लुम्बिनी : मौनतामा फुल्ने चेतनाको फूल(नियात्रा)

लुम्बिनी : मौनतामा फुल्ने चेतनाको फूल(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

काठमाडौँको बिहान सधैँ हतारोले भरिएको हुन्छ। सडकहरू जागिसकेका हुन्छन्। मानिसहरू दौडिरहेका हुन्छन्। गाडीका हर्नहरू एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका हुन्छन्। तर त्यो बिहान मेरो मनमा कुनै हतारो थिएन। म एउटा यात्रामा निस्किएको थिएँ। गन्तव्य थियो लुम्बिनी। भगवान गौतम बुद्धको जन्मस्थल। मानव चेतनाको एक महान् स्रोत।काठमाडौँ उपत्यकाबाट बाहिरिँदा आकाश हल्का कुहिरोले ढाकिएको थियो। पहाडका टाकुराहरू निद्रामै जस्तो देखिन्थे। सडकले विस्तारै शहरलाई पछाडि छोड्दै गयो। मानिसको भीड कम हुँदै गयो। प्रकृतिको उपस्थिति बढ्दै गयो।गाडी पृथ्वी राजमार्गमा गुड्न थाल्यो। बाटो नागबेली थियो। पहाडहरू मौन थिए। नदीहरू बोलिरहेका थिए। पृथ्वीको छाती चिरेर बनेको सडकले मलाई एउटा अनुभूति गराइरहेको थियो। जीवन पनि यस्तै रहेछ। कहिले सीधा। कहिले बाङ्गो। कहिले उकालो। कहिले ओरालो।मुग्लिङ पुग्दा त्रिशूली र मर्स्याङ्दीको संगम देखियो। दुई नदीहरू एकअर्कामा विलीन भइरहेका थिए। त्यो दृश्य हेर्दा उपनिषद्को एउटा भाव स्मरण भयो। अनेकता अन्ततः एकतामै विलीन हुन्छ। नदीको यात्रा समुद्रमा पुगेर समाप्त हुँदैन। पूर्ण हुन्छ।

मुग्लिङको चियापसलमा केहीबेर रोकियौँ। चियाको कपबाट निस्किएको तातो वाफले बिहानको चिसोलाई पगालिरहेको थियो। त्यहाँ यात्रुहरू थिए। चालकहरू थिए। व्यापारीहरू थिए। सबैका गन्तव्य फरक थिए। तर बाटो एउटै थियो।जीवन पनि यस्तै रहेछ।मानिसहरू बाहिरबाट फरक देखिन्छन्। कसैसँग धन छ। कसैसँग पद छ। कसैसँग ज्ञान छ। कसैसँग केवल सपना मात्र छ। तर गहिराइमा हेर्दा सबै एउटै खोजमा भौतारिरहेका हुन्छन्। कोही सुख खोज्दैछन्। कोही सम्मान। कोही प्रेम। कोही शान्ति। पूर्वीय दर्शनले यही कारणले आत्मालाई सार्वभौम सत्य मानेको हो। शरीर फरक हुन सक्छ। भाषा फरक हुन सक्छ। संस्कार फरक हुन सक्छ। तर चेतनाको मूल स्रोत एउटै हुन्छ।चियाको प्रत्येक चुस्कीसँगै मलाई समयको स्वभाव सम्झना आइरहेको थियो। कपभित्रको तातो चिया विस्तारै चिसिँदै थियो। जीवन पनि त्यस्तै हो। यौवन स्थायी छैन। शक्ति स्थायी छैन। सौन्दर्य स्थायी छैन। बुद्धले भनेझैँ, संसारको सबैभन्दा ठूलो सत्य अनित्य हो। परिवर्तन नै स्थिरता हो। बगिरहनु नै अस्तित्वको नियम हो।

चियापसलको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा त्रिशूलीको पानी निरन्तर बगिरहेको थियो। त्यसले मलाई गीता स्मरण गरायो। कर्म गरिरहनु नै जीवन हो। नदीले कहिल्यै आफ्नो गन्तव्यको चिन्ता गर्दिन। ऊ केवल बग्छे। त्यसैले समुद्रसम्म पुग्छे। मानिसले पनि फलको चिन्ताभन्दा कर्मको शुद्धतामा ध्यान दिन सके जीवन सहज बन्न सक्छ।त्यो क्षण मलाई लाग्यो यात्रा स्थान परिवर्तन होइन रहेछ। यो चेतनाको विस्तार हो। शरीर काठमाडौँबाट मुग्लिङ आइपुग्छ, तर मन यदि जागृत भयो भने हजारौँ वर्ष पुराना ऋषिहरूको अनुभूतिसम्म पुग्न सक्छ। बाटो बाहिर पनि हुन्छ। बाटो भित्र पनि हुन्छ। बाहिरको बाटोले गन्तव्यसम्म पुर्याउँछ। भित्रको बाटोले सत्यसम्म पुर्याउँछ। र सायद जीवनको वास्तविक यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

नेपालको सुन्दरता यही हो।विविधतामा एकता।भिन्नतामा सहअस्तित्व।एउटै आकाशमुनि अनेक विश्वासहरू फूलझैँ फक्रिरहेका छन्। कतै शङ्खध्वनि सुनिन्छ। कतै अजानको स्वर गुञ्जिन्छ। कतै बुद्ध वन्दनाको शान्त लय बगिरहेको हुन्छ। तर यी सबै ध्वनिहरूको अन्तिम आकाङ्क्षा एउटै देखिन्छ। मानिसको हृदयमा शान्तिको स्थापना। सभ्यताको विकास त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब भिन्नताहरू टकरावको कारण होइनन्, सौन्दर्यको स्रोत बन्छन्।भैरहवातर्फको यात्रा जारी थियो। पश्चिमी आकाशमा सूर्य विस्तारै क्षितिजतर्फ झुक्दै थियो। सुनौलो प्रकाश खेतका हरिया पातहरूमा बिछ्याइएझैँ देखिन्थ्यो। कतै किसानहरू घर फर्किरहेका थिए। कतै गाईवस्तु गोठतर्फ लम्किरहेका थिए। दिनभरको श्रमपछि प्रकृति स्वयं विश्रामको तयारीमा थिई। त्यो दृश्यले मलाई एउटा  सत्य सम्झायो। संसारमा सबै कुरा चक्रमा चल्छ। जन्म र मृत्यु। दिन र रात। आगमन र प्रस्थान। मिलन र बिछोड। यही चक्रलाई पूर्वीय दर्शनले ऋत अर्थात् ब्रह्माण्डीय व्यवस्था भनेको छ।

भैरहवाको समथर भूभागमा गुडिरहेको गाडीको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा मलाई लाग्यो, पहाडहरू पछाडि छोडिएका थिए, तर तिनले सिकाएका पाठहरू भने साथमै थिए। उकालोले धैर्यता सिकाउँछ। ओरालोले विनम्रता सिकाउँछ। घुम्तीहरूले सावधानी सिकाउँछन्। र गन्तव्यले यात्राको अर्थ बुझाउँछ। जीवनका कठिनाइहरू पनि यस्तै शिक्षकहरू हुन्। तिनले दुःख दिनका लागि मात्र आउँदैनन् तिनले मानिसलाई परिपक्व बनाउन पनि आउँछन्।

मनमा बुद्धको जीवनका प्रसङ्गहरू एकपछि अर्को गर्दै खुल्न थाले। कपिलवस्तुको राजकुमार सिद्धार्थले पनि एक दिन यस्तै बाटो खोजेका थिए। बाहिरी यात्राबाट भित्री यात्रातर्फको बाटो। राजमहलको सुखबाट सत्यको खोजतर्फको बाटो। संसारको वैभवबाट आत्मबोधको उज्यालोतर्फको बाटो। त्यसैले बुद्धको कथा कुनै एक व्यक्तिको कथा मात्र होइन। त्यो प्रत्येक मानव आत्माको सम्भावित यात्राको कथा हो।सडक दायाँबायाँ फैलिएका गाउँहरू पार गर्दै अगाडि बढिरहेको थियो। प्रत्येक घरभित्र आ–आफ्ना कथाहरू थिए। कसैको घरमा उत्सव थियो होला। कसैको घरमा पीडा। कसैले नयाँ सपना बुन्दै थियो होला। कसैले पुराना सम्झनाहरू सम्हाल्दै थियो होला। तर सबै जीवनहरू समयको एउटै नदीमा बगिरहेका थिए। यही बोधले मनमा करुणा जगाउँछ। जब हामी बुझ्छौँ कि सबै मानिसहरू आफ्ना संघर्षहरू बोकेर हिँडिरहेका छन्, तब घृणाको ठाउँमा सहानुभूति जन्मिन थाल्छ।

मलाई लाग्यो, मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि विज्ञान होइन। प्रविधि पनि होइन। सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि त करुणा हो। किनकि करुणा बिना ज्ञान खतरनाक बन्न सक्छ। शक्ति विनाशकारी बन्न सक्छ। सम्पत्ति अहंकारको कारण बन्न सक्छ। तर करुणाले यी सबैलाई मानवतासँग जोडिदिन्छ।साँझ गहिरिँदै गइरहेको थियो। आकाशमा रातको पहिलो तारा देखा परिसकेको थियो। गाडी भैरहवाको बाटो हुँदै आफ्नो अन्तिम गन्तव्यतर्फ बढिरहेको थियो। मेरो मनमा एउटा अद्भुत शान्ति थियो। मलाई अनुभव भइरहेको थियो कि म केवल नेपालकै एउटा ऐतिहासिक स्थलतर्फ गइरहेको छैन। म मानव चेतनाको एउटा पवित्र स्रोततर्फ आकर्षित भइरहेको छु। प्रत्येक किलोमिटरले अज्ञान र बोधबीचको दूरी पनि घटाइरहेको थियो।

अब लुम्बिनी धेरै टाढा थिएन। तर मनले महसुस गरिरहेको थियो लुम्बिनी कुनै भौगोलिक स्थान मात्र होइन। त्यो एउटा अवस्था हो। जहाँ अहंकार मौन हुन्छ। जहाँ करुणा बोल्न थाल्छ। जहाँ मानिस संसारलाई जित्न होइन, आफूलाई बुझ्न चाहन्छ। र सायद त्यही क्षणबाट वास्तविक यात्रा प्रारम्भ हुन्छ।उहाँ भविष्यका बुद्ध हुनुहुन्थ्यो।उहाँ करुणाको क्रान्ति हुनुहुन्थ्यो। उहाँ चेतनाको नयाँ अध्याय हुनुहुन्थ्यो।

मायादेवी मन्दिरको प्राङ्गणमा उभिँदा समय स्थिर भएजस्तो लाग्यो। दुई हजार छ सय वर्षको इतिहास एकै क्षणमा सङ्कुचित भएर वर्तमानमा आइपुगेको अनुभूति भयो। मानिसहरू आ–आफ्नै तरिकाले श्रद्धा व्यक्त गरिरहेका थिए। कोही मौन थिए। कोही प्रार्थनामा थिए। कोही ध्यानमा थिए। तर त्यो मौनताको गहिराइमा एउटा साझा भावना प्रवाहित भइरहेको थियो। श्रद्धा। सत्यप्रतिको श्रद्धा। करुणाप्रतिको श्रद्धा। आत्मबोधप्रतिको श्रद्धा।

मन्दिरभित्र संरक्षित पुरातात्त्विक अवशेषहरूलाई हेर्दा लाग्थ्यो, ढुङ्गाहरू पनि बोलिरहेका छन्। समयले तिनका स्वरहरू मौन बनाएको छैन। बरु अझ गहिरो बनाएको छ। इतिहास पुस्तकका पानाहरूमा सीमित हुँदैन। इतिहास कहिलेकाहीँ माटोभित्र सुतिरहेको हुन्छ। र जब मानिस श्रद्धाका आँखाले हेर्छ, त्यो इतिहास फेरि जागृत हुन्छ।मायादेवी मन्दिर नजिकको पवित्र पुष्करणी पोखरीको किनारमा उभिँदा मन अझ गहिरो शान्तिमा डुबिरहेको थियो। पानीको सतह पूर्ण रूपमा स्थिर थियो, मानौँ समय नै केही क्षणका लागि रोकिएको होस्। त्यसमा आकाशको नीलो छाया, वरिपरिका वृक्षहरूको हरियो प्रतिबिम्ब र मेरो आफ्नै अस्पष्ट आकृति एकै साथ देखिन्थे। सबै कुरा एउटै सतहमा मिसिएर पनि आ–आफ्नो अस्तित्व जोगाइरहेका थिए, जस्तै जीवनका विविध रूपहरू एउटै चेतनामा अडिएका छन्।

त्यही क्षणमा मनभित्र एउटा सूक्ष्म तर गहिरो बोध उठ्यो। जब पानीमा हल्का पनि तरंग आउँछ, त्यसले प्रतिबिम्बलाई टुक्र्याइदिन्छ। सत्य विकृत देखिन थाल्छ। त्यस्तै, जब मन क्रोध, लोभ, भय वा अहंकारले तरंगित हुन्छ, तब वास्तविकता पनि स्पष्ट देखिँदैन। हामी संसारलाई जस्तो छ, त्यस्तो देख्दैनौँ हामी संसारलाई आफ्नो अशान्त मनको रंगले देख्छौँ। यही कारण बुद्धले मनलाई स्थिर बनाउन जोड दिनुभएको हो। स्थिरता कुनै बाहिरी अवस्था होइन, यो भित्री मौनताको अभ्यास हो।

ध्यान भनेको यही अशान्त पानीलाई विस्तारै शान्त बनाउने कला हो। विचारहरूलाई जबरजस्ती रोक्नु होइन, तर तिनलाई हेर्दै हेर्दै तिनीहरूको गति आफैँ घट्न दिनु हो। जसरी हावा रोकिने बित्तिकै पानी आफैँ स्थिर हुन्छ, त्यसरी नै चेतनामा जागरूकता बढेपछि मन स्वतः शान्त हुन थाल्छ। र त्यही शान्तिमा मात्र जीवनको गहिरो सत्य प्रतिबिम्बित हुन सक्छ।आत्मबोध पनि कुनै बाहिरी उपलब्धि होइन। त्यो कुनै नयाँ कुरा प्राप्त गर्नु होइन, बरु आफूभित्र पहिलेदेखि नै रहेको सत्यलाई स्पष्ट देख्नु हो। जब मन पूर्ण रूपमा स्थिर हुन्छ, तब “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर शब्दमा होइन, अनुभूतिमा प्रकट हुन्छ। त्यही अनुभूति नै आत्माको झल्को हो जहाँ व्यक्ति र अस्तित्व बीचको दूरी हराउँछ।

त्यस पोखरीको किनारमा उभिँदा लाग्यो, बुद्धको सम्पूर्ण शिक्षा कुनै जटिल दर्शन होइन, बरु सरल अनुभव हो स्थिर मन, स्पष्ट दृष्टि र जागृत चेतना। पानी जस्तै मन पनि स्वभावतः निर्मल हुन्छ, यदि हामीले त्यसलाई अशान्त बनाउन छोड्यौँ भने।

केही पर अशोक स्तम्भ उभिएको थियो। समयको असंख्य आँधीबेहरी सहेर पनि अडिग। सम्राट अशोकको स्मृतिलाई बोकेर। मैले स्तम्भलाई नियाल्दै सोचें कति अनौठो छ मानव जीवन। एक समय युद्धको नायक बनेका अशोक आज शान्तिका प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छन्। तलवारले दिएको विजय क्षणिक भयो। करुणाले दिएको विजय शाश्वत बन्यो।यही बुद्धको दर्शनको चमत्कार हो। यसले मानिसलाई अरूमाथि विजय प्राप्त गर्न सिकाउँदैन। यसले मानिसलाई आफ्नै क्रोधमाथि विजय प्राप्त गर्न सिकाउँछ। यसले मानिसलाई संसार बदल्नुअघि आफूलाई बदल्न सिकाउँछ।मन्दिर परिसरबाट बाहिर निस्कँदा सूर्य अझ माथि उक्लिसकेको थियो। उसका किरणहरू वृक्षका पातहरूबाट छिर्दै भूमिमा उज्याला आकृतिहरू बनाइरहेका थिए। त्यो प्रकाश केवल बाहिरी प्रकाश थिएन जस्तो लाग्यो। त्यो मानव चेतनाको उज्यालोको प्रतीक थियो।

लुम्बिनीको माटोमा हिँड्दा प्रत्येक पाइला एउटा मौन प्रश्न जस्तो लाग्थ्यो। जति गहिरो रूपमा म त्यो भूमिलाई स्पर्श गरिरहेको थिएँ, त्यति नै गहिरा प्रश्नहरू मनभित्र उठिरहेका थिए। मानिस किन जन्मन्छ? किन उसले अनगिन्ती दुःखहरू सहनुपर्छ? किन ऊ सधैँ केही न केही खोजिरहन्छ, तर पनि पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट हुन सक्दैन? र अन्ततः ऊ वास्तवमा के खोजिरहेको हुन्छ सुख, शान्ति, अर्थ, वा आफ्नै अस्तित्वको सत्य?यी प्रश्नहरू मेरो मनका थिएनन्, जस्तो लाग्थ्यो, यी प्रश्नहरू स्वयं लुम्बिनीको हावामा बगेका छन्। बुद्धले पनि सायद यिनै प्रश्नहरूको मौन पीडाबाट आफ्नो यात्रा सुरु गर्नुभएको थियो। तर फरक यत्ति थियो।उहाँले यी प्रश्नहरूलाई दबाउनुभएन, टार्नुभएन र भाग्नुभएन। उहाँले ती प्रश्नहरूलाई पूर्ण चेतनासहित सामना गर्नुभयो। गहिरो ध्यान, निरन्तर आत्मअन्वेषण र सत्यप्रतिको अटुट समर्पणमार्फत उहाँले उत्तरसम्म पुग्नुभयो। र जब उत्तर भेट्नुभयो, त्यो कुनै व्यक्तिगत विजय बनेन। त्यो ज्ञान केवल उहाँभित्र सीमित रहेन। त्यो करुणामा रूपान्तरण भयो। उहाँले आफूले देखेको सत्यलाई सम्पूर्ण मानवतासँग बाँड्नुभयो। किनकि वास्तविक बोध कहिल्यै निजी हुन सक्दैन; जब बोध गहिरो हुन्छ, त्यो स्वतः साझा हुन्छ।

त्यसैले लुम्बिनी मानव चेतनाका गहिरा प्रश्नहरू जन्मिएको भूमि हो। यो त्यो ठाउँ हो जहाँ जिज्ञासा करुणामा बदलिन सिक्छ। जहाँ खोज आत्मबोधतर्फ मोडिन्छ। जहाँ पीडा बुझाइमा रूपान्तरण हुन्छ।र त्यहाँ उभिएको म, एक साधारण यात्रु, महसुस गरिरहेको थिएँ काठमाडौँदेखि लुम्बिनीसम्मको यात्रा वास्तवमा सडकको यात्रा थिएन। यो त बाहिरी संसारबाट भित्री संसारतर्फको यात्रा थियो। एउटा यस्तो यात्रा, जसको अन्त्य कुनै गन्तव्यमा हुँदैन, बरु आत्मबोधको नयाँ सुरुवातमा हुन्छ।मायादेवीको कथा सम्झिएँ। कपिलवस्तुबाट देवदहतर्फ जाँदै गर्दा उहाँले यही रमणीय उपवनमा विश्राम लिनुभएको थियो। वसन्तको कोमल स्पर्शले भरिएको त्यो दिन, सालवृक्षका हाँगाहरू मन्द हावासँग झुलिरहेका थिए। प्रकृति आफैँ कुनै अदृश्य उत्सवको तयारीमा रहेझैँ लाग्थ्यो। त्यही क्षणमा सिद्धार्थ गौतमको जन्म भयो। त्यो केवल एउटा बालकको जन्म थिएन। त्यो मानव इतिहासमा करुणा, अहिंसा र आत्मबोधको नयाँ युगको उदय थियो। संसारले एउटा राजकुमार पायो, तर समयले भविष्यको बुद्धलाई जन्माएको थियो। त्यसैले लुम्बिनीको माटो भूगोल मात्र होइन, चेतनाको तीर्थ हो। यहाँ प्रत्येक वृक्ष, प्रत्येक कण र प्रत्येक हावाको झोक्काले मानवतालाई एउटा मौन सन्देश दिन्छ।सत्यको यात्रा बाहिर होइन, भित्रबाट सुरु हुन्छ।

मायादेवी मन्दिरको छेउमा रहेको पवित्र पोखरीको निस्तब्ध पानीलाई नियालिरहँदा म गहिरो चिन्तनमा डुबें। पानीको सतहमा आकाश स्पष्ट देखिन्थ्यो। वृक्षहरू पनि स्पष्ट थिए। तर यदि पानीमा तरंग उठेको भए त्यो प्रतिबिम्ब विकृत हुने थियो। जीवनको सत्य पनि यस्तै रहेछ। जुन मन इच्छाहरू, भय, क्रोध र अहंकारका तरंगहरूले भरिएको हुन्छ, त्यसले सत्यलाई देख्न सक्दैन। अशान्त मनले केवल भ्रम देख्छ। शान्त मनले मात्र वास्तविकता देख्छ। उपनिषद्हरूले मनलाई शुद्ध र स्थिर बनाउन जोड दिनुको कारण यही रहेछ। बुद्धले ध्यानमार्फत मानिसलाई बाहिरी संसारबाट भाग्न होइन, आफ्नै अन्तर्मनको गहिराइमा प्रवेश गर्न सिकाउनुभएको थियो। सत्य कुनै रहस्यमय स्थानमा लुकेको छैन। त्यो त शान्त चेतनाको ऐनामा सदैव प्रतिबिम्बित भइरहेको हुन्छ।त्यहाँबाट केही दूरीमा अशोक स्तम्भ अटल रूपमा उभिएको थियो। समयका असंख्य आँधीबेहरीहरू पार गर्दै, इतिहासको मौन साक्षी बनेर। स्तम्भलाई हेर्दा सम्राट अशोकको जीवन आँखाअघि खुल्न थाल्यो। कलिङ्ग युद्धको विभीषिका। हजारौँ मानिसहरूको मृत्यु। विजयको नाममा भएको विनाश। तर त्यही रक्तपातले अशोकको अन्तरात्मालाई झक्झकायो। उनले संसार जितेर पनि आफूलाई हारेको अनुभूति गरे। त्यही अनुभूतिबाट उनको पुनर्जन्म भयो। उनले तलवार छोडे। धर्म रोजे। हिंसालाई त्यागेर करुणाको बाटो समाते। त्यस क्षण मलाई लाग्यो, मानिसको महानता त्रुटिरहित हुनुमा होइन, आफ्ना त्रुटिहरूबाट जागृत हुनुमा हुन्छ। पतनपछि उठ्न सक्ने व्यक्ति नै वास्तवमा महान् हुन्छ। यही कारण अशोक आज विजेताका रूपमा होइन, चेतनाको रूपान्तरणका प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छन्।

लुम्बिनीका विभिन्न गुम्बाहरू घुम्दै गर्दा संसारको विविधता आँखैअगाडि खुलिरहेको थियो। थाइल्यान्डको सुनौलो छाना भएको गुम्बा, म्यानमारको सेतो शान्त संरचना, चीन र जापानको सूक्ष्म कलात्मकता, कोरियाको अनुशासन झल्किने वास्तुकला, जर्मनी र फ्रान्सका आधुनिक शैलीहरू—सबै आ–आफ्नै पहिचानमा उभिएका थिए। तर ती सबै भिन्नता बीच एउटा अदृश्य धागोले बाँधेजस्तो अनुभूति हुन्थ्यो। त्यो धागो थियो बुद्धको सन्देश। बाहिरी रूप फरक भए पनि अन्तर्मन एउटै सत्यतर्फ फर्किएको थियो करुणा, शान्ति र जागरण।घृणाले घृणा समाप्त हुँदैन। प्रेमले मात्र घृणा समाप्त हुन्छ। यही वाक्य लुम्बिनीको हावामा घुलिएको जस्तो लाग्थ्यो। गुम्बाहरूको मौन प्राङ्गणमा हिँड्दा यो सत्य अनुभव गरिएको जीवनजस्तो महसुस हुन्थ्यो। केही भिक्षुहरू ध्यानमा लीन थिए। उनीहरूको स्थिरता कुनै बाहिरी प्रदर्शन थिएन त्यो भित्री यात्रा थियो। पातहरू हावासँग हल्का हल्लिरहेका थिए, तर त्यो हलचलमा पनि एउटा गहिरो मौनता लुकेको थियो। मानौँ प्रकृति आफैँ ध्यानको अवस्थामा छ।

त्यही क्षणमा मनमा एउटा स्पष्ट बोध उठ्यो। आधुनिक मानवले विज्ञान, प्रविधि, सञ्चार र गतिमा अद्भुत प्रगति गरेको छ। उसले दूरीहरू घटाएको छ, समयलाई छिटो बनाएको छ, संसारलाई औँलाको छेउमा ल्याएको छ। तर यति सब विकासबीच पनि मानिस अझै आफ्नै मनको कैदी बनेको छ। बाहिरी संसार जित्ने दौडमा ऊ भित्री संसारसँग अपरिचित हुँदै गएको छ। यही कारण बुद्धको शिक्षा अझै पनि जीवित छ किनकि त्यो आत्मपरिवर्तनको मार्ग हो।बुद्धको सम्पूर्ण शिक्षाको सार यही हो—आत्मविजय। बाहिरी युद्धहरू इतिहासमा लेखिन्छन्, तर भित्री युद्धहरू मौन रूपमा प्रत्येक मानिसभित्र चलिरहेका हुन्छन्। अहंकारसँगको संघर्ष, लोभसँगको संघर्ष, क्रोधसँगको संघर्ष र मोहसँगको संघर्ष—यी सबै युद्धहरू जित्न सजिलो छैन। तर जसले यी युद्धहरू जित्छ, ऊ नै साँचो अर्थमा विजेता हुन्छ। उसको विजयमा पराजित कोही हुँदैन, केवल शान्ति फैलिन्छ।

लुम्बिनीको शान्त वातावरणमा हिँड्दै गर्दा मैले संसारभरबाट आएका मानिसहरू देखेँ। कोही श्रद्धामा झुकेका थिए, कोही ध्यानमा डुबेका थिए, कोही क्यामेरामार्फत दृश्य समेटिरहेका थिए, कोही इतिहासका पाना पढिरहेका थिए। तर सबैको अनुहारमा एउटा साझा खोज स्पष्ट देखिन्थ्यो—शान्तिको खोज। उनीहरू फरक भाषा बोल्थे, फरक देशबाट आएका थिए, फरक विश्वास बोकेका थिए, तर उनीहरूको अन्तिम आकाङ्क्षा एउटै थियो। शान्ति। सन्तुलन। र भित्री मौनता।

त्यस क्षणमा महसुस भयो कि मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता धन होइन। शक्ति होइन। प्रभुत्व होइन। ती सबै बाहिरी साधन मात्र हुन्। वास्तविक आवश्यकता त शान्ति हो—जुन मानिसको भित्रबाट सुरु हुन्छ र संसारतर्फ फैलिन्छ। लुम्बिनीको मौनताले यही कुरा बारम्बार सम्झाइरहेको थियो—शान्ति बाहिर खोजिने वस्तु होइन, भित्र जागृत गरिने अवस्था हो।साँझ पर्न थालेको थियो। पश्चिमी आकाश सुनौलो रङमा डुबिरहेको थियो। सूर्यका अन्तिम किरणहरू लुम्बिनीका पुराना वृक्षहरूका हाँगाहरूमा टल्किरहेका थिए। चराहरू आफ्ना गुँडतर्फ फर्किरहेका थिए, जस्तै दिनभरको यात्रा पूरा गरेर प्रकृति स्वयं विश्रामको तयारीमा होस्। सम्पूर्ण वातावरणमा एउटा गहिरो मौनता फैलिएको थियो, जुन मौनता आवाजको अभाव होइन, अर्थको पूर्णता जस्तो लाग्थ्यो।

मैले अन्तिमपटक मायादेवी मन्दिरतर्फ दृष्टि लगाएँ। त्यो केवल ढुङ्गा र संरचनाले बनेको भवन थिएन। त्यो त मानव चेतनाको स्मारक थियो। करुणाको पहिलो उज्यालोले छोएको पवित्र भूमि थियो त्यो। अहिंसाको बीउ रोपिएको स्थान थियो। र त्योभन्दा पनि बढी, त्यो आत्मबोधको प्रारम्भिक ढोका थियो, जहाँबाट मानवता आफैंभित्र फर्किन सिकेको थियो। त्यस क्षण म केवल पर्यटक थिएनँ, म एक मौन साक्षी थिएँ—इतिहास र चेतनाको मिलनबिन्दुको।फर्किने बेला मनमा एउटा अनौठो शान्ति थियो। मलाई लाग्यो, मैले लुम्बिनी मात्र देखिनँ, मैले आफूभित्रको कुनै अज्ञात तह पनि देखेँ। यात्रा केवल बाहिरी दृश्यहरूको सङ्ग्रह होइन रहेछ। यो त अन्तरमनको खुलासा रहेछ। बाटोहरू बाहिर देखिन्छन्, तर असली बाटोहरू भित्र बन्छन्। लुम्बिनीको प्रत्येक दृश्यले मलाई यही कुरा सिकाइरहेको थियो—मानिस आफूबाट टाढा जाँदा होइन, आफूभित्र फर्किँदा मात्र पूरा हुन्छ।

काठमाडौँबाट सुरु भएको यात्रा लुम्बिनीमा पुगेर समाप्त भएको जस्तो देखिए पनि, वास्तवमा त्यो यात्रा त्यहीँबाट फेरि सुरु भएको थियो। किनकि केही यात्राहरू गन्तव्यमा पुगेर सकिँदैनन्, ती गन्तव्यपछि अझ गहिरो अर्थमा सुरु हुन्छन्। बुद्धको भूमि भौगोलिक रूपमा छोड्न सकिन्छ, तर उहाँको सन्देश मनबाट कहिल्यै छुट्दैन। त्यो सन्देश हावामा घुलिएको छ, माटोमा बसेको छ, र मौनतामा बगिरहेको छ।लुम्बिनीको धुलोमा इतिहासको स्पन्दन छ। वृक्षहरूमा स्मृतिको छाया छ। हावामा करुणाको सुगन्ध छ। र मौनतामा दर्शनको गहिराइ छ। यहाँ हिँड्ने प्रत्येक पाइला केवल शरीरको चाल होइन, चेतनाको यात्रा हो जस्तो लाग्छ। प्रत्येक यात्रुको पाइतलामा एउटा अदृश्य प्रश्न टाँसिएको हुन्छ—के हामी पनि आफ्ना भित्री अन्धकारलाई जितेर आफ्नै जीवनका बुद्ध बन्न सक्छौँ?सायद लुम्बिनीको वास्तविक यात्रा यही प्रश्नबाट सुरु हुन्छ, र यही प्रश्नमा निरन्तर बाँचिरहन्छ।