शाश्वत शान्तिमा स्थिर जीवन

शाश्वत शान्तिमा स्थिर जीवन

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको यात्रा बाहिरबाट हेर्दा प्रगति, उपलब्धि र सञ्चयको कथा जस्तो देखिन्छ। मानिस बिहानदेखि बेलुकासम्म धन, प्रतिष्ठा, सुविधा, सम्बन्ध वा पहिचान कुनै न कुनै लक्ष्यको पछि दौडिरहेको हुन्छ। तर यही दौडभित्र एउटा अदृश्य प्रश्न निरन्तर गुञ्जिरहन्छ—“के यही नै अन्तिम सत्य हो?” यही प्रश्नले मानव चेतनालाई भौतिकताको सीमाबाट पर लैजान थाल्छ।

भौतिक संसार आफैंमा असत्य होइन, तर अपूर्ण छ। यो परिवर्तनशील छ, क्षणभंगुर छ र निरन्तर रूपान्तरणमा रहन्छ। यहाँ आजको सुख भोलि दुःख बन्न सक्छ, आजको सफलता भोलि असफलताको अनुभव दिन सक्छ। यही परिवर्तनशीलताले मानिसलाई अस्थिर बनाउँछ। जब चेतना केवल बाहिरी वस्तुहरूमा निर्भर हुन्छ, तब मन कहिल्यै स्थिर रहन सक्दैन।

तर जीवनको गहिरो अर्थ त्यहीँ समाप्त हुँदैन। भौतिकताको यो तहभन्दा पर एउटा यस्तो अवस्था छ, जहाँ न त दौड हुन्छ, न तुलना हुन्छ, न अभावको पीडा हुन्छ त्यो अवस्था हो शाश्वत शान्ति। मानव चेतना जन्मदेखि नै इन्द्रियहरूको संसारसँग जोडिएको हुन्छ। आँखाले देख्छ, कानले सुन्छ, मनले अनुभव गर्छ। यही इन्द्रियात्मक अनुभवले “म” र “मेरो” भन्ने भावना निर्माण गर्छ। यही भावनाबाट भौतिक मोहको सुरुवात हुन्छ।

मोहको अर्थ  सम्पत्तिप्रति आकर्षण मात्र होइन, बरु त्यो वस्तुसँग आफूलाई पूर्ण रूपमा बाँध्नु हो। जब मानिस कुनै वस्तु, व्यक्ति वा उपलब्धिमा आफ्नो सम्पूर्ण सुख देख्न थाल्छ, तब त्यो वस्तु उसको मानसिक केन्द्र बन्छ। यही केन्द्रले उसको स्वतन्त्रतालाई सीमित गर्न थाल्छ।भौतिकताको संसार सुन्दर छ, तर त्यो सुन्दरतामा एउटा सूक्ष्म बन्धन लुकेको हुन्छ। त्यो बन्धन देखिँदैन, तर महसुस हुन्छ अशान्ति, असन्तोष र निरन्तर “अझै चाहिन्छ” भन्ने भावना।

इच्छा मानव जीवनको प्राकृतिक हिस्सा हो। तर जब इच्छा नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान्छ, तब त्यो अनन्त चक्रमा परिणत हुन्छ। एउटा इच्छा पूरा हुन्छ, तुरुन्त अर्को जन्मिन्छ। यसरी मन कहिल्यै तृप्त हुँदैन।

यो अवस्था यस्तो छ, जसरी मरुभूमिमा दौडिरहेको यात्रीलाई पानीको मृगतृष्णाले बारम्बार भ्रममा पार्छ। ऊ जति नजिक जान्छ, त्यति टाढा पानी देखिन्छ। भौतिक सुख पनि धेरैपटक त्यस्तै हुन्छ—जति पाउँछ, त्यति नै नयाँ अभाव महसुस हुन्छ।यही चक्रले मानिसलाई बाहिरी संसारको दास बनाइदिन्छ।धेरै मानिसहरू शान्ति खोज्न बाहिरतर्फ दौडिन्छन्। नयाँ वस्तु, नयाँ अनुभव, नयाँ सम्बन्ध वा नयाँ स्थानमा शान्ति खोज्ने प्रयास गर्छन्। तर बाहिरी परिवर्तनले मात्र भित्री अशान्ति हट्दैन।

किनभने शान्ति कुनै बाहिरी वस्तु होइन, यो चेतनाको अवस्था हो। जब मन भित्रै अस्थिर छ, तब सम्पूर्ण संसार परिवर्तन गरे पनि शान्ति प्राप्त हुँदैन।यो सत्य बुझ्न समय लाग्छ। मानिस धेरै अनुभवहरूबाट गुज्रिन्छ—सफलता, असफलता, प्रेम, विछोड, प्राप्ति, गुमाइ। यी सबै अनुभवले अन्ततः उसलाई भित्री प्रश्नतर्फ फर्काउँछ—“शान्ति कहाँ छ?”

भौतिकता पार गर्नुको अर्थ संसार त्याग्नु होइन। यो संसारलाई अस्वीकार गर्नु पनि होइन। बरु यो संसारलाई सही दृष्टिले बुझ्नु हो।जब मानिस बुझ्छ कि कुनै पनि वस्तु स्थायी छैन, तब ऊ त्यससँग अनावश्यक रूपमा बाँधिँदैन। ऊ संसारमा बस्छ, तर संसारमा हराउँदैन। ऊ कार्य गर्छ, तर परिणाममा कैद हुँदैन।यही अवस्था अनासक्तिको अवस्था हो। अनासक्ति भनेको भावना विहीन हुनु होइन, बरु भावनाको दास नहुनु हो।

शाश्वत शान्ति बाहिर खोज्दा भेटिँदैन, यो भित्रै जागृत हुन्छ। जब मानिस आफ्नो मनलाई अवलोकन गर्न थाल्छ, तब उसले बुझ्छ कि उसका धेरै पीडाहरू बाहिरी कारणभन्दा आन्तरिक प्रतिक्रियाबाट जन्मिन्छन्।

क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र भय—यी सबै मनका तरंगहरू हुन्। जब यी तरंगहरू शान्त हुन्छन्, तब चेतनाको गहिरो तलमा एक स्थिरता अनुभव हुन्छ। त्यो स्थिरता नै शान्तिको पहिलो झलक हो।ध्यान, आत्मचिन्तन र मौनता यस यात्राका माध्यम हुन्। मौनता केवल आवाजको अभाव होइन, बरु चेतनाको गहिराइमा प्रवेश गर्ने द्वार हो।

जब मन पूर्ण रूपमा स्थिर हुन्छ, तब जुन अनुभव हुन्छ, त्यसलाई विभिन्न दर्शनहरूले ब्रह्मानन्द, आत्मानन्द वा परम शान्ति भनेका छन्। यो अवस्था कुनै बाहिरी कारणमा निर्भर हुँदैन।यहाँ न त कुनै चाहना बाँकी रहन्छ, न कुनै भय। यहाँ केवल अस्तित्वको शुद्ध अनुभूति हुन्छ। यो अनुभूति शब्दले व्यक्त गर्न सकिँदैन, केवल अनुभव गर्न सकिन्छ।यो अवस्था प्राप्त गर्नुको अर्थ संसारबाट भाग्नु होइन, बरु संसारभित्रै रहँदै चेतनाको गहिराइमा प्रवेश गर्नु हो।

स्थिर जीवनको अर्थ कठोर हुनु होइन। यो लचिलो तर केन्द्रित हुनु हो। जसरी नदी बगिरहन्छ तर आफ्नो मार्ग छोड्दैन, त्यसरी नै स्थिर जीवन बाँच्न सकिन्छ।स्थिरता तब आउँछ जब मानिस आफ्नो आन्तरिक केन्द्रसँग जोडिन्छ। बाहिरी परिस्थिति जस्तोसुकै होस्, भित्री शान्ति नडगमगाउने अवस्था नै वास्तविक स्थिरता हो।यस्तो जीवनमा सफलता आए पनि उन्माद हुँदैन, असफलता आए पनि निराशा हुँदैन। किनभने आधार बाहिर होइन, भित्र हुन्छ।