मानव आचरण, व्यवहार सुधार र आध्यात्मिक दृष्टिकोण  

मानव आचरण, व्यवहार सुधार र आध्यात्मिक दृष्टिकोण

तोमनाथ उप्रेती

अध्यात्म मानव जीवनको आन्तरिक परिष्कारसँग सम्बन्धित विषय हो। यसले मानिसलाई आफ्नो विचार, भावना, इच्छा र व्यवहारको समीक्षा गर्न प्रेरित गर्छ। पूर्वीय दर्शनमा आत्मचिन्तन, आत्मसंयम र सदाचारलाई जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार मानिएको छ। उपनिषद्, भगवद्गीता र अन्य दार्शनिक परम्पराले मानिसको बाह्य उपलब्धिभन्दा आन्तरिक चेतनालाई महत्त्व दिएका छन्। मानिसको आचरण उसको चेतनाको प्रतिबिम्ब हो। मनमा शान्ति भए व्यवहारमा पनि शान्ति देखिन सक्छ। मनमा द्वेष भए व्यवहारमा आक्रोश प्रकट हुन सक्छ। त्यसैले व्यवहार सुधारको प्रारम्भ मनको सुधारबाट हुन्छ। आधुनिक मनोविज्ञानले पनि विचार, भावना र व्यवहारबीचको सम्बन्धलाई महत्त्व दिन्छ।

नकारात्मक सोचले तनाव, असन्तुलन र आवेगपूर्ण व्यवहार बढाउन सक्छ। सकारात्मक र यथार्थपरक सोचले निर्णय क्षमतालाई बलियो बनाउन सक्छ। यस अर्थमा अध्यात्म र मनोवैज्ञानिक अनुशासनबीच केही महत्त्वपूर्ण समानता देखिन्छ। ध्यान, योग, प्रार्थना र आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्ना भावनालाई नियमन गर्न सहयोग गर्न सक्छन्। यस्ता अभ्यासले तत्काल सबै समस्या समाधान गर्दैनन्। तर तिनले आत्मनिरीक्षणको क्षमता बढाउन सक्छन्। आत्मनिरीक्षण बढेपछि मानिसले आफ्नो क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र अहंकारलाई पहिचान गर्न सक्छ। यही पहिचान व्यवहार परिवर्तनको पहिलो चरण हो। स्वस्थ जीवनका लागि शरीर र मन दुवैको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। मानसिक शान्ति र शारीरिक स्वास्थ्यबीच पनि घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ। त्यसैले अध्यात्मलाई जीवनबाट अलग गरिएको विषयका रूपमा होइन, आत्मअनुशासन र नैतिक जीवनशैलीसँग जोडेर बुझ्न आवश्यक छ।

मानव आचरणको निर्माण दीर्घकालीन सामाजिक र मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाबाट हुन्छ। संस्कार परिवारबाट सुरु हुन्छ। शिक्षा, समुदाय, संस्कृति, साथीभाइ र सामाजिक वातावरणले त्यसलाई थप आकार दिन्छन्। बाल्यकालमा सिकेका मूल्यहरू प्रायः जीवनभर प्रभावशाली रहन्छन्। सत्य बोल्ने बानी, अरूलाई सम्मान गर्ने संस्कार र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने चेतना व्यक्तित्वका आधार हुन्। अध्यात्मिक संस्कारले यस्ता मूल्यलाई आन्तरिक विश्वाससँग जोड्न सक्छ। सत्य केवल बोल्ने विषय होइन। यो जीवन पद्धति हो। अहिंसा केवल शारीरिक हिंसा नगर्नु मात्र होइन। यसमा घृणा, अपमान र प्रतिशोधबाट टाढा रहने भावना पनि समावेश हुन्छ।

करुणाले अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता बढाउँछ। सहिष्णुताले मतभिन्नतालाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ। आत्मसंयमले आवेगलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ। यी मूल्यहरू व्यक्तिगत जीवनका लागि मात्र होइनन्। सार्वजनिक जीवनमा पनि तिनको महत्त्व उत्तिकै छ। प्रशासन, राजनीति, व्यवसाय र सामाजिक नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिको आचरणले ठूलो प्रभाव पार्छ। पदले अधिकार दिन्छ। तर नैतिकताले त्यस अधिकारलाई मर्यादित बनाउँछ। दक्षता आवश्यक छ। तर दक्षतासँगै इमानदारी र उत्तरदायित्व पनि आवश्यक हुन्छ। कानुनले न्यूनतम आचरण निर्धारण गर्न सक्छ। नैतिक चेतनाले त्यसलाई अझ उच्च स्तरमा पुर्याउन सक्छ। त्यसैले सुशासनको आधार संस्थागत संरचना मात्र होइन। यसका लागि चरित्रवान र जिम्मेवार नागरिक पनि आवश्यक हुन्छन्। अध्यात्मले व्यक्तिलाई आफ्नो कर्मको नैतिक परिणामबारे सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ। यही चेतना व्यवहार सुधारको आधार बन्न सक्छ।

अध्यात्मिक दृष्टिकोणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्मसंयम हो। मानिसको जीवनमा इच्छा र भावनाको ठूलो भूमिका हुन्छ। इच्छा स्वाभाविक हो। तर अनियन्त्रित इच्छा समस्या बन्न सक्छ। क्रोध पनि स्वाभाविक भाव हो। तर अनियन्त्रित क्रोधले हिंसा निम्त्याउन सक्छ। प्रतिस्पर्धा विकासका लागि उपयोगी हुन सक्छ। तर ईर्ष्यामा परिणत हुँदा सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। त्यसैले अध्यात्मले भावनाको निषेधभन्दा तिनको व्यवस्थापनमा जोड दिन्छ। ध्यानले मानिसलाई आफ्ना विचारलाई केही दूरीबाट हेर्न सिकाउन सक्छ। योगले शरीर र मनबीच सन्तुलन कायम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। प्रार्थनाले आशा र समर्पणको भावना विकास गर्न सक्छ। आत्मचिन्तनले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने साहस दिन सक्छ। यी अभ्यासलाई वैज्ञानिक उपचारको विकल्पका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। तर स्वस्थ जीवनशैली र आत्मअनुशासनका सहयोगी माध्यमका रूपमा तिनको उपयोगिता हुन सक्छ। व्यवहार सुधारका लागि पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। मानिसले अरूलाई परिवर्तन गर्न खोज्नुअघि आफ्नै व्यवहारको समीक्षा गर्नुपर्छ।

दोषारोपणभन्दा आत्ममूल्याङ्कन प्रभावकारी हुन्छ। प्रतिशोधभन्दा संवाद प्रभावकारी हुन्छ। अहंकारभन्दा विनम्रता प्रभावकारी हुन्छ। अध्यात्मको सार यही आत्मपरिवर्तनमा देखिन्छ। बाह्य संसारमा शान्ति खोज्ने व्यक्ति पहिले आफ्नै मनमा शान्तिको आधार निर्माण गर्न सक्षम हुनुपर्छ। व्यक्तिको आन्तरिक परिवर्तन क्रमशः परिवार र समाजमा फैलिन सक्छ। यसरी अध्यात्म व्यक्तिगत अनुशासनबाट सामाजिक नैतिकताको आधार बन्न सक्छ।

मानव आचरणको सुधार र विश्वशान्तिको प्रश्न एकअर्काबाट पूर्णतः अलग छैनन्। समाज व्यक्तिहरूबाट बनेको हुन्छ। व्यक्तिको चेतना सामाजिक वातावरणबाट प्रभावित हुन्छ। सामाजिक वातावरणले फेरि व्यक्तिको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले शान्त समाज निर्माणका लागि शान्तिपूर्ण संस्कार आवश्यक हुन्छ। र शान्तिपूर्ण संस्कारका लागि सत्य, करुणा, सहिष्णुता, आत्मसंयम र न्यायमा आधारित शिक्षा आवश्यक हुन्छ।

अध्यात्मले मानिसलाई बाह्य सफलताभन्दा आन्तरिक परिष्कारको महत्त्व सम्झाउँछ। यसले क्रोधलाई संयममा बदल्न प्रेरित गर्छ। द्वेषलाई करुणामा बदल्न प्रेरित गर्छ। अहंकारलाई विनम्रतामा बदल्न प्रेरित गर्छ। प्रतिशोधलाई न्यायपूर्ण समाधानतर्फ लैजान प्रेरित गर्छ। अध्यात्मले यही सार्वभौमिक मानव मूल्यलाई बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैले अध्यात्मलाई पलायनको मार्ग होइन, आत्मअनुशासन, नैतिक जिम्मेवारी र मानवतामुखी व्यवहारको मार्गका रूपमा बुझ्नुपर्छ। व्यक्तिगत जीवनमा आत्मसंयम र सामाजिक जीवनमा सहिष्णुता विकास गर्न सकिएमा शान्तिको आधार बलियो हुन्छ। मानवतामाथि आधारित अध्यात्मिक चेतना व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई बढी जिम्मेवार बनाउन सक्छ। यही चेतना आजको द्वन्द्वग्रस्त विश्वका लागि आवश्यक नैतिक दिशाबोध हो।