डोपामिन : अस्पतालको मौनता र मानव मनको प्रतिध्वनि(समीक्षा)

डोपामिन : अस्पतालको मौनता र मानव मनको प्रतिध्वनि(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

नेपाली कथा साहित्य निरन्तर आफ्नो विषय, शिल्प र दृष्टिकोण विस्तार गरिरहेको छ। कुनै समय गाउँ, परिवार, वर्गसंघर्ष र राजनीतिक परिवर्तनका सीमित वृत्तमा घुमिरहेको कथा आज विज्ञान, चिकित्सा, मानसिक स्वास्थ्य, न्युरोसाइन्स, जैविक नैतिकता, प्रविधि र आधुनिक मनोविज्ञानसम्म आइपुगेको छ। यस परिवर्तनशील यात्रामा कथाकार लक्ष्मण अधिकारीको दोस्रो कथा सङ्ग्रह ‘डोपामिन’ एउटा उल्लेखनीय उपलब्धिका रूपमा देखापर्छ। यो समकालीन नेपाली समाजको मनोवैज्ञानिक, नैतिक र मानवीय संरचनाको सूक्ष्म अध्ययन हो।‘मर्फिन’ले चिकित्सा जगत्का विसङ्गति, पेसागत नैतिक संकट र अस्पतालभित्रका लुकेका संसारलाई नेपाली कथामा प्रवेश गराएको थियो। ‘डोपामिन’ त्यसै यात्राको स्वाभाविक परिपक्वता हो। जहाँ ‘मर्फिन’ले शरीरका घाउ देखाएको थियो, ‘डोपामिन’ले मनका अदृश्य घाउ पढ्ने प्रयास गरेको छ। शीर्षक आफैँ प्रतीकात्मक छ। डोपामिन आधुनिक मानिसको इच्छा, सुख, लत, अपेक्षा, उपलब्धि र निराशाबीचको अदृश्य जैविक–मनोवैज्ञानिक पुल पनि हो। यही कारण शीर्षकले सम्पूर्ण सङ्ग्रहलाई एउटा गहिरो वैचारिक आयाम प्रदान गर्छ।

लक्ष्मण अधिकारी स्वास्थ्य पत्रकारिताका अनुभवी व्यक्ति हुन्। उनको समाजको भित्री संरचना बुझ्ने अभ्यास पनि हो। पत्रकारिताले उनलाई तथ्य दिएको छ, तर कथाकारिताले ती तथ्यलाई संवेदना र सौन्दर्यमा रूपान्तरण गरेको छ। यही रूपान्तरण नै उनको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक सफलता हो। राम्रो पत्रकार घटनाको केन्द्रसम्म पुग्छ। राम्रो कथाकार त्यस घटनाभित्र लुकेको मानवीय मौनतासम्म पुग्छ। अधिकारीले यी दुई संसारलाई सन्तुलित ढङ्गले जोड्ने प्रयास गरेका छन्।

विश्व साहित्यमा चिकित्सा अनुभवलाई साहित्यिक आख्यानमा रूपान्तरण गर्ने परम्परा निकै समृद्ध छ। अस्पताल, रोग, उपचार र मृत्युजस्ता विषयहरू  मानव अस्तित्व, नैतिकता, शक्ति, स्मृति र करुणाका गहिरा प्रश्नसँग गाँसिएका छन्। रूसी साहित्यकार अन्तोन चेखभ, जो स्वयं चिकित्सक थिए, उनले रोगको चिकित्सा विवरणभन्दा बढी मानिसको एक्लोपन, असहायता र मानवीय करुणालाई कथाको केन्द्र बनाए। रूसी नोबेल पुरस्कार विजेता अलेक्जान्दर सोल्झेनित्सिनले आफ्नो प्रसिद्ध उपन्यास ‘क्यान्सर वार्ड’ मार्फत अस्पताललाई उपचारस्थल मात्र नभई राज्यसत्ता, वैचारिक दमन र मानव अस्तित्वको गहन रूपकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।आधुनिक चिकित्सक लेखक अब्राहम वर्गिसले चिकित्सा विज्ञान र मानवीय सम्बन्धलाई अद्वितीय संवेदनशीलताका साथ जोड्दै उपचारलाई शरीरको मात्र होइन, आत्माको पनि यात्राका रूपमा चित्रित गरेका छन्। त्यस्तै न्युरोलोजिस्ट ओलिभर साक्सले रोगलाई जैविक विकारका रूपमा नहेरी प्रत्येक बिरामीलाई एउटा विशिष्ट मानवीय कथा मान्दै चिकित्सा र साहित्यबीचको दूरी मेटाए। नोबेल पुरस्कार विजेता काजुओ इशिगुरो चिकित्सक नभए पनि स्मृति, चेतना, पहिचान र मानसिक अवस्थाका सूक्ष्म तहहरूलाई आख्यानमा प्रस्तुत गर्ने असाधारण क्षमता राख्छन्, जसले आधुनिक मनोवैज्ञानिक साहित्यलाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

यिनै विश्व साहित्यिक परम्पराको सन्दर्भमा हेर्दा लक्ष्मण अधिकारीको ‘डोपामिन’ नेपाली कथा साहित्यमा विशिष्ट देखिन्छ। उनले चिकित्सा क्षेत्रलाई विदेशी आख्यानको अनुकरणका रूपमा प्रयोग गरेका छैनन् बरु नेपालको सामाजिक, आर्थिक र संस्थागत यथार्थसँग गहिरो रूपमा गाँसेका छन्। उनका कथाका अस्पतालहरू नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीका सीमित स्रोत, मानवीय संघर्ष, पेसागत नैतिक द्विविधा, आर्थिक असमानता र बिरामीका मौन पीडाले भरिएका जीवन्त संसार हुन्। अधिकारीका पात्रहरू रोगसँग मात्र लड्दैनन्, उनीहरू सामाजिक दबाब, मानसिक तनाव, सम्बन्धको विघटन र अस्तित्वगत प्रश्नसँग पनि जुधिरहेका हुन्छन्। यही कारण ‘डोपामिन’ चिकित्सा परिवेशमा आधारित कथासङ्ग्रह मात्र नभई समकालीन नेपाली समाजको मनोविज्ञान, नैतिक संकट र मानवीय संवेदनाको सशक्त साहित्यिक दस्तावेजका रूपमा स्थापित हुन्छ।सङ्ग्रहका कथाहरूमा अस्पताल, शल्यकक्ष, औषधि, चिकित्सक, नर्स, फार्मेसी र सघन उपचार कक्ष स्वाभाविक रूपमा उपस्थित छन्। तर ती केवल दृश्यसज्जा हुन्। कथाको केन्द्रमा मानिस छ।उसको भय, लोभ, प्रेम, यौनिकता, अपराधबोध, असफलता, मानसिक तनाव, सामाजिक दबाब र आत्मपहिचानको खोज। यही कारण ‘डोपामिन’लाई केवल चिकित्सा साहित्य भन्न मिल्दैन; यो मानवीय मनोविज्ञानको आख्यान हो।

कथाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति अनुभव हो। घटना समाचारमा पनि हुन्छ। साहित्यले घटनालाई जीवनको अर्थमा रूपान्तरण गर्छ। यस दृष्टिले ‘डोपामिन’ सफल देखिन्छ। धेरै कथाहरूमा बाह्य घटना न्यून छन्, तर पात्रको भित्री कम्पन गहिरो छ। मौनता, अपराधबोध, इच्छाको दमन, सम्बन्धको क्षय र आत्मसंघर्षले कथाहरूलाई मनोवैज्ञानिक गहिराइ दिएका छन्। कतिपय प्रसङ्गमा कथाकारले आधुनिक मनोविश्लेषणको प्रभाव ग्रहण गरेको अनुभव हुन्छ, यद्यपि उनले त्यसलाई सैद्धान्तिक भाषामा होइन, कथात्मक संरचनामा व्यक्त गरेका छन्।शिल्पका दृष्टिले कथाकार सरल, स्पष्ट र अनावश्यक भाषिक आडम्बरबाट टाढा छन्। पत्रकारिताले दिएको स्पष्टता यहाँ लाभदायक बनेको छ। भाषा प्रवाहपूर्ण छ, संवाद स्वाभाविक छन् र चिकित्सकीय शब्दावली पनि कृत्रिम बोझ बनेर आएको छैन। तर यही ठाउँमा एउटा आलोचनात्मक प्रश्न पनि उठ्छ। कतिपय कथामा विषयगत जानकारी यति बलियो हुन्छ कि त्यसले साहित्यिक ध्वनिलाई केही कमजोर बनाइदिन्छ। पाठकलाई कहिलेकाहीँ कथा पढिरहेको भन्दा स्वास्थ्यसम्बन्धी अनुभवको पुनर्कथन पढिरहेको अनुभूति हुन सक्छ। महान् कथा विषयको नवीनताले मात्र बन्दैन; त्यसलाई बहुअर्थी बनाउने प्रतीक, मौनता र सौन्दर्यात्मक अस्पष्टताले पनि समृद्ध बनाउँछ। भविष्यका कृतिमा कथाकारले यही पक्षलाई अझ परिष्कृत गर्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

प्रतीकात्मक तहमा हेर्दा ‘डोपामिन’ आधुनिक सभ्यताको रूपक पनि हो। आजको मानिस उपलब्धिको लतमा बाँचेको छ। सामाजिक सञ्जाल, उपभोगवाद, प्रतिस्पर्धा, पेसागत दबाब र सफलताको निरन्तर दौडले मानिसलाई जैविक रूपमा मात्र होइन, भावनात्मक रूपमा पनि थकित बनाएको छ। यस्तो समयमा डोपामिन आधुनिक सभ्यताको दर्शन पनि हो। कथाकारले यस अर्थलाई प्रत्यक्ष व्याख्या नगरी पात्रहरूको जीवनबाट व्यक्त गरेका छन्। यही साहित्यिक संयम प्रशंसनीय छ।सामाजिक यथार्थको चित्रणमा पनि सङ्ग्रह उल्लेखनीय छ। स्वास्थ्य सेवा र बजारबीचको सम्बन्ध, आर्थिक असमानता, उपचारको पहुँच, संस्थागत नैतिकता, पेसागत उत्तरदायित्व र मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको सामाजिक उदासीनता कथाहरूमा बारम्बार उपस्थित छन्। अस्पताल रोग निको पार्ने ठाउँ मात्र होइन; त्यो समाजको नैतिक स्वास्थ्य जाँच्ने प्रयोगशाला पनि हो।

समीक्षात्मक दृष्टिले हेर्दा सङ्ग्रहका सबै कथा समान उचाइका छैनन्। केही कथाहरू अत्यन्त प्रभावशाली छन् भने केही कथाहरू विषयको रोचकतामा बढी निर्भर देखिन्छन्। कतिपय ठाउँमा अन्त्य अपेक्षाकृत पूर्वानुमेय लाग्छ। केही पात्रहरू अझ गहिरो मनोवैज्ञानिक विकासको अपेक्षा गर्छन्। तर यी सीमाहरूले समग्र कृतिको महत्व घटाउँदैनन्; बरु कथाकारको आगामी यात्राका सम्भावित दिशाहरू देखाउँछन्।नेपाली साहित्यमा विषयगत विशेषज्ञताका लेखकहरूको अभाव महसुस भइरहेका बेला लक्ष्मण अधिकारीको उपस्थिति विशेष अर्थपूर्ण छ। उनले आफ्नो पेसागत अनुभवलाई साहित्यमा रूपान्तरण गरेका छन्, तर अनुभवलाई मात्र साहित्य ठानेका छैनन्। अनुभवलाई कथात्मक संरचना, पात्र, संवाद र संवेदनासँग संयोजन गर्ने प्रयास गरेका छन्।‘मर्फिन’ले पाठकलाई अस्पतालको बन्द ढोका खोलेर भित्र लगेको थियो भने ‘डोपामिन’ले त्यस अस्पतालभित्र रहेका मानिसहरूको मनभित्र प्रवेश गर्ने साहस गरेको छ। पहिलो सङ्ग्रहले शरीरको पीडा देखायो; दोस्रोले मनको पीडा सुनायो। यही विकासले कथाकारको सिर्जनात्मक यात्रालाई अर्थपूर्ण बनाएको छ।