रिया, सामाजिक अन्तरक्रिया र निजी जीवनका संरचना नै पुनःलेखन गरिरहेका छन्। तर यी विकासहरूले साथमा ल्याएका छन् गम्भीर दार्शनिक,नैतिक र सामाजिक प्रश्नहरू—के एल्गोरिद्मको निर्णय मानवीय संवेदनाको विकल्प हो? के डेटा मात्रबाट न्याय सम्भव छ? डिजिटल मानववाद यिनै प्रश्नहरूको उत्तर हो, जहाँ प्रविधिको प्रयोग मानवीय सन्दर्भमा खिचिन्छ। फ्लोरिडी, निडा-रूमेलिनजस्ता चिन्तकहरूले औंल्याएझैं, प्रविधिको उद्देश्य  दक्षता वा गति होइन; त्यो सामाजिक न्याय, समावेशिता र गरिमाको संवाहक पनि हुनुपर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा डिजिटल मानववादले तीव्र आर्थिक–सामाजिक असमानता, पहुँचको भिन्नता र डिजिटल साक्षरताको अन्तरलाई उजागर गर्छ। काठमाडौंका विद्यालयहरूमा जुम कक्षा र स्मार्ट बोर्डको सुलभता छ भने,कर्णालीका बालबालिकाहरू अझै पनि रेडियो शिक्षामा आश्रित छन् यिनै परिदृश्यहरू मानवतामाथिको प्रविधिक आक्रमण हो जब प्रविधिले न्याय होइन, भेद उत्पन्न गर्छ। त्यस्तै, नागरिक एप वा ई–सेवा जस्ता प्रणालीहरूले सेवा प्रवाहलाई त छरितो बनाएका छन्, तर दृष्टिविहीन, अशिक्षित वा ज्येष्ठ नागरिकका लागि ती प्रणालीहरू अझै असहज छन्। प्रविधिलाई मानव–मैत्री बनाउन, नीति निर्माणदेखि उपकरण डिजाइनसम्म समावेशिता र संवेदनशीलता अनिवार्य हुनुपर्छ। डिजिटल मानववाद यही सचेतता हो जहाँ प्रविधि विकास भनेको सबैको लागि न्यायोचित पहुँच हो,  प्रविधिको चमत्कार होइन।

सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन जस्ता क्षेत्रहरूमा प्रविधिको उपयोग देख्दा प्रगतिको अनुभूति हुन्छ, तर त्यसले निम्त्याएका मनोवैज्ञानिक, नैतिक र सामाजिक असरहरूलाई बेवास्ता गर्नु खतरनाक हुन्छ। आत्मग्लानि, एक्लोपन,साइबर बुलिङ जस्ता समस्या अब  शहरी पश्चिमी समाजका चिन्तन होइनन्; यी नेपालका किशोरहरूको यथार्थ बन्दै गएका छन्। डिजिटल आत्मचेतनाले सहानुभूति र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई विस्थापित गर्दैछ। यस्तो परिवेशमा डिजिटल साक्षरतासँगै डिजिटल नैतिकता, भावनात्मक सहिष्णुता र संवेदनशीलता सिकाउने शिक्षाको खाँचो छ। यो शिक्षा  प्रविधिको प्रयोग होइन, प्रविधिको विवेकशील प्रयोगमा केन्द्रित हुनुपर्छ। डिजिटल मानववाद शिक्षामा नैतिक नेतृत्वको आग्रह हो—जहाँ प्रविधिको सीपसँग मानवीय संवेदना पनि सिकाइन्छ।

मानव सभ्यता आज यस्तो मोडमा उभिएको छ, जहाँ प्रविधिले जीवनको प्रत्येक तहलाई स्पर्श गरेको छ। बिहान उठ्ने बित्तिकै मोबाइलको स्क्रिनबाट सुरु हुने दिन, कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्म फैलिएको निर्णय प्रणाली, र सामाजिक सञ्जालमार्फत निर्माण हुने सम्बन्ध यी सबैले आधुनिक सभ्यतालाई डिजिटल सभ्यताको रूप दिएका छन्। तर यही तीव्र प्रगतिसँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठिरहेको छ के प्रविधिको विस्तारसँगै मानवताको गहिराइ पनि बढिरहेको छ?

डिजिटल सभ्यता मानव जीवनशैली, सोच, मूल्य र व्यवहारको सम्पूर्ण रूपान्तरण हो। यस सभ्यतामा जानकारी क्षणभरमै संसारभर फैलिन्छ, विचारहरू सीमाहीन हुन्छन् र सम्पर्कहरू भौगोलिक दूरीबाट स्वतन्त्र हुन्छन्। तर यसैसँगै गलत सूचना, डिजिटल लत, गोपनीयताको संकट, साइबर अपराध र भावनात्मक दूरी जस्ता चुनौतीहरू पनि तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा नैतिक चेतना बिना प्रविधि केवल शक्ति बन्छ, मार्गदर्शन होइन।

नैतिक चेतना भनेको मानिसको त्यो आन्तरिक क्षमता हो, जसले सही र गलत बीचको भिन्नता बुझ्न मद्दत गर्छ। डिजिटल युगमा यो चेतना झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ, किनकि प्रविधि स्वयं तटस्थ हुन्छ। यसको प्रयोगले नै त्यसको दिशा निर्धारण गर्छ। एउटै प्रविधि ज्ञानको प्रसारका लागि प्रयोग हुन सक्छ वा भ्रम फैलाउने माध्यम बन्न सक्छ। यही कारणले डिजिटल सभ्यतामा नैतिक उपयोगको प्रश्न अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

आजको समाजमा सामाजिक सञ्जाल विचार निर्माण गर्ने शक्तिशाली मंच बनिसकेको छ। तर यहाँ सत्य र असत्य, तथ्य र भ्रम प्रायः एउटै स्तरमा प्रस्तुत हुन्छन्। मानिसहरू छिटो प्रतिक्रिया दिन्छन्, तर गहिरो विचार गर्न बिर्सन्छन्। यस्तो अवस्थामा नैतिक चेतनाले हामीलाई रोक्छ, सोच्न बाध्य बनाउँछ र जिम्मेवार बनाउँछ। किनकि प्रत्येक पोस्ट, प्रत्येक टिप्पणी र प्रत्येक साझा गरिएको सूचना समाजमा प्रभाव पार्न सक्छ।

डिजिटल सभ्यताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वचालन प्रणाली। यी प्रविधिहरूले निर्णय प्रक्रिया छिटो र प्रभावकारी बनाएका छन्, तर मानव मूल्यहरूको स्थानमा केवल डेटा आधारित निर्णयले कहिलेकाहीँ असमानता र अन्याय पनि जन्माउन सक्छ। उदाहरणका लागि, रोजगार छनोट, ऋण मूल्यांकन वा निगरानी प्रणालीमा यदि नैतिक दृष्टिकोण नअपनाइयो भने प्रविधिले मानिसलाई मात्र डेटाका रूपमा हेर्न सक्छ, मानवका रूपमा होइन। यहीँबाट मानवतावादी दृष्टिकोणको आवश्यकता सुरु हुन्छ।

नैतिक चेतना डिजिटल सभ्यताको आत्मा हो। आत्मा बिना शरीर जति शक्तिशाली भए पनि निष्प्राण हुन्छ। त्यस्तै, नैतिकता बिना प्रविधि जति उन्नत भए पनि संवेदनाहीन हुन सक्छ। प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाउँछ, तर त्यसको उपयोगले जीवनको अर्थ निर्धारण गर्छ।

बालबालिका र युवा पुस्ता डिजिटल संसारमा अत्यधिक संलग्न छन्। उनीहरूको शिक्षा, मनोरञ्जन र सामाजिक सम्बन्धहरू डिजिटल माध्यममै आधारित हुँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा डिजिटल साक्षरता मात्र पर्याप्त छैन डिजिटल नैतिकता पनि आवश्यक छ।

डिजिटल सभ्यतामा अर्को ठूलो चुनौती हो मानव सम्बन्धको सतहीकरण। पहिले मानिसहरू प्रत्यक्ष भेटेर भावना साट्थे, अहिले अनलाइन उपस्थित नै सम्बन्धको मापन बन्न थालेको छ। यसले भावनात्मक दूरी बढाउन सक्छ। यद्यपि प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर कहिलेकाहीँ मानिसहरूलाई भावनात्मक रूपमा टाढा पनि बनाएको छ। यस्तो विरोधाभासलाई बुझ्न नै नैतिक चेतना आवश्यक हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले सदैव सन्तुलनलाई जीवनको मूल सिद्धान्त मानेको छ। गीता, उपनिषद् र बुद्ध दर्शन सबैले संयम, विवेक र करुणालाई उच्च स्थान दिएका छन्। डिजिटल युगमा पनि यही सन्तुलन आवश्यक छ—प्रविधि र मानवता बीचको सन्तुलन। प्रविधि प्रयोग गर्दा यदि हामी करुणा, सत्य र जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्छौँ भने मात्र डिजिटल सभ्यता मानवीय सभ्यता बन्न सक्छ।नैतिक चेतनाले  व्यक्तिगत व्यवहार मात्र होइन, संस्थागत संरचनालाई पनि प्रभाव पार्छ। सरकार, कम्पनी र प्रविधि विकासकर्ताहरूले पनि नैतिक जिम्मेवारी लिनुपर्छ। डेटा गोपनीयता, पारदर्शिता र निष्पक्षता जस्ता विषयहरू केवल कानुनी होइन, नैतिक प्रश्न पनि हुन्। यदि प्रविधि केवल नाफा केन्द्रित भयो भने समाजमा असमानता बढ्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल नीति निर्माणमा मानव केन्द्रित दृष्टिकोण अनिवार्य छ।

मानवता र प्रविधिको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धात्मक होइन, सहकार्यात्मक हुनुपर्छ। प्रविधि मानवताको विकल्प होइन, सहयोगी हो। यदि यो सम्बन्ध सही रूपमा स्थापित भयो भने डिजिटल सभ्यता केवल विकासको प्रतीक होइन, मानवीय प्रगतिको नयाँ युग बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि प्रत्येक व्यक्तिमा नैतिक आत्मजागरण आवश्यक छ।डिजिटल सभ्यता एउटा शक्तिशाली नदी जस्तै हो यसले जीवनलाई उर्वर पनि बनाउन सक्छ र विनाशकारी बाढी पनि ल्याउन सक्छ। यसको दिशा नैतिक चेतनाले निर्धारण गर्छ। यदि हामीले प्रविधिलाई मानवताको सेवामा प्रयोग गर्न सक्यौँ भने मात्र यो सभ्यता अर्थपूर्ण हुन्छ। नत्र, अत्यधिक सूचना र प्रविधिको बीचमा पनि मानवता हराउन सक्छ।