जब विनम्रता हराउँछ, तब पतन सुरु हुन्छ  

जब विनम्रता हराउँछ, तब पतन सुरु हुन्छ

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनमा अहंकार वा दम्भ एक स्वाभाविक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। प्रत्येक व्यक्ति केही हदसम्म आफ्नो अस्तित्व, क्षमता, ज्ञान र अधिकारप्रति गर्व महसुस गर्छ। यस्तो गर्वले व्यक्ति आत्मविश्वासी बन्न र जीवनका चुनौतीहरूसँग सामना गर्न सक्षम बनाउँछ। तर जब दम्भ अत्यधिक रूप लिन थाल्छ, तब यसले व्यक्तिको मानसिक अवस्था, निर्णय क्षमता र सामाजिक व्यवहारमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। अत्यधिक दम्भले व्यक्तिलाई आफ्ना स्वार्थ, प्रतिष्ठा र आफ्नो असलता मात्र ध्यान दिन प्रेरित गर्छ। यसले अरूको भावना, विचार र अधिकारको बेवास्ता गर्न सिकाउँछ।

व्यक्तिगत दम्भले समाजमा गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गर्छ। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा दम्भपूर्ण व्यक्तिहरूले सहकार्य र समझदारीको वातावरण कमजोर बनाउँछन्। उनीहरूको असहिष्णुता, आलोचना झेल्न नसक्ने प्रवृत्ति र प्रतिस्पर्धात्मक स्वभावले समूहमा तनाव र द्वन्द्वको अवस्था उत्पन्न गर्छ। राजनीतिक वा प्रशासनिक क्षेत्रमा अत्यधिक दम्भ भएका नेताहरू वा पदाधिकारीहरूले आफ्नै स्वार्थलाई प्राथमिकता दिनु हुन्छ, जसले नीति निर्माण, न्याय र सामाजिक समृद्धिमा अवरोध पुर्याउँछ।व्यक्तिगत दम्भले असमानता, अन्याय, प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र अविश्वासलाई जन्म दिन्छ। जब धेरै व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र प्रतिष्ठा माथि राख्छन्, तब सहयोग, सहिष्णुता र सामूहिक विकासको भावना कमजोर हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा समाजमा नैतिक पतन, अस्थिरता र असन्तुलन निम्त्याउँछ। त्यसैले, व्यक्तिगत दम्भलाई चिन्ने, नियन्त्रण गर्ने र आत्मचिन्तनमार्फत सुधार्ने अभ्यास प्रत्येक व्यक्तिको जीवन र समाज दुवैका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।

प्रारम्भिक अवस्थामा, व्यक्तिको दम्भ सामान्य देखिन्छ; तर यदि यसलाई नियन्त्रण नगर्ने हो भने यो व्यवहारिक द्वन्द्वको रूपमा परिणत हुन्छ। उदाहरणका लागि, विद्यालय वा कार्यस्थलमा उच्च स्तरको दम्भ भएका व्यक्तिले सहकर्मी वा साथीहरूसँग प्रतिस्पर्धात्मक सम्बन्धमा झगडा सुरु गर्न सक्छन्। उनीहरूको असहिष्णुता, आलोचना र आलोचना झेल्न नसक्ने प्रवृत्ति समूहमा तनाव उत्पन्न गर्छ।मानिसको उचाइ उसको पदले होइन, उसको विनम्रताले मापन हुन्छ। संसारमा ज्ञान प्राप्त गर्नु कठिन छ, शक्ति प्राप्त गर्नु कठिन छ, सम्पत्ति कमाउनु कठिन छ, तर यी सबै प्राप्त गरेपछि पनि विनम्र रहन सक्नु झन् कठिन छ। इतिहासले प्रमाणित गरेको एउटा सत्य के हो भने मानिस प्रायः अभावका कारण होइन, उपलब्धिका कारण पतन भएको छ। जब सफलता विवेकभन्दा ठूलो बन्छ, जब शक्ति सेवाभन्दा ठूलो बन्छ, जब प्रशंसा आत्मचिन्तनभन्दा ठूलो बन्छ, तब विनम्रता हराउन थाल्छ। र जब विनम्रता हराउँछ, तब पतन सुरु हुन्छ।

विनम्रता मानिसको आन्तरिक परिपक्वताको चिन्ह हो। यो कमजोरी होइन। यो आत्महीनता पनि होइन। बरु विनम्रता भनेको आफूलाई यथार्थ रूपमा चिन्न सक्ने क्षमता हो। विनम्र मानिसलाई आफ्नो सामर्थ्य थाहा हुन्छ, तर उसलाई आफ्नो सीमाबोध पनि हुन्छ। उसले उपलब्धिलाई स्वीकार गर्छ, तर त्यसको दम्भ गर्दैन। उसले अरूको सम्मान गर्छ, किनभने उसले आफू मात्र सम्पूर्ण सत्य होइन भन्ने कुरा बुझेको हुन्छ।दम्भको जन्म त्यही बेला हुन्छ, जब मानिसले आफूलाई वास्तविकताभन्दा ठूलो ठान्न थाल्छ। ऊ आफ्ना उपलब्धिलाई आफ्नो एकल प्रयासको परिणाम सम्झिन्छ। उसले समाज, परिवार, समय, अवसर र सहयोगको भूमिकालाई बिर्सन थाल्छ। यही बिर्सनु नै अहंकारको बीउ हो। जब यो बीउ उम्रिन्छ, तब व्यक्तित्वभित्र विनाशको प्रक्रिया सुरु भइसकेको हुन्छ।

भगवद्गीताले दैवी र आसुरी गुणहरूको चर्चा गर्दा दम्भलाई आसुरी प्रवृत्तिको प्रमुख लक्षण मानेको छ। दम्भी मानिस बाहिरबाट बलियो देखिन सक्छ, तर भित्रबाट असुरक्षित हुन्छ। उसलाई निरन्तर प्रशंसा चाहिन्छ। उसलाई सधैं आफूलाई सही साबित गर्नुपर्छ। उसलाई अरूभन्दा माथि देखिनुपर्छ। यस्तो मन कहिल्यै शान्त हुँदैन। जहाँ शान्ति छैन, त्यहाँ स्थिरता हुँदैन। जहाँ स्थिरता छैन, त्यहाँ दीर्घकालीन सफलता सम्भव हुँदैन।रावणको कथा केवल एक राक्षसको कथा होइन। त्यो अहंकारको मनोविज्ञान हो। रावण विद्वान् थिए। शक्तिशाली थिए। तपस्वी थिए। शासनकला जान्थे। तर उनको पतन अज्ञानका कारण भएन। उनको पतन दम्भका कारण भयो। उनले आफ्नो शक्ति देखे, तर सीमितता देखेनन्। उनले आफ्नो ज्ञान देखे, तर विवेक गुमाए। यही कारणले उनी इतिहासमा महान् विद्वान् भन्दा पनि अहंकारको प्रतीक बने।

महाभारतमा दुर्योधनको चरित्रले पनि यही सत्य देखाउँछ। दुर्योधनसँग शक्ति थियो। राज्य थियो। सेना थियो। तर विनम्रता थिएन। उसले सत्य सुन्न चाहेन। उसले आत्मसमीक्षा गर्न चाहेन। जसले आलोचना स्वीकार गर्न सक्दैन, उसले सुधार पनि स्वीकार गर्न सक्दैन। जहाँ सुधार बन्द हुन्छ, त्यहाँ पतनको यात्रा सुरु हुन्छ।विनम्रताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति सिक्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ। विनम्र मानिसलाई थाहा हुन्छ कि ऊ सबै कुरा जान्दैन। त्यसैले ऊ निरन्तर सिकिरहन्छ। दम्भी मानिसलाई लाग्छ कि उसले सबै कुरा बुझिसकेको छ। यही भ्रम उसको विकासको अन्त्य हो। ज्ञानको ढोका त्यही बेला बन्द हुन्छ, जब मानिसले आफूलाई पूर्ण ठान्छ।प्रकृतिमा पनि यही नियम लागू हुन्छ। फलले भरिएको रूख झुक्छ। पानी सधैं तल बग्छ। नदी समुद्रसम्म पुग्छ, किनकि उसले तल झर्न स्वीकार गर्छ। प्रकृतिको प्रत्येक महान् तत्त्वले विनम्रताको पाठ सिकाउँछ। केवल खोक्रो वस्तु नै धेरै आवाज गर्छ। गहिरो समुद्र शान्त हुन्छ। परिपक्व चेतना पनि त्यस्तै हुन्छ।आजको समाजमा दम्भका नयाँ रूपहरू देखिन्छन्। कसैलाई धनको दम्भ छ। कसैलाई पदको दम्भ छ। कसैलाई शिक्षाको दम्भ छ। कसैलाई धार्मिकताको दम्भ छ। कसैलाई नैतिकताको दम्भ छ। विडम्बना के छ भने मानिस कहिलेकाहीँ आफ्नो विनम्रतामै पनि दम्भ गर्न थाल्छ। जब कुनै गुण प्रदर्शनको माध्यम बन्छ, तब त्यो गुण रहँदैन, अभिनय मात्र बाँकी रहन्छ।

सामाजिक सञ्जालको युगले दम्भलाई अझ परिष्कृत बनाएको छ। मानिस वास्तविक जीवनभन्दा छविको व्यवस्थापनमा बढी व्यस्त छ। उसलाई राम्रो हुनुभन्दा राम्रो देखिनु महत्त्वपूर्ण लाग्न थालेको छ। प्रशंसाको भोकले आत्मचिन्तनलाई विस्थापित गरिरहेको छ। परिणामस्वरूप बाहिरी चमक बढेको छ, तर भित्री स्थिरता घटेको छ।राजनीति, प्रशासन, व्यवसाय र समाजका धेरै संकटहरूको जरो पनि यही दम्भमा भेटिन्छ। जब नेतृत्व विनम्र हुँदैन, तब उसले जनताको आवाज सुन्दैन। जब अधिकारी विनम्र हुँदैन, तब उसले सेवाभन्दा अधिकारलाई प्राथमिकता दिन्छ। जब बुद्धिजीवी विनम्र हुँदैन, तब उसले ज्ञानलाई संवादको होइन, प्रभुत्वको माध्यम बनाउँछ। जब नागरिक विनम्र हुँदैन, तब समाजमा सहिष्णुता कमजोर हुन्छ।दम्भले निर्णय क्षमतालाई पनि प्रभावित गर्छ। अहंकारी मानिसले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दैन। उसले गल्ती ढाक्न खोज्छ। उसले आलोचकलाई शत्रु ठान्छ। उसले परामर्शलाई हस्तक्षेप सम्झिन्छ। परिणामस्वरूप उसले बारम्बार उही गल्ती दोहोर्याउँछ। यही कारणले धेरै संस्था, संगठन र राज्यहरू बाह्य आक्रमणभन्दा पहिले आन्तरिक अहंकारका कारण कमजोर भएका छन्।

पूर्वीय दर्शनले अहंकारलाई माया वा भ्रमको एक रूप मानेको छ। मानिसले आफूलाई शरीर, पद, सम्पत्ति वा प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्छ। तर यी सबै अस्थायी छन्। समयले सबै परिवर्तन गर्छ। आजको शक्ति भोलि कमजोर हुन सक्छ। आजको प्रसिद्धि भोलि विस्मृतिमा हराउन सक्छ। आजको सम्पत्ति भोलि समाप्त हुन सक्छ। यदि मानिसले आफ्नो पहिचान यिनै अस्थायी वस्तुमा निर्माण गरेको छ भने उसको स्थिरता पनि अस्थायी हुन्छ।विनम्रता भनेको परिवर्तनशील संसारको बीचमा यथार्थको बोध हो। यसले मानिसलाई सम्झाउँछ कि जीवन केवल अधिकार होइन, उत्तरदायित्व पनि हो। सफलता केवल उपलब्धि होइन, परीक्षा पनि हो। शक्ति केवल सुविधा होइन, सेवा गर्ने अवसर पनि हो।गौतम बुद्धले एकपटक भन्नुभएको थियो कि भरिएको भाँडो थप भरिँदैन। यही कुरा चेतनामा पनि लागू हुन्छ। जो मानिस आफ्नो अहंकारले भरिएको छ, उसले नयाँ सत्य ग्रहण गर्न सक्दैन। तर जो विनम्र छ, ऊ सधैं सिक्न तयार हुन्छ। यही तयारीले उसलाई निरन्तर विकासको बाटोमा राख्छ।विनम्रता दीर्घकालीन सफलता, नैतिक स्थिरता र आत्मिक उन्नतिको आधारशिला हो। जहाँ विनम्रता जीवित रहन्छ, त्यहाँ सुधारको सम्भावना जीवित रहन्छ। जहाँ सुधारको सम्भावना जीवित रहन्छ, त्यहाँ विकास सम्भव हुन्छ। तर जहाँ दम्भले शासन गर्न थाल्छ, त्यहाँ पतन केवल समयको प्रतीक्षा मात्र हुन्छ। यही जीवनको शाश्वत नियम हो।

समाजमा, व्यक्तिगत दम्भको प्रभाव अझ गहिरो हुन्छ। जब धेरै व्यक्तिहरू आफ्नो दम्भलाई प्राथमिकता दिन्छन्, तब समाजमा असमानता, प्रतिस्पर्धा र झगडा बढ्छ। राजनीतिक क्षेत्रमा यसको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ नेताहरू वा शक्ति पदमा रहेका व्यक्तिहरूले व्यक्तिगत प्रतिष्ठा र स्वार्थलाई नै सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता बनाएर निर्णय गर्छन् भने नागरिकहरूको भलाइ, समग्र विकास र न्याय पच्छ्याउँदैन। यसले सामाजिक विश्वासको क्षय, भ्रष्टाचार, असमान अवसर र सामाजिक असन्तुलन निम्त्याउँछ।अहंकारले सामाजिक सम्बन्धमा उत्पन्न हुने द्वन्द्वको अर्को उदाहरण परिवार र व्यक्तिगत सम्बन्धमा देखिन्छ अभिभावक वा दम्पतीले आफ्नो दम्भ र अहंकारलाई प्राथमिकता दिन थाल्दा पारिवारिक वातावरण तनावपूर्ण हुन्छ। सन्तानलाई बुझ्ने, सहमतिमा पुग्ने वा आलोचनालाई स्वीकार्ने क्षमता कम हुन्छ। यसले पारिवारिक एकता, सन्तानको मानसिक स्वास्थ्य र पारिवारिक सम्बन्धमा असंतुलन ल्याउँछ। मित्रता वा समाजसेवा समूहमा पनि दम्भपूर्ण व्यक्ति समूहको सामूहिक उद्देश्यमा बाधा पुर्याउँछ।

शिक्षा र संस्कृतिको क्षेत्रमा व्यक्तिगत दम्भले गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गर्न सक्छ। जब शिक्षक, विद्यार्थी वा ज्ञान खोज्नेहरू आफ्नो व्यक्तिगत प्रतिष्ठा, प्रतिभा वा ज्ञानलाई मात्र प्राथमिकता दिन थाल्छन्, तब सहकार्य, साझा अध्ययन र सृजनशीलता कम हुन थाल्छ। यस्तो वातावरणमा आलोचनात्मक चिन्तन र नवप्रवर्तनको अवसर सीमित हुन्छ। विद्यार्थीहरू आफ्ना विचार स्वतन्त्र रूपमा व्यक्त गर्न सक्दैनन्, शिक्षकहरूले पनि ज्ञानको प्रसारमा सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्न असहज महसुस गर्छन्।दम्भपूर्ण सोचले प्रतिस्पर्धालाई स्वस्थ र रचनात्मक भन्दा प्रतिस्पर्धात्मक र स्वार्थपूर्ण बनाउँछ। यसको परिणामस्वरूप समूह वा संस्था भित्र विवाद, द्वन्द्व र असन्तोष बढ्छ। दीर्घकालीन रूपमा यस्तो असन्तुलित शैक्षिक र सांस्कृतिक वातावरणले समाजको प्रगतिमा बाधा पुर्याउँछ, किनभने सृजनात्मक क्षमता र नवप्रवर्तनात्मक सोचको कमीले राष्ट्रको ज्ञानमूलक विकास रोक्छ।व्यक्तिगत दम्भले सामाजिक असन्तुलन ल्याउने अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र आर्थिक र व्यवसायिक क्षेत्र हो।व्यवसायी वा कर्मचारीले आफ्नो प्रतिष्ठा र लाभ मात्र सोचेर निर्णय गर्दा पारदर्शिता र समान अवसर कमजोर हुन्छ। यस्ता क्रियाकलापले भ्रष्टाचार, सामाजिक अन्याय र आर्थिक असमानता बढाउँछ। समाजका कमजोर वर्ग वा मध्यम वर्गका मानिसहरूले अवसरको समान पहुँच नपाउँदा सामाजिक असन्तुलन गहिरो हुन्छ।

विनम्रता हराउनु नैतिक पतनको सुरुआत हो। जब मानिस आफूलाई नियमभन्दा माथि ठान्न थाल्छ, तब भ्रष्टाचार जन्मन्छ। जब मानिस आफूलाई सत्यभन्दा माथि ठान्छ, तब अन्याय जन्मन्छ। जब मानिस आफूलाई समाजभन्दा माथि ठान्छ, तब विभाजन जन्मन्छ। यसरी दम्भ व्यक्तिगत दोषबाट सामाजिक संकटमा रूपान्तरित हुन्छ।जीवनको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा शक्ति, सम्पत्ति वा प्रतिष्ठामा होइन, विनम्रतामा हुन्छ। विनम्रता भएको मानिस सफल हुँदा उन्मत्त हुँदैन र असफल हुँदा निराश हुँदैन। उसले परिस्थितिलाई शिक्षकका रूपमा स्वीकार गर्छ। उसले आलोचनाबाट सिक्छ। उसले उपलब्धिलाई सेवा बनाउँछ। उसले शक्ति प्राप्त गर्दा पनि मानवता गुमाउँदैन।यसैले इतिहास, दर्शन, धर्म र मनोविज्ञान सबैले एउटै चेतावनी दिएका छन्—जब विनम्रता हराउँछ, तब पतन सुरु हुन्छ। पतन तुरुन्तै देखिँदैन। सुरुमा मानिस अझ शक्तिशाली देखिन सक्छ। अझ प्रभावशाली देखिन सक्छ। तर भित्रभित्रै उसको विवेक कमजोर भइरहेको हुन्छ। उसको आत्मबोध क्षीण भइरहेको हुन्छ। र जब विवेकको आधार भत्किन थाल्छ, तब बाहिरी महल जति ठूलो भए पनि टिक्न सक्दैन।