एकताको प्रकाशमा सत्यको अन्वेषण

एकताको प्रकाशमा सत्यको अन्वेषण

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

सत्य कुनै बाहिरी वस्तु होइन। यो कुनै परिभाषामा सीमित अवधारणा पनि होइन। सत्य अस्तित्वको मौन केन्द्र हो। जुन जति खोजिन्छ, त्यति गहिरो हुँदै जान्छ। जति बुझिन्छ, त्यति नै अपरिभाषित बन्छ। मानव सभ्यताको सम्पूर्ण बौद्धिक यात्रा यही सत्यको अनन्त खोज हो। विज्ञानले पदार्थमा खोज्यो। दर्शनले विचारमा खोज्यो। धर्मले आत्मामा खोज्यो। तर सबैको गन्तव्य एउटै छ सत्यको अनुभूति।मानव मन विभाजनको अभ्यास गर्छ। म र तिमी, आफ्ना र पराया, मित्र र शत्रु, राष्ट्र र सीमा। यी सबै वर्गीकरण मनको सुविधा हुन्। तर अस्तित्वले कुनै विभाजन स्वीकार गर्दैन। नदी समुद्रमा मिसिन्छ, तर आफ्नो पहिचान गुमाउँदैन। सूर्य सबैलाई प्रकाश दिन्छ, तर कुनै भेद गर्दैन। पृथ्वी सबैलाई धारण गर्छ, तर कुनै छुट्याउँदैन। प्रकृतिको यही मौन नियम नै एकताको संकेत हो।

आध्यात्मिक दृष्टिले सत्यको पहिलो अनुभूति तब हुन्छ, जब व्यक्तिले आफ्नो सीमित “म” लाई प्रश्न गर्छ। “म को हुँ?” यो प्रश्न बाहिरको उत्तर होइन। यो भित्री यात्रा हो। जब “म” को संरचना टुट्न थाल्छ, तब चेतना विस्तार हुन थाल्छ। व्यक्तिगत अहंकार क्रमशः गल्दै जान्छ। अनि त्यही स्थानमा व्यापक चेतना प्रवेश गर्छ। यही अवस्थालाई धेरै परम्परामा आत्मज्ञान भनिन्छ।तर आत्मज्ञान व्यक्तिगत उपलब्धि होइन। यो सार्वभौमिक अनुभूति हो। जब एउटा व्यक्तिले सत्य अनुभव गर्छ, तब उसले सबै प्राणीमा आफूलाई देख्न थाल्छ। त्यहाँ करुणा जन्मिन्छ। करुणा केवल भाव होइन, चेतनाको विस्तार हो। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ हिंसा कमजोर हुन्छ। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ विभाजन क्षीण हुन्छ। यही करुणा नै एकताको पहिलो प्रकाश हो।सत्यको खोजमा भाषा पनि सीमित हुन्छ। शब्दहरूले संकेत गर्छन्, तर अनुभूति दिन सक्दैनन्। वेद, उपनिषद्, बौद्ध सूत्र, सूफी कविता सबै सत्यतर्फ संकेत गर्ने औजार मात्र हुन्। तर कुनै पनि औजार सत्य होइन। सत्य शब्दभन्दा पर छ। विचारभन्दा पर छ। कल्पनाभन्दा पर छ। तर यसको अनुभव मनको शान्त अवस्थाबाट सम्भव हुन्छ।

आधुनिक युगमा सत्य अझ जटिल बनेको छ। सूचना प्रविधिले संसारलाई जोडेको छ, तर मनलाई विभाजित पनि गरेको छ। मानिससँग सूचना धेरै छ, तर विवेक कम छ। डेटा छ, तर अर्थ छैन। कनेक्टिभिटी छ, तर एकता छैन। यही विरोधाभास आधुनिक सभ्यताको संकट हो। हामी डिजिटल रूपमा जोडिएका छौं, तर आध्यात्मिक रूपमा टुटेका छौं।यही कारणले आजको संसारमा एकताको आवश्यकता अझ गहिरो बनेको छ। तर यो एकता राजनीतिक मात्र होइन। यो आध्यात्मिक एकता हो। राजनीतिक एकता सम्झौतामा टिक्छ। तर आध्यात्मिक एकता अनुभूतिमा टिक्छ। राजनीतिक एकता सीमित हुन्छ। तर आध्यात्मिक एकता अनन्त हुन्छ।सत्यको खोजमा अर्को ठूलो बाधा अहंकार हो। अहंकारले आफूलाई केन्द्र बनाउँछ। म सही छु भन्ने धारणा अहंकारको मूल स्वरूप हो। जब व्यक्ति आफ्नो दृष्टिलाई अन्तिम सत्य ठान्छ, तब संवाद समाप्त हुन्छ। तर सत्य संवादमा जन्मिन्छ। प्रश्नमा जन्मिन्छ। शंकामा जन्मिन्छ। जहाँ शंका बन्द हुन्छ, त्यहाँ सत्य पनि बन्द हुन्छ।एकता भनेको मतहरूको समानता होइन। एकता भनेको चेतनाको साझा अनुभूति हो। फरक विचारहरू रहन सक्छन्। फरक संस्कृतिहरू रहन सक्छन्। फरक भाषा र परम्पराहरू रहन सक्छन्। तर ती सबैको पछाडि एउटै चेतना काम गरिरहेको हुन्छ। यही चेतनाको स्वीकार नै एकता हो।

सत्यको खोजमा प्रकृति सबैभन्दा ठूलो शिक्षक हो। प्रकृतिमा कुनै संघर्ष छैन। तर परिवर्तन छ। कुनै अव्यवस्था छैन। तर गति छ। ऋतु बदलिन्छ, तर नियम स्थिर रहन्छ। बीउ माटोमा हराउँछ, तर वृक्ष बन्छ। वृक्ष फेरि बीउ बन्छ। यो निरन्तर चक्रमा कुनै विभाजन छैन। यही प्रकृतिको मौन एकता हो।मानव समाजले यो प्राकृतिक नियम बिर्सिँदा संकट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्ति समाजभन्दा ठूलो हुन्छ, तब अन्याय जन्मिन्छ। जब समूह मानवताभन्दा ठूलो हुन्छ, तब हिंसा जन्मिन्छ। जब राष्ट्र विश्वभन्दा ठूलो हुन्छ, तब युद्ध जन्मिन्छ। तर जब चेतना सबैभन्दा ठूलो हुन्छ, तब शान्ति जन्मिन्छ। आध्यात्मिक दृष्टिले सत्यको अर्को पक्ष मौनता हो। मौनता खालीपन होइन। मौनता पूर्णता हो। विचारहरू शान्त भएपछि मात्र सत्य देखिन्छ। नदीको पानी जब स्थिर हुन्छ, तब मात्र तलको सतह देखिन्छ। त्यस्तै मन जब स्थिर हुन्छ, तब मात्र सत्यको प्रतिबिम्ब देखिन्छ।ध्यान यही स्थिरताको अभ्यास हो। ध्यान कुनै भाग्ने प्रक्रिया होइन। यो फर्किने प्रक्रिया हो—आफ्नो मूल चेतनातर्फ। ध्यानमा व्यक्ति “केहि बन्न” खोज्दैन। ध्यानमा व्यक्ति “केही नबन्न” सिक्छ। यही नबन्ने अवस्थामा सबै बन्ने अनुभूति हुन्छ।

आधुनिक विज्ञानले पनि एकताको संकेत दिन थालेको छ। क्वान्टम स्तरमा कणहरू अलग छैनन्। ऊर्जा र पदार्थ एउटै संरचनाका दुई रूप हुन्। ब्रह्माण्ड विस्तार भइरहे पनि यसको मूल नियम एकीकृत छ। विज्ञान र आध्यात्मिकता फरक बाटोबाट एउटै सत्यतर्फ आउँदैछन्।तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा व्यक्तिगत अनुभूति हो। सत्य पढेर बुझिँदैन। सुनेर मात्र बुझिँदैन। सत्य अनुभव गर्नुपर्छ। त्यो अनुभव शब्दभन्दा पर हुन्छ। विचारभन्दा पर हुन्छ। त्यो केवल चेतनाको जागरण हो।एकताको प्रकाशमा सत्यको खोज अन्ततः यो बोधमा पुग्छ सबै अलग देखिए पनि मूल रूपमा एउटै छन्। सबै जीवन एउटै स्रोतबाट उत्पन्न भएका छन्। सबै चेतना एउटै महासागरका तरङ्ग हुन्। तरङ्ग अलग देखिन्छ, तर पानी एउटै हुन्छ।जब यो अनुभूति गहिरो हुन्छ, तब डर हराउँछ। लोभ हराउँछ। घृणा हराउँछ। प्रतिस्पर्धा कमजोर हुन्छ। त्यहाँ केवल करुणा बाँकी रहन्छ। करुणा नै सत्यको अन्तिम अभिव्यक्ति हो। करुणा नै एकताको अन्तिम प्रकाश हो।त्यसैले सत्य कुनै गन्तव्य होइन। यो यात्रा हो। र यो यात्रा एकताको मार्गबाट मात्र सम्भव हुन्छ। जहाँ विभाजन समाप्त हुन्छ, त्यहाँ सत्य सुरु हुन्छ। जहाँ “म” समाप्त हुन्छ, त्यहाँ “हामी” मात्र बाँकी रहन्छ। र जहाँ “हामी” पनि हराउँछ, त्यहाँ केवल शुद्ध, मौन र अनन्त अस्तित्व बाँकी रहन्छ ।

सत्य कुनै बाहिरी वस्तु होइन। यो कुनै परिभाषामा सीमित अवधारणा पनि होइन। सत्य अस्तित्वको मौन केन्द्र हो। जुन जति खोजिन्छ, त्यति गहिरो हुँदै जान्छ। जति बुझिन्छ, त्यति नै अपरिभाषित बन्छ। मानव सभ्यताको सम्पूर्ण बौद्धिक यात्रा यही सत्यको अनन्त खोज हो। विज्ञानले पदार्थमा खोज्यो। दर्शनले विचारमा खोज्यो। धर्मले आत्मामा खोज्यो। तर सबैको गन्तव्य एउटै छ—सत्यको अनुभूति।तर सत्यको खोज एकान्त यात्रामा मात्र पूरा हुँदैन। यो एकताको प्रकाशमा मात्र स्पष्ट हुन्छ। जब चेतना अलग-अलग टुक्रामा बाँडिन्छ, तब सत्य धुंधलो हुन्छ। जब चेतना एकीकृत हुन्छ, तब सत्य उज्यालो बन्छ। एकता केवल सामाजिक अवधारणा होइन। यो आध्यात्मिक संरचना हो। अस्तित्वको मूल नियम नै एकता हो। पृथ्वी, आकाश, समय र चेतना सबै कुनै न कुनै रूपमा जोडिएका छन्।मानव मन विभाजनको अभ्यास गर्छ। म र तिमी, आफ्ना र पराया, मित्र र शत्रु, राष्ट्र र सीमा। यी सबै वर्गीकरण मनको सुविधा हुन्। तर अस्तित्वले कुनै विभाजन स्वीकार गर्दैन। नदी समुद्रमा मिसिन्छ, तर आफ्नो पहिचान गुमाउँदैन। सूर्य सबैलाई प्रकाश दिन्छ, तर कुनै भेद गर्दैन। पृथ्वी सबैलाई धारण गर्छ, तर कुनै छुट्याउँदैन। प्रकृतिको यही मौन नियम नै एकताको संकेत हो।

आध्यात्मिक दृष्टिले सत्यको पहिलो अनुभूति तब हुन्छ, जब व्यक्तिले आफ्नो सीमित “म” लाई प्रश्न गर्छ। “म को हुँ?” यो प्रश्न बाहिरको उत्तर होइन। यो भित्री यात्रा हो। जब “म” को संरचना टुट्न थाल्छ, तब चेतना विस्तार हुन थाल्छ। व्यक्तिगत अहंकार क्रमशः गल्दै जान्छ। अनि त्यही स्थानमा व्यापक चेतना प्रवेश गर्छ। यही अवस्थालाई धेरै परम्परामा आत्मज्ञान भनिन्छ।तर आत्मज्ञान व्यक्तिगत उपलब्धि होइन। यो सार्वभौमिक अनुभूति हो। जब एउटा व्यक्तिले सत्य अनुभव गर्छ, तब उसले सबै प्राणीमा आफूलाई देख्न थाल्छ। त्यहाँ करुणा जन्मिन्छ। करुणा केवल भाव होइन, चेतनाको विस्तार हो। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ हिंसा कमजोर हुन्छ। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ विभाजन क्षीण हुन्छ। यही करुणा नै एकताको पहिलो प्रकाश हो।सत्यको खोजमा भाषा पनि सीमित हुन्छ। शब्दहरूले संकेत गर्छन्, तर अनुभूति दिन सक्दैनन्। वेद, उपनिषद्, बौद्ध सूत्र, सूफी कविता—सबै सत्यतर्फ संकेत गर्ने औजार मात्र हुन्। तर कुनै पनि औजार सत्य होइन। सत्य शब्दभन्दा पर छ। विचारभन्दा पर छ। कल्पनाभन्दा पर छ। तर यसको अनुभव मनको शान्त अवस्थाबाट सम्भव हुन्छ।

आधुनिक युगमा सत्य अझ जटिल बनेको छ। सूचना प्रविधिले संसारलाई जोडेको छ, तर मनलाई विभाजित पनि गरेको छ। मानिससँग सूचना धेरै छ, तर विवेक कम छ। डेटा छ, तर अर्थ छैन। कनेक्टिभिटी छ, तर एकता छैन। यही विरोधाभास आधुनिक सभ्यताको संकट हो। हामी डिजिटल रूपमा जोडिएका छौं, तर आध्यात्मिक रूपमा टुटेका छौं।यही कारणले आजको संसारमा एकताको आवश्यकता अझ गहिरो बनेको छ। तर यो एकता राजनीतिक मात्र होइन। यो आध्यात्मिक एकता हो। राजनीतिक एकता सम्झौतामा टिक्छ। तर आध्यात्मिक एकता अनुभूतिमा टिक्छ। राजनीतिक एकता सीमित हुन्छ। तर आध्यात्मिक एकता अनन्त हुन्छ।सत्यको खोजमा अर्को ठूलो बाधा अहंकार हो। अहंकारले आफूलाई केन्द्र बनाउँछ। “म सही छु” भन्ने धारणा अहंकारको मूल स्वरूप हो। जब व्यक्ति आफ्नो दृष्टिलाई अन्तिम सत्य ठान्छ, तब संवाद समाप्त हुन्छ। तर सत्य संवादमा जन्मिन्छ। प्रश्नमा जन्मिन्छ। शंकामा जन्मिन्छ। जहाँ शंका बन्द हुन्छ, त्यहाँ सत्य पनि बन्द हुन्छ।एकता भनेको मतहरूको समानता होइन। एकता भनेको चेतनाको साझा अनुभूति हो। फरक विचारहरू रहन सक्छन्। फरक संस्कृतिहरू रहन सक्छन्। फरक भाषा र परम्पराहरू रहन सक्छन्। तर ती सबैको पछाडि एउटै चेतना काम गरिरहेको हुन्छ। यही चेतनाको स्वीकार नै एकता हो।सत्यको खोजमा प्रकृति सबैभन्दा ठूलो शिक्षक हो। प्रकृतिमा कुनै संघर्ष छैन। तर परिवर्तन छ। कुनै अव्यवस्था छैन। तर गति छ। ऋतु बदलिन्छ, तर नियम स्थिर रहन्छ। बीउ माटोमा हराउँछ, तर वृक्ष बन्छ। वृक्ष फेरि बीउ बन्छ। यो निरन्तर चक्रमा कुनै विभाजन छैन। यही प्रकृतिको मौन एकता हो।

मानव समाजले यो प्राकृतिक नियम बिर्सिँदा संकट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्ति समाजभन्दा ठूलो हुन्छ, तब अन्याय जन्मिन्छ। जब समूह मानवताभन्दा ठूलो हुन्छ, तब हिंसा जन्मिन्छ। जब राष्ट्र विश्वभन्दा ठूलो हुन्छ, तब युद्ध जन्मिन्छ। तर जब चेतना सबैभन्दा ठूलो हुन्छ, तब शान्ति जन्मिन्छ।आध्यात्मिक दृष्टिले सत्यको अर्को पक्ष मौनता हो। मौनता खालीपन होइन। मौनता पूर्णता हो। विचारहरू शान्त भएपछि मात्र सत्य देखिन्छ। नदीको पानी जब स्थिर हुन्छ, तब मात्र तलको सतह देखिन्छ। त्यस्तै मन जब स्थिर हुन्छ, तब मात्र सत्यको प्रतिबिम्ब देखिन्छ।सत्यको खोज  मानव चेतनाको एकता र सार्वभौमिक प्रेमको मार्ग हो। जीवनको प्रत्येक अनुभव सुख वा दुःख मानव चेतनालाई परिष्कृत गर्ने, सत्यको अनुभूति गराउने र मानवताको एकता स्थापित गर्ने साधन हो। यसै माध्यमबाट मानव जीवनले वास्तविक अर्थ, आनन्द र समग्र सामूहिक कल्याण प्राप्त गर्दछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)