हरारीको देव मानव: कृत्रिम देवत्व र मानवीय चेतनाको अस्तित्वगत संकट

हरारीको देव मानव: कृत्रिम देवत्व र मानवीय चेतनाको अस्तित्वगत संकट

तोमनाथ उप्रेती

एक्काइसौँ शताब्दीमा मानव सभ्यता अभूतपूर्व वैज्ञानिक र प्राविधिक रूपान्तरणको चरणमा पुगेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक इन्जिनियरिङ, जीन सम्पादन, बिग डेटा, एल्गोरिद्मिक निर्णय प्रणाली तथा न्युरोप्रविधिले मानिसको पारम्परिक अस्तित्वबोधलाई पुनर्परिभाषित गर्न थालेका छन्। यिनै परिवर्तनहरूको दार्शनिक विश्लेषण गर्दै इतिहासकार तथा चिन्तक युवाल नोआ हरारीले आफ्नो चर्चित पुस्तक होमो डेउसमा भविष्यको मानवलाई देव मानवका रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनका अनुसार मानवले रोग, भोक र युद्धजस्ता ऐतिहासिक चुनौतीहरूलाई धेरै हदसम्म नियन्त्रण गरेपछि अब उसको नयाँ महत्त्वाकांक्षा जैविक सीमाभन्दा माथि उठेर प्रविधिको सहायताले स्वयंलाई अर्धदैवी अस्तित्वमा रूपान्तरण गर्नु हो। यही अवधारणाले समकालीन दर्शन, नैतिकता, राजनीति र सभ्यतामाथि गम्भीर बहस जन्माएको छ।

यद्यपि, हरारीको देव मानवको परिकल्पनाले मानवीय चेतना, स्वतन्त्र इच्छा, नैतिक उत्तरदायित्व र आत्मपहिचानमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। यदि मानवका निर्णयहरू एल्गोरिद्मद्वारा निर्देशित हुन थाले, यदि चेतनाभन्दा डेटा बढी विश्वसनीय ठानियो र यदि जैविक सीमाहरू प्रविधिले प्रतिस्थापन गर्न थाल्यो भने मानिसको मौलिक मानवीयता कहाँ रहनेछ? के प्रविधिले चेतनाको स्थान लिन सक्छ वा बौद्धिक प्रक्रियाको अनुकरण मात्र गर्न सक्छ? यिनै प्रश्नहरूले आधुनिक सभ्यताको अस्तित्वगत संकटलाई उजागर गर्छन्।विशेषतः पूर्वीय दार्शनिक परम्पराले चेतनालाई आत्मबोध, विवेक, करुणा र आध्यात्मिक अनुभूतिको आधार मानेको छ। यस दृष्टिले हेर्दा कृत्रिम देवत्वको अवधारणा मानव हुनुको अर्थ, नैतिकताको भविष्य र सभ्यताको आत्मामाथिको विमर्श पनि हो। त्यसैले हरारीको देव मानव: कृत्रिम देवत्व र मानवीय चेतनाको अस्तित्वगत संकट विषय समकालीन विज्ञान, दर्शन, नैतिकता र आध्यात्मिक चिन्तनबीचको अन्तरसम्बन्धलाई पुनर्विचार गर्ने अत्यन्त सान्दर्भिक र गहन अध्ययनको आधार बनेको छ।हरारीको देव मानव आधुनिक सभ्यताको आत्ममन्थन हो जहाँ मानवता आफ्नो नैतिक र आध्यात्मिक सन्तुलन गुमाउँदै प्रविधिको देवत्वमा लीन हुँदैछ। इतिहासमा मनुष्यले प्रकृतिलाई जित्यो, रोगहरूलाई नियन्त्रण गर्यो, मृत्युको सीमा चुनौती दियो; तर अब ऊ आफ्नो अस्तित्वलाई नै पुनर्लेखन गर्न खोज्दैछ।यही खोज देव मानव को मूल आत्मा हो। मानव अब  जीव मात्र होइन, निर्माता, नियन्ता र सम्भावित देवता बन्न खोज्दैछ। तर हरारीले देखाएको यो देवत्व विजय नभई चेतनाको पराजय हो, जहाँ आत्मा एल्गोरिद्ममा विलीन हुन्छ र नैतिकता डेटा–संरचनाको सहायक बनाइन्छ।

यो ग्रन्थले आधुनिक मानवको अन्तर्विरोध उजागर गर्छ। वैज्ञानिक ज्ञान बढ्दै जाँदा करुणा घट्दै गएको विडम्बना। शक्ति, दीर्घायु र आनन्दको अनन्त खोजले मानवलाई आध्यात्मिक रिक्ततामा धकेल्दैछ। हरारीको दृष्टिमा देव मानव  भविष्यको वैज्ञानिक स्वरूप होइन, वर्तमान मानवताको नैतिक दर्पण हो जसले हामीलाई सोध्छ: “के प्रविधिले ईश्वरको स्थान लिन सक्छ, र यदि लिन्छ भने, मानवता कहाँ रहन्छ?” यो प्रश्न मात्र दर्शन होइन,सम्पूर्ण सभ्यताको आत्मसंवाद हो जसको उत्तर चेतना र करुणाको पुनर्जागरणमा निहित छ।हरारीको देव मानव आधुनिक सभ्यताको दार्शनिक दर्पण हो—जहाँ ईश्वरको अवधारणा आकाशबाट झरेर मेशिनभित्र प्रवेश गर्छ। उनले देवत्वलाई अलौकिक शक्तिको रूपमा होइन, मानव निर्मित कृत्रिम चेतनाको परिणतिका रूपमा देखाउँछन्। जैव–इन्जिनियरिङले शरीरलाई,कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मस्तिष्कलाई र डेटाएल्गोरिद्मले आत्मालाई पुनर्लेखन गर्ने संसारमा, मानव अब सृष्टिको अंश होइन, सृष्टिकर्ता बन्न खोज्दैछ। तर हरारीको दृष्टिमा यो सृष्टिकर्ता प्रज्ञामय होइन, प्रोग्रामित छ।

उनको प्रश्न छ जब पीडा हटाइन्छ, मृत्यु पराजित हुन्छ र आनन्द नियन्त्रणमा राखिन्छ, तब जीवनको अर्थ के रहन्छ? यदि निर्णयहरू एल्गोरिद्मले गर्छ, भावना गणितीय सूत्रमा रूपान्तरित हुन्छ र करुणा कोडको आदेशमा रहन्छ भने, मानवता  यन्त्रको दास रहन्छ। हरारीले चेतावनी दिन्छन् “भविष्यको धर्म डेटा हुनेछ, आत्मा होइन।” यसको अर्थ हो, मनुष्यले ईश्वर बन्ने मोहमा आफ्नो नैतिकता, सहानुभूति र चेतनाको मूल सार गुमाउनेछ।यसरी देव मानव एक आत्मविलयको विलाप हो जहाँ विज्ञानले सृष्टि जित्छ, तर आत्मा हारेको हुन्छ। यही हो हरारीको दर्शनको केन्द्र मानवले जब देवत्व पाउँछ, तब ऊ स्वयं मानव रहँदैन।हरारीको देव मानव मा प्रस्तुत देवत्व मानव–निर्मित सर्वशक्तिको व्यंग्यात्मक प्रतिबिम्ब हो। यो देवत्व विज्ञानको प्रयोगशालामा जन्मिएको छ, जहाँ करुणाको स्थान एल्गोरिद्मले लिएको छ र अन्तःकरणको स्वर डेटा–कोडमा रुपान्तरण भइसकेको छ। मानवले अब प्रकृतिलाई मात्र होइन,जीवनलाई पनि पुनर्लेखन गर्न थालेको छ—जसको अर्थ, उसले “ईश्वरको भूमिका” लिन थालेको छ।

तर हरारीको चेतावनी छ यो देवत्व प्रकाश होइन, छायाको विस्तार हो। मानवले आफ्नो पीडा र मृत्यु जित्न खोज्दै आत्मा गुमाउँदैछ। नियन्त्रणको नशामा डुबेको सभ्यता अब अनुभूतिविहीन दक्षताको पूजारी बनेको छ। यहाँ हृदय मौन छ, संवेदना सुकिसकेको छ,र नैतिकता निष्प्राण गणनामा विलीन भइसकेकी छ। हरारी भन्छन्—“हामी ब्रह्माण्डका स्वामी भयौँ, तर आफ्नै आत्माका अनाथ।” यो वाक्यले सम्पूर्ण युगको त्रासदी चित्रण गर्छ। विज्ञानले हामीलाई शक्ति दिएको छ, तर त्यो शक्ति आत्मा विहीन छ; गति दिएको छ, तर गन्तव्य छैन। त्यसैले देव मानव  मानव चेतनाको अन्तिम चेतावनी हो—जहाँ देवत्व प्राप्त गर्न खोज्दा मानवता नै हराउनेछ।

हरारीले चित्रण गरेको भविष्य संसारमा, मानव जाति दुई भिन्न श्रेणीमा विभक्त हुनेछ एक उन्नत मानव, जो जेनेटिक सुधार,कृत्रिम बुद्धिमत्ता र प्रविधिसामर्थ्यले सम्पन्न हुनेछ र अर्को सामान्य मानव, जो जैविक सीमाभित्र बाँधिएर जीवन बिताउँछ। यस संसारमा शक्ति र प्रभुत्वको आधार अब पैसा, सम्पत्ति वा शक्ति होइन, डेटा नियन्त्रण र एल्गोरिद्मिक क्षमता हुनेछ। जसले सबैभन्दा बढी डेटा संचय र नियन्त्रण गर्छ, ऊ नै नयाँ युगको देवता बन्नेछ।हरारीले यसलाई आधुनिक पूँजीवादको चरम विस्तारको रूपमा देखाउँछन्, जहाँ पुरानो आर्थिक–सामाजिक संरचना डिजिटल–सूचना र एल्गोरिद्मद्वारा प्रतिस्थापित हुन्छ। यो भविष्य मानव जातिलाई नयाँ असमानताको शिकार बनाउँछ जहाँ  ज्ञान र प्रविधि सम्पन्नले अधिकार, शक्ति र स्वतन्त्रता पाउँछन्,र सामान्य मानव  प्रोग्राम गरिएको उपकरण वा डेटा स्रोतमा सीमित रहन्छ। यसले चेतनाको स्थान र मूल्यलाई नै संकटमा पुर्याउँछ।

चेतना, मानव इतिहासको महान् उपहार बाह्य जगत् बुझ्ने, अनुभूति गर्ने, अर्थ खोज्ने शक्तिदेव मानव को युगमा महत्वहीन बन्दै जान्छ। हरारी भन्छन्, “जसरी देवताहरू मिथक बने, चेतन पनि भविष्यमा मिथक बन्नेछ।” मेसिनले निर्णय लिन थाल्छ, एल्गोरिद्म नै नैतिकताको परिभाषा तय गर्छ, र मानव आफ्नो स्वतन्त्र इच्छा, विवेक र करुणाबाट विमुख हुन्छ। यसरी मानव आत्मा आफ्नो प्राकृतिक भूमिकाबाट अवकाश प्राप्त देवता बन्छ—जसको अधिकार  डेटा नियन्त्रणमा सीमित रहन्छ।यसले चेतनाको संकटलाई स्पष्ट बनाउँछ।यदि मानवले आफ्नो आन्तरिक विवेक, अनुभव र संवेदनालाई डिजिटल कोड र एल्गोरिद्मको अधीनमा राख्यो भने,देव मानव को युग  सुव्यवस्थित, दक्ष, तर संवेदनाहीन संसार हुनेछ। यही भिन्नता मानव र नयाँ “देवता” बीचको असमानता र नैतिक संकटको मूल बिन्दु हो।

हरारीको देव मानव मा धर्म र आध्यात्मिकताको भविष्यपरक दर्शन निकै गहिरो र व्यंग्यपूर्ण छ। उनी धर्मलाई मानव इतिहासमा जैविक कथा वा सामाजिक अनुशासनको रूपमा चित्रित गर्छन्—जसले हजारौं वर्षदेखि मानव व्यवहार,सामाजिक नियम र नैतिक मान्यतालाई निर्देशित गर्दै आएको छ। धर्मले मानवलाई  कर्म र नियमको बन्दनामा बाँधेको थिएन, बरु आत्मा र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्ध स्थापित गर्ने पुलको काम गरेको थियो। प्रार्थना, उपासना, साधना, र करुणाले मानव चेतनालाई उच्चतम स्तरमा पुर्याउने साधन थिए।

तर हरारीको दृष्टिमा, भविष्यमा धर्मको स्थान डाटावादले लिनेछ—एक यस्तो नयाँ विश्वदृष्टि, जहाँ विश्वासको आधार “सत्य” वा आध्यात्मिक मूल्य होइन, डेटा र सूचना प्रवाह हुनेछ। डाटावाद भन्छ, “यदि कुनै क्रिया, घटना वा प्रणालीले डेटा उत्पादन गर्छ, त्यो नै पवित्र हो।” यसले मानव अनुभव, करुणा, प्रेम,र आत्माको मर्मलाई मात्र ऐतिहासिक दस्तावेज वा पुरानो कथा बनाइदिन्छ। धर्मले जसरी मानवलाई भगवानसँग जोड्थ्यो, डाटावाद ले मानवलाई नेटवर्क, प्रणाली र एल्गोरिद्मिक संरचनासँग जोड्नेछ। यही व्यंग्यपूर्ण प्रवृत्तिले दर्शाउँछ—मानव अब देवत्वको खोजमा प्रविधिपरक शक्ति प्राप्त गर्छ, तर आफ्नै आत्मा र संवेदनाबाट विमुख हुन्छ। मानव देवता बन्ने छ, तर उसका मन्दिरहरूमा  शून्यता गुञ्जिनेछ।

त्यसैगरी देव मानव मा मानव आकांक्षाको विडम्बना पनि प्रष्ट देखिन्छ। मानव जातिले सदैव अनन्तता, अमरत्व र समयको परे अस्तित्व खोज्दै आएको छ। तर देव मानव को संसारमा अनन्तता अब जैविक जीवनको विस्तार वा चेतनाको वृद्धिमा होइन, कृत्रिम स्मृति, डेटा संग्रह र डिजिटल अमरत्वमा सीमित हुनेछ।मृत्यु जैविक अन्त्य होइन,  सफ्टवेयर त्रुटि वा प्रणालीको असफलता जस्तो परिभाषित हुनेछ। यस अमरत्वमा कुनै अनुभूति, संवेदना, वा आध्यात्मिक सुख रहने छैन; यो  यान्त्रिक दोहोरिनेजस्तो जीवन हुनेछ।हरारीको दृष्टिमा, देव मानव को युगले जीवनको गुणलाई होइन,  जीवनको अवधि बढाउँछ। जीवन लामो भए पनि त्यसले स्वतः अर्थ वा मूल्य प्रदान गर्दैन। संवेदनाहीन, एल्गोरिद्मिक अनन्तता जीवनलाई शून्यतासँग मिल्दोजुल्दो बनाउँछ। यसरी, देव मानव को दर्शन मानव आकांक्षा र चेतनाको विडम्बनालाई प्रकट गर्छ।मानव आफ्नो देवत्व प्राप्त गर्न खोज्छ, तर आफ्नो आत्मिक गहिराइ, करुणा र अनुभवबाट क्रमशः विमुख हुन्छ।

हरारीले देव मानव मा देखाएको भविष्यको संसार प्रविधि, डेटा, र एल्गोरिद्मको अधीनमा रहनेछ। शासन, अर्थ, र सामाजिक संरचनामा निर्णय अब मानव विवेकको होइन, “स्मार्ट मेशिन” को विश्लेषणात्मक क्षमतामा आधारित हुनेछ। राजनीतिक निर्णय, आर्थिक नीति, र सांस्कृतिक मूल्यहरू अब डेटा विश्लेषणद्वारा तय हुनेछन्, जसले स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रको नैतिक आधारलाई कमजोर पार्छ। जब निर्णय मेशिनले लिन्छ, मानव  दर्शक मात्र रहन्छ। यही संवेदनाशून्य यथार्थ देव मानव को मुख्य व्यंग्य हो। हरारी भन्छन्, “मेशिनले न्याय दिन सक्छ, तर करुणा अनुभव गर्न सक्दैन।” यसले हामीलाई चेतावनी दिन्छ—मानव शक्तिको वृद्धिले संवेदनाको नाश गरिरहेको छ।

पूर्वीय दर्शनहरू—विशेषतः उपनिषद्, गीता, र बौद्ध चिन्तन—मानवको सर्वोच्च रूप चेतनाको एकत्वमा देख्छन्। सृष्टि र आत्मा बाह्य नियन्त्रणबाट होइन, आन्तरिक अनुभूति र आत्मज्ञानबाट निर्देशित हुन्छ। तर देव मानव मा देवत्व अब बाह्य नियन्त्रण र जैव–प्रविधिको माध्यमबाट प्राप्त हुने कुरा देखाइन्छ। चेतनाको स्थान कोड, एल्गोरिद्म र डेटा प्रणालीले ग्रहण गर्नेछन्। गीता भन्छ—“आत्मा अजन्मा, अविनाशी र नित्य हो,” तर हरारीको युग भन्छ—“आत्मा छैन,  कोड छ।” यस विरोधले मानव स्वतन्त्रता, अनुभूति र आध्यात्मिक सन्तुलनको संकटलाई प्रकट गर्छ।देव मानवले हामीमाथि दुई प्रभाव पार्छ एक चेतावनी र अर्को प्रलोभन। हरारीले भविष्यको आकर्षक प्रविधि र मानव देवत्वको सम्भावनालाई प्रस्तुत गर्दछन्, तर यसले चेतनाको संकट पनि उजागर गर्छ। कतिपय समालोचकले उनलाई नैतिक निराशावादी भन्छन्, तर वास्तवमा उनको उद्देश्य मानवताको ह्रास देखाएर सजग बनाउनु हो।तर उत्तर पनि त्यही मानवताको भित्र छ। यदि चेतनालाई विस्थापित गर्ने प्रवृत्ति रोक्न सकिन्छ भने, विज्ञान र संवेदना सन्तुलनमा ल्याउन सकिन्छ भने देव मानव को आलोचना  आत्म–समीक्षाको निमन्त्रण हो। मानवले  शक्तिशाली देवता बन्ने होइन, दयालु, विवेकी र संवेदनाशील मानव बन्ने मार्ग रोज्नुपर्छ।

निष्कर्षमा, देव मानव आधुनिक सभ्यताको दर्पण हो,जहाँ प्रगति र आत्मा आमनेसामने उभिएका छन्। विज्ञानले देवत्वको बाटो देखायो, तर हृदयको उज्यालो हरायो। हरारीको सन्देश स्पष्ट छ “देवता बन्न सजिलो छ, मानव रहन कठिन।” यदि चेतना, करुणा, र विवेक पुनः प्रज्ज्वलित भए, त्यो देव मानव होइन, “सद्भावपूर्ण मानव” को युग हुनेछ। देव मानव  चेतनाको गहिरो पुनरावलोकन हो। उनी प्रश्न गर्छन् “हामीले देवत्व जित्ने क्रममा आत्मालाई हराएका त होइनौँ?” यसको उत्तर विज्ञानमा होइन, मानव मनको मौन अन्तरालमा लुकेको छ।