प्रा. डा. राजेन्द्र विमल : मिथिलाको माटोबाट साहित्यको उज्यालो आकाशसम्म

प्रा. डा. राजेन्द्र विमल : मिथिलाको माटोबाट साहित्यको उज्यालो आकाशसम्म

तोमनाथ उप्रेती

प्रा. डा. राजेन्द्र विमल नेपाली, मैथिली, हिन्दी र अङ्ग्रेजी भाषाका बहुआयामिक साहित्यकार, अध्येता, भाषाविद् र प्राध्यापक थिए। उनी भाषा र संस्कृतिबीचको सम्बन्ध बुझ्ने गम्भीर चिन्तक पनि थिए। मिथिलाको सामाजिक जीवन, लोकसंस्कृति, मानवीय पीडा, प्रेम, वियोग, विद्रोह र राष्ट्रिय चेतनालाई उनले आफ्ना सिर्जनामा कलात्मक रूप दिएका थिए। उनका लागि साहित्य समाजलाई बुझ्ने, मानिसलाई चिन्ने र समयको सत्यलाई अभिव्यक्त गर्ने माध्यम थियो।

उनको निधनले नेपाली तथा मैथिली साहित्यमा एउटा महत्त्वपूर्ण अध्यायको अन्त्य भएको छ। उपचारका क्रममा जनकपुरमा उनको निधन भयो। जीवनको अन्तिम समयसम्म उनी सक्रिय साहित्यिक चेतनाका धनी थिए। निधन हुनुअघिसम्म परिवारसँग सामान्य संवाद गरिरहेका उनी अचानक अस्वस्थ भए। अस्पताल पुर्याइएपछि उपचारकै क्रममा उनको जीवनयात्रा टुङ्गियो। तर उनको शारीरिक अनुपस्थिति उनका अक्षरहरूको उपस्थितिलाई समाप्त गर्न सक्ने अवस्था होइन। साहित्यमा सर्जकको वास्तविक जीवन प्रायः उसको देहभन्दा लामो हुन्छ। डा. विमलको हकमा पनि यही सत्य लागू हुन्छ।डा. विमलको जन्म सन् १९४७ मा धनुषाको जनकपुर क्षेत्रसँग जोडिएको मिथिलाभूमिमा भएको थियो। उनको बाल्यकाल नै साहित्यप्रतिको आकर्षणबाट प्रभावित थियो। मिथिलाको सांस्कृतिक परिवेश, लोकजीवन, भाषिक विविधता र सामाजिक सम्बन्धले उनको संवेदनशील चेतनालाई आकार दिएको थियो। जनकपुर उनको साहित्यिक मानसको आधारभूमि पनि थियो। मिथिलाको माटो, मानिस र स्मृतिले उनको सिर्जनात्मक दृष्टिलाई जीवनभर प्रभावित गरिरह्यो।

बाल्यकालमै उनले लेखनको बाटो समाते। करिब १२ वर्षको उमेरमै उनको पहिलो लघुकथा हिन्दी पत्रिकामा प्रकाशित भएको उल्लेख पाइन्छ। किशोरावस्थामै उनको कथा प्रकाशनले साहित्यिक सम्भावनाको संकेत गरिसकेको थियो। ‘कचनार के पेँड’ जस्ता प्रारम्भिक कथाले उनलाई पाठकमाझ चिनाउन थाले। मैथिली पत्रिकामा प्रकाशित उनका प्रारम्भिक रचनाले मातृभाषाप्रतिको आत्मीयता पनि प्रकट गरे। त्यस समयको किशोर मनमा उम्रिएको साहित्यिक चेतना क्रमशः परिपक्व हुँदै गयो।एसएलसीपछिको समयलाई पनि उनले सिर्जनाका लागि उपयोग गरे। यही क्रममा उनले उपन्यास लेखनतर्फ समेत आफ्नो रुचि देखाए। साहित्य उनका लागि कुनै आकस्मिक रुचि थिएन। यो जीवनसँगै विकसित हुँदै गएको चेतना थियो। उनले अध्ययन र लेखनलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाए। पछि ‘गोरखापत्र’, ‘पञ्चवाणी’, ‘बैदेही’, ‘मधुपर्क’, ‘गरिमा’ लगायतका पत्रपत्रिकामा उनका रचना प्रकाशित हुँदै गए। यसरी उनका अक्षरले स्थानीय भूगोल पार गर्दै राष्ट्रिय साहित्यिक परिवेशमा प्रवेश गरे।

शैक्षिक दृष्टिले पनि डा. विमल अत्यन्त गम्भीर अध्येता थिए। उनले नेपाली, हिन्दी र मैथिली भाषामा स्नातकोत्तर तहको अध्ययन गरेका थिए। भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका उनले भाषा र साहित्यलाई  सिर्जनात्मक दृष्टिले मात्र होइन, वैज्ञानिक तथा प्राज्ञिक दृष्टिले पनि हेरे। भाषाको संरचना, विकास, प्रयोग र सामाजिक सम्बन्धप्रति उनको गहिरो रुचि थियो। यही कारण उनको साहित्यिक व्यक्तित्वमा सर्जक र अध्येताको सुन्दर समन्वय देखिन्छ।उनको प्राध्यापन यात्रा पनि उल्लेखनीय रह्यो। त्रिभुवन विश्वविद्यालय तथा जनकपुरधामस्थित रामस्वरूप रामसागर बहुमुखी क्याम्पसमा नेपाली विषयको अध्यापनमा उनी लामो समय संलग्न रहे। करिब चार दशकको प्राध्यापन यात्राले उनलाई अनेक पुस्ताका विद्यार्थीहरूसँग जोड्यो। उनले भाषा र साहित्यप्रतिको अनुराग पनि हस्तान्तरण गरे। उनका विद्यार्थीका लागि उनी शिक्षक मात्र थिएनन्। उनी साहित्यिक चेतनाका प्रेरक थिए।

डा. विमलको साहित्यिक व्यक्तित्वको केन्द्रमा कथा विधा विशेष रूपमा स्थापित छ। उनले कथा लेख्दा मिथिलाको समाजलाई बाहिरबाट हेरेनन्। उनले त्यसलाई भित्रबाट अनुभूत गरे। उनका कथामा गाउँको धूलो छ। खेतको गन्ध छ। परिवारको सम्बन्ध छ। गरिबीको पीडा छ। प्रेमको कोमलता छ। वियोगको चिसो छ। सामाजिक विभेदप्रतिको आक्रोश छ। परिवर्तनको चाहना छ। यही जीवन्त अनुभवले उनका कथालाई कृत्रिम हुन दिएन।उनका कथाको विशेषता स्थानीय जीवनको मौलिक प्रस्तुति हो। मिथिलाको भूगोल उनका कथामा आफैँ एउटा पात्रजस्तो उपस्थित हुन्छ। गाउँ, घर, आँगन, बाटो, खेत, चाडपर्व, लोकविश्वास र पारिवारिक सम्बन्धले कथाको संसार निर्माण गर्छन्। उनले स्थानीय पात्रलाई साहित्यिक गरिमा दिए। सामान्य मानिसका जीवनमा लुकेका असाधारण कथा खोजे। यस अर्थमा उनका कथा सामाजिक इतिहासका संवेदनशील दस्तावेज पनि हुन्।

उनको लेखनमा राष्ट्रप्रेम र क्षेत्रीय पहिचानबीच सुन्दर सन्तुलन पाइन्छ। मैथिल अस्मिताप्रतिको उनको निष्ठा कुनै संकीर्ण आग्रहमा सीमित थिएन। मातृभाषा, संस्कृति र स्थानीय पहिचानको सम्मान गर्दै उनले व्यापक नेपाली राष्ट्रिय चेतनासँग त्यसलाई जोड्ने प्रयास गरे। उनको दृष्टिमा भाषा विभाजनको साधन होइन। भाषा पहिचान, स्मृति र मानवीय संवादको सेतु हो। त्यसैले नेपाली र मैथिली दुवै भाषाप्रतिको उनको योगदान समान रूपमा सम्मानयोग्य छ।मैथिली भाषाको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा उनको योगदान विशेष प्रशंसनीय रह्यो। मैथिली विकास कोष, जनकपुरधामसँग उनको संस्थागत संलग्नताले भाषा र संस्कृतिप्रतिको उनको प्रतिबद्धता प्रमाणित गर्छ। मैथिलीभाषी विद्यार्थीलाई नेपाली भाषामा शिक्षित गराउने कार्यमा पनि उनले योगदान पुर्याए। यसले उनको भाषिक दृष्टिको व्यापकता देखाउँछ। मातृभाषाको संरक्षण गर्दै राष्ट्रिय भाषिक क्षितिजलाई बलियो बनाउनु उनको विशेष योगदान थियो।

उनले कथा, कविता, गीत, गजल, नाटक, उपन्यास, समालोचना, बालसाहित्य, अनुवाद र भाषाविज्ञानका क्षेत्रमा पनि कलम चलाए। ‘ई हमरे कथा थिक’, ‘इतिहासक घाओ’, ‘डा. विमलका कथाहरू’, ‘सरबरिआ गाउँको कथा’ र ‘फिस्टी रानी’ लगायतका कृतिले उनको बहुआयामिक साहित्यिक व्यक्तित्वलाई प्रस्तुत गर्छन्। ‘नवनीत नेपाल परिचये’ जस्तो परिचयात्मक कृतिले उनको ज्ञानको दायरा साहित्यिक सिर्जनाभन्दा व्यापक रहेको देखाउँछ।उनका केही रचना शैक्षिक पाठ्यक्रममा समेत समावेश भए। ‘बन्धनबाट मुक्ति’ कथा विद्यालय तहको अनिवार्य नेपाली विषयमा र ‘लंका दहन’ कथा उच्च शिक्षाको नेपाली पाठ्यक्रममा समावेश हुनु उनको साहित्यिक प्रभावको महत्त्वपूर्ण प्रमाण हो। पाठ्यक्रममा समावेश हुनु कुनै पनि साहित्यकारका लागि विशेष सम्मान हो। यसले उनको सिर्जनाले पाठकको मनोरञ्जन मात्र नगरी शैक्षिक र सामाजिक विमर्शमा समेत स्थान प्राप्त गरेको देखाउँछ।उनको सिर्जनामा मानवीय संवेदना अत्यन्त बलियो छ। उनले समाजका सीमान्त पात्रलाई पनि साहित्यिक आवाज दिए। उनी पीडित मानिसको कथा लेख्दा केवल सहानुभूति व्यक्त गर्दैनन्। उनी उसको पीडाको सामाजिक कारण खोज्छन्। उनका पात्रहरू जीवनसँग संघर्ष गर्छन्। उनीहरू प्रेम गर्छन्। हार्छन्। फेरि उठ्छन्। कतिपय विद्रोह गर्छन्। कतिपय मौन रहन्छन्। यही विविध मानवीय अवस्थाले उनका कथालाई जीवनको नजिक पुर्याएको छ।

उनको साहित्यमा प्रेम र वियोग पनि सँगसँगै आउँछन्। तर उनको प्रेममा सामाजिक सम्बन्धको जटिलता पनि मिसिएको हुन्छ। वियोग कहिलेकाहीँ त्यो सामाजिक परिस्थिति, गरिबी, विस्थापन र समयको कठोरताको परिणाम हुन्छ। यसरी उनका भावनात्मक कथा पनि सामाजिक यथार्थबाट अलग हुँदैनन्।डा. विमलको साहित्यमा विद्रोहको स्वर पनि सुनिन्छ। त्यो विद्रोह चर्को नारामा मात्र व्यक्त हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा पात्रको मौनतामा प्रकट हुन्छ। कहिलेकाहीँ अन्यायको विरोध गर्ने सानो निर्णयमा देखिन्छ। कहिलेकाहीँ परम्परागत सोचमाथिको प्रश्नमा अभिव्यक्त हुन्छ। यही संयमित विद्रोह उनका रचनाको सौन्दर्य हो। उनले साहित्यलाई सामाजिक चेतनाको माध्यम बनाए।

उनको योगदानलाई विभिन्न पुरस्कार र सम्मानले पनि संस्थागत रूपमा स्वीकार गरेका छन्। जगदम्बाश्री पुरस्कारले उनको नेपाली तथा मैथिली भाषाप्रतिको योगदानलाई सम्मान गर्यो। मधुपर्क सम्मानले कथाकारका रूपमा उनको योगदानलाई मूल्याङ्कन गर्यो। नेपाल विद्यापति भाषा, साहित्य पुरस्कारका प्रथम प्राप्तकर्ताका रूपमा पनि उनले विशिष्ट स्थान बनाए। गरिमा सम्मान, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, सिद्धी श्री पुरस्कारलगायतका सम्मानले उनको दीर्घ साहित्यिक यात्रालाई थप प्रतिष्ठित बनाए।तर डा. विमलको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार उनका पाठक र विद्यार्थीको स्मृतिमा सुरक्षित रहेको सम्मान हो। पुरस्कारले एउटा सर्जकलाई सम्मानित गर्छ। पाठकको प्रेमले भने उसलाई जीवित राख्छ। उनका कथा पढ्ने पुस्ता, उनका कक्षामा बसेका विद्यार्थी र उनका रचनाबाट मिथिलालाई बुझ्ने पाठक नै उनको स्थायी विरासत हुन्।

उनको रचनामा आधारित ‘हंसा चलल परदेश’ जस्तो मैथिली टेलिफिल्मले उनको साहित्यलाई दृश्य–श्रव्य माध्यममा समेत विस्तार गर्यो। यसले उनको सिर्जनाको प्रभाव पुस्तकका पानाबाट बाहिर ल्यायो। साहित्यले समाजलाई पढाउँछ। दृश्य माध्यमले त्यसलाई अझ व्यापक बनाउँछ। डा. विमलको साहित्यिक यात्रामा यस्तो अन्तरमाध्यमीय विस्तार पनि महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।डा. विमलको निधन एउटा साहित्यिक परम्परामा आएको ठूलो रिक्तता हो। मिथिलाको लोकजीवनलाई नेपाली साहित्यको व्यापक धरातलसँग जोड्ने एक सशक्त सेतु अब भौतिक रूपमा हामीबीच छैन। तर उनले निर्माण गरेको भाषिक र साहित्यिक पुल अझै कायम छ। उनका कृति पढिँदासम्म उनका विचार संवाद गरिरहनेछन्। उनका कथा पुनःपाठ हुँदा उनका पात्रहरू फेरि जीवित हुनेछन्। उनका भाषिक योगदान सम्झिँदा उनको विद्वत्ता फेरि उपस्थित हुनेछ।

उनको जीवनबाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्न सकिन्छ। साहित्यिक महानता केवल धेरै कृति लेख्नुमा हुँदैन। समाजलाई गहिराइबाट बुझ्नु, मानिसको पीडालाई आफ्नै संवेदनामा रूपान्तरण गर्नु र भाषालाई मानवीय सम्बन्धको माध्यम बनाउनुमा साहित्यको वास्तविक शक्ति हुन्छ। डा. विमलले यही शक्ति प्रयोग गरे। उनले आफ्नो जन्मभूमिलाई साहित्यमा रूपान्तरण गरे। आफ्नो भाषिक चेतनालाई सामाजिक उत्तरदायित्वमा बदले। आफ्नो प्राध्यापनलाई पुस्तान्तरणको माध्यम बनाए। आफ्नो लेखनलाई मानवीय संवेदनाको आवाज बनाए।आज उनी भौतिक रूपमा विदा भएका छन्। जनकपुरको माटोले उनको पार्थिव शरीरलाई आफ्नो काखमा राख्नेछ। तर उनले जीवनभर शब्दमा रोपेको साहित्यिक बीउ समयसँगै उम्रिरहनेछ। मिथिलाको लोकस्मृति, नेपाली आख्यान, मैथिली साहित्य र भाषावैज्ञानिक अध्ययनमा उनको योगदान लामो समयसम्म सम्झिइनेछ।

प्रा. डा. राजेन्द्र विमलको जीवन मूलतः अक्षरप्रतिको निष्ठाको जीवन थियो। उनी शिक्षक थिए। उनी कथाकार थिए। उनी भाषाविद् थिए। उनी संस्कृतिका साधक थिए। उनी मातृभाषाका संरक्षक थिए। उनी नेपाली भाषाका संवाहक थिए। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, उनी मानिसका कथाका लेखक थिए।त्यसैले उनको निधनमा शोक व्यक्त गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनका कृतिको पुनर्पाठ गर्नु आवश्यक छ। उनले उठाएका भाषिक र सांस्कृतिक प्रश्नलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु आवश्यक छ। उनको साहित्यिक विरासतलाई अनुसन्धानको विषय बनाउनु आवश्यक छ। यही नै उनीप्रतिको सबैभन्दा सार्थक श्रद्धाञ्जली हुनेछ।डा. राजेन्द्र विमल अब स्मृतिमा छन्। तर साहित्यमा स्मृति मृत्यु होइन। स्मृति एउटा अर्को जीवन हो। उनका अक्षरहरूमा उनी बोलिरहनेछन्। उनका कथामा मिथिला बोलिरहनेछ। उनका पात्रहरूमा नेपाली समाज बोलिरहनेछ।