आत्मसंयमबाट चरित्र निर्माणतर्फ   

आत्मसंयमबाट चरित्र निर्माणतर्फ

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको वास्तविक उन्नति बाह्य उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन। धन, पद, प्रतिष्ठा र शक्ति प्राप्त गर्नु जीवनको सफलता हुन सक्छ, तर ती सबैको स्थायित्व व्यक्तिको चरित्रमा निर्भर हुन्छ। चरित्रविहीन सफलता क्षणिक हुन्छ भने सुदृढ चरित्र कठिन परिस्थितिमा पनि अडिग रहन्छ। यही कारणले विश्वका महान् दार्शनिक, धार्मिक गुरु तथा चिन्तकहरूले चरित्रलाई मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति मानेका छन्। चरित्र निर्माणको यात्रा आरम्भ आत्मसंयमबाट हुन्छ। आत्मसंयम नै त्यस्तो शक्ति हो जसले व्यक्तिलाई आफ्ना इच्छा, आवेग, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारमाथि नियन्त्रण गर्न सक्षम बनाउँछ।आत्मसंयम भन्नाले आफ्ना भावना, विचार र व्यवहारलाई विवेकको आधारमा सञ्चालन गर्ने क्षमता बुझिन्छ। यो दमन होइन, निर्देशन हो। आत्मसंयमले मानिसलाई आफ्ना तात्कालिक चाहनाभन्दा दीर्घकालीन हिततर्फ उन्मुख गराउँछ। जब मानिस आफ्नो मनको मालिक बन्छ, तब ऊ परिस्थितिको दास बन्नुपर्दैन। वास्तवमा मानिसको सबैभन्दा ठूलो युद्ध बाह्य शत्रुसँग होइन, आफ्नै मनभित्र रहेका कमजोरीहरूसँग हुन्छ। जसले आफूलाई जित्न सक्छ, उसले संसारलाई जित्न सक्छ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मसंयमलाई आत्मविकासको आधार मानिएको छ। भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले मनलाई नियन्त्रणमा राख्न सक्ने व्यक्तिलाई आफ्नो मित्र र मनलाई नियन्त्रण गर्न नसक्नेलाई आफ्नै शत्रु बताएका छन्। उपनिषद्हरूले पनि इन्द्रिय संयमलाई आत्मज्ञानको पहिलो सर्त मानेका छन्। कठोपनिषद् मा शरीरलाई रथ, इन्द्रियलाई घोडा, मनलाई लगाम र बुद्धिलाई सारथि मानिएको छ। यदि लगाम कमजोर भयो भने घोडाहरू अनियन्त्रित हुन्छन् र रथ दुर्घटनातर्फ जान्छ। त्यसैगरी आत्मसंयमविहीन जीवन नैतिक विचलन र पतनतर्फ उन्मुख हुन्छ।पाश्चात्य दर्शनमा पनि आत्मसंयमलाई उच्च नैतिक गुणका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। अरस्तुले सद्गुणलाई दुई अतिवादबीचको मध्यम मार्ग भनेका छन्। उनका अनुसार चरित्र जन्मजात प्राप्त हुने वस्तु होइन; यो निरन्तर अभ्यासबाट विकसित हुन्छ। मानिसले सही कार्यको पुनरावृत्ति गर्दा नै राम्रो चरित्र निर्माण हुन्छ। त्यस्तै इम्मानुएल कान्टले नैतिकताको आधार आत्मअनुशासन र कर्तव्यबोधलाई मानेका छन्। यी विचारहरूले आत्मसंयम र चरित्रबीचको गहिरो सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छन्।

आजको समाजमा आत्मसंयमको आवश्यकता झन् बढेको छ। सूचना प्रविधिको तीव्र विकासले अवसरहरू बढाएको छ, तर प्रलोभनहरू पनि बढाएको छ। सामाजिक सञ्जाल, उपभोक्तावाद, प्रतिस्पर्धा र तात्कालिक सुखको संस्कृतिले मानिसलाई बाह्य आकर्षणतर्फ केन्द्रित गराएको छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसंयम कमजोर भयो भने व्यक्तिले आफ्नो समय, ऊर्जा र नैतिकता गुमाउन सक्छ। अनेकौँ सामाजिक विकृति, आर्थिक अनियमितता, भ्रष्टाचार, हिंसा र अपराधको जरोमा आत्मसंयमको अभाव नै भेटिन्छ।चरित्र निर्माण सामाजिक आवश्यकता पनि हो। एउटा परिवार, संस्था वा राष्ट्रको गुणस्तर त्यहाँका नागरिकहरूको चरित्रले निर्धारण गर्छ। चरित्रवान् नागरिकले कानूनको सम्मान गर्छ, कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिन्छ र सार्वजनिक हितलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्छ। आत्मसंयम भएको व्यक्ति सजिलै क्रोधमा बहकिँदैन, लोभमा फस्दैन र असत्यको बाटो रोज्दैन। यही कारणले समाजमा विश्वास, सहकार्य र शान्तिको वातावरण निर्माण हुन्छ।

आत्मसंयमको पहिलो चरण विचारमाथिको नियन्त्रण हो। प्रत्येक कर्मको जन्म विचारबाट हुन्छ। नकारात्मक सोच, ईर्ष्या, घृणा र प्रतिशोधका भावनाले अन्ततः गलत व्यवहारलाई जन्म दिन्छन्। त्यसैले मनको शुद्धि चरित्र निर्माणको मूल आधार हो। सकारात्मक चिन्तन, आत्मपरीक्षण र विवेकपूर्ण निर्णयले व्यक्तिलाई नैतिक जीवनतर्फ उन्मुख गराउँछ। जब मानिस आफ्ना विचारहरूलाई सचेत रूपमा निरीक्षण गर्न थाल्छ, तब ऊ आफ्ना कमजोरीहरूलाई पनि पहिचान गर्न सक्षम हुन्छ।दोस्रो चरण भावनामाथिको नियन्त्रण हो। क्रोध, भय, मोह र अहंकार जस्ता भावनाहरू स्वाभाविक हुन्, तर तिनको नियन्त्रण आवश्यक हुन्छ। अनियन्त्रित क्रोधले सम्बन्ध बिगार्छ, अनियन्त्रित लोभले नैतिकता नष्ट गर्छ र अनियन्त्रित अहंकारले विवेकलाई अन्धो बनाउँछ। आत्मसंयमले भावनालाई नष्ट गर्दैन; तिनलाई उचित दिशामा प्रयोग गर्न सिकाउँछ। करुणा, सहानुभूति, धैर्य र क्षमाशीलता जस्ता गुणहरू यही प्रक्रियाबाट विकसित हुन्छन्।तेस्रो चरण व्यवहारमा अनुशासन हो। चरित्र केवल सोच वा भावना होइन; व्यवहारमा प्रकट हुने नैतिकता हो। समयको सम्मान, सत्य बोल्ने बानी, वचनको पालना, श्रमप्रतिको सम्मान र जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने प्रवृत्ति चरित्रका आधारभूत पक्ष हुन्। साना-साना अनुशासनहरूले नै ठूलो व्यक्तित्व निर्माण गर्छन्। बिहान समयमै उठ्ने, नियमित अध्ययन गर्ने, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने र अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने अभ्यासले व्यक्तिको चरित्रलाई परिष्कृत बनाउँछ।

आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आत्मसंयमलाई सफल जीवनको प्रमुख सूचक मानेको छ। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि आफ्नो आवेग नियन्त्रण गर्न सक्ने व्यक्तिहरू शैक्षिक, व्यावसायिक र सामाजिक क्षेत्रमा बढी सफल हुन्छन्। उनीहरू दीर्घकालीन लक्ष्यमा केन्द्रित रहन सक्छन्, कठिनाइहरूको सामना गर्न सक्छन् र सम्बन्धहरूलाई स्वस्थ राख्न सक्छन्। यसले स्पष्ट गर्छ कि आत्मसंयम केवल नैतिक आदर्श मात्र होइन; व्यवहारिक सफलताको आधार पनि हो।तर आत्मसंयम एकै दिनमा प्राप्त हुने गुण होइन। यो निरन्तर अभ्यास, धैर्य र आत्मजागरूकताको परिणाम हो। ध्यान, अध्ययन, सत्सङ्ग, आत्मपरीक्षण र सकारात्मक जीवनशैलीले यसलाई बलियो बनाउँछ। प्रत्येक दिन आफ्ना कमजोरीहरूको समीक्षा गर्ने र सुधारको प्रयास गर्ने व्यक्तिले बिस्तारै आफ्नो चरित्रलाई उन्नत बनाउन सक्छ। नदीले चट्टानलाई एकै चोटि होइन, निरन्तर प्रवाहद्वारा आकार दिन्छ; त्यसैगरी चरित्र पनि निरन्तर अभ्यासबाट निर्माण हुन्छ।

आजको विश्वले प्रविधिमा अद्भुत प्रगति गरेको छ, तर नैतिक चुनौतीहरू पनि बढेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल माध्यम र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको युगमा ज्ञान र सीप मात्र पर्याप्त छैन। यदि चरित्र कमजोर भयो भने प्रगति विनाशको साधन बन्न सक्छ। त्यसैले शिक्षाले केवल सूचना दिनु हुँदैन; आत्मसंयम, नैतिकता र जिम्मेवारीको भावना पनि विकास गर्नुपर्छ। परिवार, विद्यालय र समाजले चरित्र निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।समाजमा नैतिक र व्यावहारिक सुधारका लागि अध्यात्मको मार्गदर्शन आवश्यक छ। अध्यात्मले प्रत्येक व्यक्ति र समुदायलाई आफ्ना कर्तव्य र जिम्मेवारीका प्रति सचेत बनाउँछ यसले समाजमा असल मूल्य र सिद्धान्तहरूको पालन गर्न प्रेरित गर्दछ, जसले दुराचार र भ्रष्टाचारको अन्त्य गर्न मद्दत पुर्याउँछ। अध्यात्मिक शिक्षाले मानिसलाई  आफ्नो लागि होइन, अपितु समाजका लागि पनि कार्य गर्न प्रेरित गर्दछ। यसले दान, सहयोग, सहनशीलता र आत्मबलको महत्त्व बुझाउँछ, जसले समाजमा सामूहिक सुधार ल्याउँछ। जब प्रत्येक व्यक्तिले अध्यात्मिक मूल्य र सिद्धान्तहरू अपनाउँछ, तब समाजको सम्पूर्ण आचरण नै सुधारिन्छ र त्यो समाज अझै अधिक समृद्ध र सुखी बन्न सक्छ।

आत्मसंयमबाट चरित्र निर्माणको यात्रा मानव जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण यात्रा हो। यो यात्रा बाह्य संसार जित्नेभन्दा पहिले आफ्नै मन जित्ने यात्रा हो। आत्मसंयमले व्यक्तिलाई विवेकशील बनाउँछ, नैतिक बनाउँछ र उत्तरदायी बनाउँछ। चरित्रले व्यक्तिलाई सम्मान दिन्छ, विश्वास दिलाउँछ र दीर्घकालीन सफलता प्रदान गर्छ। धन हराउन सक्छ, शक्ति समाप्त हुन सक्छ, प्रसिद्धि क्षणिक हुन सक्छ, तर सुदृढ चरित्र जीवनभर साथ रहने अमूल्य सम्पत्ति हो। त्यसैले प्रत्येक व्यक्तिले आत्मसंयमलाई जीवनको आधार बनाएर चरित्र निर्माणको मार्ग अवलम्बन गर्नुपर्छ। यही मार्गले व्यक्तिलाई श्रेष्ठ मानव, जिम्मेवार नागरिक र समाजको प्रेरणादायी सदस्य बनाउँछ।

 (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)