उपभोक्तावाद, साहित्यिक आदर्श र वैचारिक उत्तरदायित्व

उपभोक्तावाद, साहित्यिक आदर्श र वैचारिक उत्तरदायित्व

तोमनाथ उप्रेती

साहित्य सभ्यताको अन्तरात्मा हो। समाजको नैतिक विवेक हो। इतिहासको जीवित स्मृति हो। प्रत्येक युगले आफ्ना राजनीतिक दस्तावेज, कानुनी अभिलेख र आर्थिक तथ्याङ्क छोडेर जान्छ, तर त्यस युगको आत्मा बुझ्न साहित्य नै पढ्नुपर्छ। किनकि इतिहासले घटनाहरू अभिलेख गर्छ भने साहित्यले तिनै घटनाबाट जन्मिएका आँसु, आशा, विद्रोह, करुणा र सपनाहरूको संरक्षण गर्छ। यस अर्थमा साहित्य मानव चेतनाको शाश्वत अभिव्यक्ति  हो।यही कारण कुनै पनि साहित्यिक पत्रिकाको सम्पादकीय नीति सामान्य प्रशासनिक वक्तव्य वा संस्थागत औपचारिकता हुँदैन। त्यो विचारको सार्वजनिक घोषणापत्र हो। मूल्यहरूको नैतिक प्रतिज्ञा हो। सांस्कृतिक दिशाबोधको दस्तावेज हो। एउटा सम्पादकीयले पत्रिकाले कुन प्रकारको साहित्यलाई प्रोत्साहन गर्छ, कुन प्रकारको चेतनालाई अस्वीकार गर्छ, समाजलाई कुन दिशामा लैजान चाहन्छ र सिर्जनाको उद्देश्यलाई कसरी परिभाषित गर्छ भन्ने स्पष्ट संकेत दिन्छ। त्यसैले सम्पादकीय त्यसको बौद्धिक चरित्र र दार्शनिक आत्मा पनि हो।

उपभोक्तावादले मानिसलाई नागरिकबाट उपभोक्तामा रूपान्तरण गर्छ। सम्बन्धलाई वस्तुमा बदल्छ। सौन्दर्यलाई बिक्रीयोग्य उत्पादनमा सीमित गर्छ। साहित्य पनि त्यसबाट अछुतो रहँदैन। जब साहित्य बजारको नियममा बाँधिन्छ, त्यसको पहिलो क्षति स्वतन्त्र कल्पनाशक्तिलाई हुन्छ। दोस्रो क्षति नैतिक साहसलाई हुन्छ। तेस्रो क्षति सत्यप्रतिको प्रतिबद्धतालाई हुन्छ। त्यसैले साहित्यलाई नाफाको वस्तु होइन, चेतनाको माध्यम मान्ने दृष्टिकोण गम्भीर र सम्मानयोग्य छ।तर यहीँ एउटा प्रश्न पनि उठ्छ। के बजारसँग सम्बन्ध राख्ने प्रत्येक साहित्य स्वतः निम्नस्तरको हुन्छ? उत्तर नकारात्मक छ। इतिहासमा धेरै महान् कृतिहरू प्रकाशित, बिक्री र लोकप्रिय भएका छन्। लोकप्रियता आफैँमा दोष होइन। दोष तब हुन्छ, जब लोकप्रियता सत्यभन्दा ठूलो हुन्छ। जब बिक्री नै सिर्जनाको अन्तिम उद्देश्य बन्छ। त्यसैले वास्तविक समस्या बजारको अस्तित्व होइन, बजारको अधिनायकवाद हो। साहित्यले बजार प्रयोग गर्न सक्छ। तर बजारले साहित्यलाई नियन्त्रण गर्नु हुँदैन। यही भिन्नता स्पष्ट हुन आवश्यक छ।साहित्य केही स्थापित नामहरूको निजी सम्पत्ति होइन। प्रतिभा भूगोल, वर्ग, जात, लिङ्ग वा आर्थिक अवस्थाको कैदी हुँदैन। एउटा सानो गाउँमा बस्ने अज्ञात कविले पनि विश्वस्तरीय कविता लेख्न सक्छ। साहित्यिक पत्रकारिताको दायित्व त्यस्ता आवाजहरूको खोजी गर्नु हो। यदि पत्रिकाले यो कार्य इमानदारीपूर्वक गर्छ भने त्यसले साहित्यिक इतिहास निर्माण गर्छ। यदि आफ्नै समूहलाई मात्र प्राथमिकता दिन्छ भने त्यो पनि अर्को प्रकारको वैचारिक एकाधिकार बन्छ।

अरस्तुले साहित्यलाई जीवनको अनुकरण भने। कार्ल मार्क्सले आर्थिक संरचनाले चेतना निर्माण गर्ने तर्क प्रस्तुत गरे। अन्तोनियो ग्राम्सीले सांस्कृतिक वर्चस्वको सिद्धान्त विकास गरे। पाउलो फ्रेरेले चेतनाको जागरणलाई मुक्तिको आधार माने। पूर्वीय परम्परामा पनि भगवद्गीता, बौद्ध दर्शन र उपनिषद्ले ज्ञानलाई जीवन रूपान्तरणसँग जोडे। यस अर्थमा साहित्य समाजसँग असम्बद्ध रहन सक्दैन। तर यहाँ पनि सावधानी आवश्यक छ। साहित्य परिवर्तनको साधन अवश्य हो। तर केवल प्रचारको साधन होइन। यदि साहित्यलाई विचारधाराको घोषणापत्रमा सीमित गरियो भने कला मर्छ। यदि कलालाई विचारबाट पूर्णतः मुक्त गरियो भने सामाजिक उत्तरदायित्व हराउँछ। महान् साहित्य यी दुई चरम सीमाबीचको सन्तुलन हो।नेपाली साहित्यमा लामो समयदेखि व्यक्तिपूजा, गुटीय आग्रह र भावनात्मक मूल्याङ्कनको समस्या देखिँदै आएको छ। कुनै लेखक महान् भएकाले उसको प्रत्येक रचना महान् हुँदैन। कुनै नयाँ लेखक अपरिचित भएकाले उसको सिर्जना कमजोर हुन्छ भन्ने पनि होइन। आलोचना व्यक्तिको होइन, कृतिको हुनुपर्छ। तर्कमा आधारित हुनुपर्छ। प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ। यही वैज्ञानिक आलोचनाको आधार हो।तर वैज्ञानिक भन्ने शब्द पनि सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ। साहित्य भौतिक विज्ञान होइन। कविता प्रयोगशालामा प्रमाणित हुँदैन। एउटा कविताको प्रभाव पूर्ण रूपमा मापन गर्न सकिँदैन। त्यसैले साहित्यको वैज्ञानिकता भनेको गणितीय निश्चितता होइन। यसको अर्थ वस्तुनिष्ठता, तार्किकता, सन्दर्भबोध र बौद्धिक इमानदारी हो। यदि वैज्ञानिकताको नाममा सौन्दर्यलाई बेवास्ता गरियो भने आलोचना यान्त्रिक बन्छ। यदि सौन्दर्यलाई प्राथमिकता दिइयो भने आलोचना प्रभाववादमा सीमित हुन्छ।

समाज गतिशील छ। त्यसैले साहित्य पनि गतिशील हुनुपर्छ। समय बदलिन्छ। मूल्य बदलिन्छन्। ज्ञान विस्तार हुन्छ। नयाँ प्रश्न जन्मिन्छन्। यस अर्थमा परिवर्तनको आवश्यकता अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर परम्परालाई सम्पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि बौद्धिक परिपक्वता होइन। परम्परा मृत अतीत होइन। त्यो अनुभवको सङ्ग्रह हो। त्यसभित्र जीवनदायी मूल्य पनि हुन्छन्। विभेदकारी संरचना पनि हुन्छन्। त्यसैले विवेकपूर्ण छनोट आवश्यक छ। न अन्धस्वीकार। न अन्धअस्वीकार। यही दार्शनिक मध्यमार्ग हो।साहित्यलाई आर्थिक लाभ र पदप्रतिष्ठाको भर्याङ बनाउने प्रवृत्तिमाथिको आलोचना पनि सार्थक छ। जब पुरस्कार सिर्जनाभन्दा ठूलो हुन्छ, साहित्य कमजोर बन्छ। जब पद प्रतिष्ठाभन्दा सत्य सानो हुन्छ, लेखकको नैतिकता क्षीण हुन्छ। इतिहासले देखाएको छ कि धेरै महान् लेखकहरू जीवनभर उपेक्षित भए। तर समयले उनीहरूलाई अमर बनायो। त्यसैले साहित्यको वास्तविक पुरस्कार पाठकको चेतनामा हुने दीर्घकालीन प्रभाव हो। तत्काल प्राप्त हुने सम्मान होइन।साहित्य ऐना पनि हो। दीपक पनि हो। ऐनाले यथार्थ देखाउँछ। दीपकले दिशा देखाउँछ। यदि साहित्य ऐना मात्र भयो भने परिवर्तन सम्भव हुँदैन। यदि केवल दीपक भयो भने यथार्थ हराउँछ। महान् साहित्यले यथार्थलाई देखाउँछ र सम्भावनालाई पनि उजागर गर्छ।माया प्रेमका नाममा “गतिछाडा यौनप्रेम”लाई अस्वीकार गर्ने कुरा बहसको विषय बन्न सक्छ। साहित्यको उद्देश्य अश्लीलताको महिमामण्डन गर्नु होइन भन्ने कुरामा धेरैको सहमति हुन सक्छ। तर प्रश्न के हो भने गतिछाडाको मापदण्ड कसले निर्धारण गर्ने? नैतिकता समयसँगै परिवर्तन हुन्छ। समाजअनुसार फरक हुन्छ। त्यसैले साहित्यको मूल्याङ्कन  विषयवस्तुले होइन, प्रस्तुतिको कलात्मकता, मानवीय गरिमा र वैचारिक गहिराइका आधारमा गरिनुपर्छ। कुनै कृतिमा यौन विषय भए पनि त्यो उच्च साहित्य हुन सक्छ। कुनै कृतिमा कुनै यौन प्रसङ्ग नभए पनि त्यो सतही हुन सक्छ। विषयभन्दा दृष्टिकोण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

साहित्य सिर्जना हो। अनुशासन हो। सौन्दर्यबोध हो। भाषा, संरचना, लय, प्रतीक, बिम्ब, संवेदना र विचारको सन्तुलित समन्वय हो। कला हरायो भने साहित्य पत्रकारिता बन्छ। विचार हरायो भने साहित्य मनोरञ्जन बन्छ। संवेदना हरायो भने साहित्य घोषणापत्र बन्छ। त्यसैले कला र विचारको सन्तुलन नै उत्कृष्ट साहित्यको पहिचान हो।राजनीतिक नारालाई साहित्यको विकल्प मान्न सकिन्न। नारा क्षणिक हुन्छ। साहित्य दीर्घजीवी हुन्छ। नारा प्रतिक्रियात्मक हुन्छ। साहित्य चिन्तनशील हुन्छ। नारा विभाजन गर्न सक्छ। साहित्य संवाद गराउँछ। तर यसको अर्थ साहित्य राजनीतिक चेतनाबाट मुक्त हुनुपर्छ भन्ने होइन। अन्याय, विभेद र उत्पीडनको प्रश्न उठाउनु साहित्यको दायित्व हो। तर त्यो कलात्मक रूपान्तरणमार्फत् हुनुपर्छ। प्रत्यक्ष प्रचारमार्फत् होइन।साहित्य कुनै बन्द सिद्धान्त, स्थिर विचार वा अन्तिम सत्यको घोषणा होइन। साहित्य निरन्तर प्रवाहित हुने चेतनाको नदी हो। यो प्रश्न गर्ने साहस हो। उत्तर खोज्ने धैर्य हो। आत्मालोचनाको संस्कार हो। सत्यप्रतिको अनवरत यात्राको नाम हो। जहाँ प्रश्न मर्छन्, त्यहाँ विचार मर्छ। जहाँ विचार मर्छ, त्यहाँ साहित्य पनि शब्दहरूको थुप्रोमा सीमित हुन्छ। त्यसैले साहित्यको पहिलो धर्म जिज्ञासा हो, दोस्रो धर्म विवेक हो र तेस्रो धर्म मानवता हो।

पूर्वीय दर्शनले सत्यलाई कुनै एक व्यक्तिको निजी सम्पत्ति मानेको छैन। उपनिषद्ले संवादको परम्परा विकास गरे। बुद्धले अन्धविश्वास होइन, परीक्षण र अनुभूतिलाई महत्व दिए। भगवद्गीताले कर्म, ज्ञान र भक्ति बीच सन्तुलन खोज्यो। यही परम्पराले सिकाउँछ कि साहित्य पनि कट्टर निष्कर्षको होइन, खुला चेतनाको क्षेत्र हो। जहाँ विचार हुन्छ, तर वैचारिक अहङ्कार हुँदैन। जहाँ असहमति हुन्छ, तर वैमनस्य हुँदैन। जहाँ स्वतन्त्रता हुन्छ, तर जिम्मेवारी पनि उत्तिकै गहिरो हुन्छ।साँचो साहित्यले समाजलाई आफ्नै अनुहार हेर्ने साहस दिन्छ। यसले अन्याय, विभेद र अमानवीयताको पर्दा पनि हटाउँछ। तर त्यो क्रोधलाई पनि करुणाले संयमित गर्छ र विद्रोहलाई पनि विवेकले निर्देशित गर्छ। यही साहित्यको नैतिक गरिमा हो। यही यसको सभ्यतागत दायित्व हो।साहित्यको महानता पुरस्कार, लोकप्रियता वा बजारको सफलताले मापन हुँदैन। यसको वास्तविक मूल्य यसले मानव चेतनामा जगाउने प्रकाश, नैतिक विवेकमा ल्याउने परिष्कार र समाजमा रोप्ने मानवीय संवेदनाले निर्धारण गर्छ। जहाँ कला सत्यसँग मिल्छ, विचार करुणासँग जोडिन्छ र स्वतन्त्रता उत्तरदायित्वसँग सन्तुलित हुन्छ, त्यहीँ साहित्य आफ्नो सर्वोच्च उचाइमा पुग्छ। युगहरू बदलिन्छन्, सत्ता बदलिन्छ, प्रविधि बदलिन्छ, तर सत्य, करुणा र विवेकको खोज कहिल्यै समाप्त हुँदैन। जबसम्म मानवता आफ्नै अन्तरात्माको आवाज सुन्न इच्छुक रहन्छ, तबसम्म साहित्य पनि जीवनको दीपशिखा, सभ्यताको अन्तरात्मा र भविष्यको नैतिक मार्गदर्शकका रूपमा सदैव जीवित रहनेछ।