धन्वन्तरि जयन्ती र धनतेरस : परम्परा, परिवर्तन र बजार संस्कृति

धन्वन्तरि जयन्ती र धनतेरस : परम्परा, परिवर्तन र बजार संस्कृति

तोमनाथ उप्रेती

नेपाली समाजमा प्रचलित चाडपर्वहरू केवल धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक विश्वासका अभिव्यक्ति मात्र होइनन्; ती समाजको ऐतिहासिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान, आर्थिक व्यवहार र सामूहिक मनोविज्ञानका प्रतिबिम्ब पनि हुन्। यस्ता पर्वहरूले पुस्तौँदेखि समाजमा नैतिक मूल्य, सामाजिक सम्बन्ध, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई संरक्षण गर्दै आएका छन्। तथापि, समयक्रमसँगै सामाजिक संरचना, बजार व्यवस्था, सञ्चार प्रविधि र अन्तरदेशीय सांस्कृतिक सम्पर्कमा आएको परिवर्तनले चाडपर्व मनाउने शैली तथा तिनको अर्थमा समेत रूपान्तरण ल्याएको छ। तिहारसँग जोडिएको धन्वन्तरि जयन्तीबाट धनतेरसको प्रचलनतर्फ भएको सांस्कृतिक संक्रमण यसैको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो।

धन्वन्तरि जयन्ती मूलतः आयुर्वेद, आरोग्य, औषधोपचार र मानव स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् धन्वन्तरिलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक, देवताहरूका वैद्य तथा भगवान् विष्णुको अवतारका रूपमा सम्मान गरिन्छ। समुद्र मन्थनका क्रममा अमृतकलशसहित प्रकट हुनुभएका धन्वन्तरिलाई जीवनरक्षा, स्वास्थ्य, दीर्घायु र कल्याणको प्रतीक मानिन्छ। तर पछिल्लो समयमा यही पर्व सुन, चाँदी, बहुमूल्य धातु तथा अन्य उपभोग्य वस्तु खरिद गर्ने अवसरका रूपमा लोकप्रिय हुँदै गएको देखिन्छ। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सिर्जना गरेको छ—आरोग्य र जीवनकल्याणको सन्देश बोकेको धन्वन्तरि जयन्ती कसरी धनतेरसका रूपमा बजारमुखी उपभोग संस्कृतिसँग जोडिन पुग्यो?

धन्वन्तरि जयन्तीको मूल सम्बन्ध मानव जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष स्वास्थ्यसँग रहेको छ। आयुर्वेदिक दर्शनले स्वास्थ्यलाई रोगको अनुपस्थितिका रूपमा मात्र व्याख्या गर्दैन; यसले शरीर, मन, इन्द्रिय र आत्माबीचको सन्तुलित अवस्थालाई स्वस्थ जीवनको आधार मान्छ। यस अर्थमा धन्वन्तरि केवल औषधोपचारका देवता होइनन्, उनी जीवनको संरक्षण, स्वास्थ्यप्रतिको सचेतना र समग्र कल्याणका प्रतीक पनि हुन्।

हिन्दू पुराणहरूमा समुद्र मन्थनको प्रसङ्गसँग धन्वन्तरिको उत्पत्तिलाई जोडिएको पाइन्छ। समुद्र मन्थनबाट अमृतकलशसहित प्रकट भएका धन्वन्तरिले अमरत्व, आरोग्य र जीवनरक्षाको आध्यात्मिक सन्देश प्रदान गरेको धार्मिक विश्वास छ। पद्मपुराणलगायत विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरूमा धन्वन्तरिको चर्चा गरिएको पाइन्छ। तथापि, उनको उत्पत्तिको ऐतिहासिक समय, जन्ममिति वा पूजाविधिबारे एकरूप र सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध रहेको दाबी गर्न सकिँदैन।

धन्वन्तरि जयन्तीको दार्शनिक महत्त्वलाई स्वास्थ्यप्रतिको सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडेर हेर्नु आवश्यक छ। स्वस्थ नागरिकबिना समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव हुँदैन। स्वास्थ्य मानव पुँजीको आधार हो भने आरोग्य सामाजिक उत्पादनशीलता र आर्थिक विकासको पूर्वसर्त हो। त्यसैले धन्वन्तरि जयन्तीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नगरी स्वास्थ्य चेतना, आयुर्वेदिक ज्ञान, औषधीय वनस्पतिको संरक्षण र स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन गर्ने अवसरका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

धनतेरस शब्दको विकासलाई बुझ्न यसको भाषिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमि अध्ययन गर्न आवश्यक छ। हिन्दू चन्द्र पात्रोअनुसार कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा धन्वन्तरि जयन्ती मनाइन्छ। त्रयोदशीलाई जनबोलीमा ‘तेरस’ भन्ने प्रचलन भारतीय भाषिक तथा सांस्कृतिक परिवेशमा विकसित भएको पाइन्छ। धन्वन्तरि र त्रयोदशीसँग सम्बन्धित यस पर्वको नाम क्रमशः धनतेरसका रूपमा लोकप्रिय भएको देखिन्छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिसँग सम्बद्ध विद्वान्हरूका अनुसार त्रयोदशीका दिन धन्वन्तरि जयन्ती मनाउने परम्परा पुरानै हो। तर धनतेरसका अवसरमा सुनचाँदी खरिद गर्ने र भव्य रूपमा उत्सव मनाउने प्रचलन भने तुलनात्मक रूपमा पछिल्लो समय लोकप्रिय भएको हो। यसमा भारतीय सञ्चारमाध्यम, टेलिभिजन कार्यक्रम, चलचित्र, विज्ञापन तथा बजार संस्कृतिको प्रभाव महत्त्वपूर्ण रहेको देखिन्छ।

नेपाल र भारतबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा घनिष्ठ रहँदै आएको छ। खुला सीमा, भाषिक समानता, धार्मिक सम्पर्क, पारिवारिक सम्बन्ध र सञ्चारमाध्यमको विस्तारले दुवै देशका चाडपर्व तथा सामाजिक अभ्यासहरूबीच पारस्परिक प्रभाव सिर्जना गरेका छन्। यस्तो सांस्कृतिक आदानप्रदान स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर कुनै परम्परा अर्को समाजमा प्रवेश गर्दा त्यसको मूल धार्मिक अर्थ, स्थानीय ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सामाजिक सान्दर्भिकतालाई समेत बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।यसर्थ, धन्वन्तरि जयन्ती र धनतेरसलाई पूर्णतः पृथक् पर्वका रूपमा व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन। बरु एउटै तिथिसँग सम्बन्धित धार्मिक परम्पराले विभिन्न सामाजिक तथा आर्थिक परिवेशमा फरक अर्थ ग्रहण गर्दै गएको सांस्कृतिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

आधुनिक अर्थतन्त्रमा चाडपर्वहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिका अतिरिक्त उपभोग विस्तार गर्ने महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक अवसरसमेत बनेका छन्। व्यापारिक संस्थाहरूले चाडपर्वलाई लक्षित गरी विशेष छुट, उपहार योजना, विज्ञापन, मूल्य प्रवर्द्धन तथा आकर्षक बिक्री अभियान सञ्चालन गर्ने गरेका छन्। यसले उपभोक्ताको खरिद व्यवहारमा प्रभाव पार्नुका साथै चाडपर्वको सामाजिक अर्थलाई क्रमशः बजारसँग जोड्दै लगेको छ।

धनतेरसमा सुनचाँदी खरिद गर्ने प्रवृत्तिलाई यही व्यापक आर्थिक तथा मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाको सन्दर्भमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। सुन र चाँदी परम्परागत रूपमा सम्पत्ति सञ्चय, सामाजिक प्रतिष्ठा, आर्थिक सुरक्षा र पारिवारिक सम्पदाका प्रतीक मानिँदै आएका छन्। तर निश्चित धार्मिक दिनमा यस्ता वस्तु खरिद गर्दा विशेष पुण्य, समृद्धि वा आर्थिक लाभ प्राप्त हुन्छ भन्ने धारणालाई बजारले प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न थालेको देखिन्छ।

मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसले धार्मिक विश्वासको व्यावसायीकरण तथा उपभोक्ता मनोविज्ञानको निर्माणलाई सङ्केत गर्छ। मानिसहरू आफ्नो धार्मिक आस्था, पारिवारिक परम्परा र सामाजिक अपेक्षाका कारण खरिद निर्णय गर्न प्रेरित हुन सक्छन्। व्यापारीहरूले यही मनोवैज्ञानिक पक्षलाई विज्ञापन र प्रवर्द्धनको माध्यमबाट व्यावसायिक अवसरमा रूपान्तरण गर्छन्।

यस प्रक्रियामा धार्मिक आस्था आफैँ समस्या होइन। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब आस्थालाई अनिवार्य उपभोगसँग जोडिन्छ र खरिद गर्न नसक्ने व्यक्तिमा हीनताबोध वा धार्मिक कर्तव्य पूरा नगरेको अनुभूति सिर्जना गरिन्छ। कुनै पनि धार्मिक पर्वको सार आर्थिक क्षमताको प्रदर्शन हुनुहुँदैन। धार्मिक स्वतन्त्रता र उपभोगको स्वतन्त्रतासँगै आर्थिक विवेक तथा सामाजिक उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

सुनचाँदीको खरिदलाई  अनुत्पादक सञ्चयका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु पनि आर्थिक दृष्टिले पूर्णतः न्यायोचित हुँदैन। सुन दीर्घकालीन मूल्य सञ्चयको माध्यम, लगानीको एउटा विकल्प तथा आर्थिक अनिश्चितताको समयमा सम्पत्ति संरक्षण गर्ने साधनसमेत हो। नेपाली समाजमा विवाह, पारिवारिक समारोह र सामाजिक संस्कारमा सुनचाँदीको विशिष्ट स्थान रहेको छ। यसले गरगहना उद्योग, रोजगारी, व्यापार र राजस्व परिचालनमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ।

तथापि, आर्थिक विश्लेषण गर्दा सम्पत्ति सञ्चय र उत्पादनशील लगानीबीचको भिन्नता बुझ्न आवश्यक हुन्छ। उत्पादनशील लगानीले वस्तु तथा सेवाको उत्पादन, रोजगारी सिर्जना, प्रविधि विस्तार र राष्ट्रिय आय वृद्धिमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउँछ। यसको विपरीत, सुनचाँदीको खरिदले मुख्यतः व्यक्तिगत सम्पत्तिको स्वरूप परिवर्तन वा सञ्चयलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। यसले तत्कालै उत्पादन क्षमता विस्तार नगर्न सक्छ।

यसको अर्थ सुनचाँदी खरिद गर्नु आर्थिक रूपमा अनुपयोगी हुन्छ भन्ने होइन। तर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्राथमिकता उत्पादन, उद्यमशीलता, कृषि आधुनिकीकरण, औद्योगिक विकास र रोजगारी सिर्जनातर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ। चाडपर्वका नाममा हुने अनावश्यक खर्च, ऋण लिएर गरिने खरिद तथा सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि गरिने प्रतिस्पर्धाले परिवारको वित्तीय स्थायित्वमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

नेपाल राष्ट्र बैङ्कले तिहारको समयमा सुनका असर्फी तथा चाँदीका मेडालियन बिक्री गर्ने अभ्यासले यस पर्वको आर्थिक आयामलाई थप स्पष्ट पार्छ। यसबाट संस्थागत रूपमा बहुमूल्य धातुको खरिदबिक्रीलाई प्रोत्साहन गर्ने अवसरसमेत सिर्जना हुन्छ। तर यस्तो खरिदलाई धार्मिक रूपमा अनिवार्य ठान्नुको सट्टा व्यक्तिगत आवश्यकता, आर्थिक क्षमता र विवेकमा आधारित निर्णयका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

समकालीन समाजमा सञ्चारमाध्यम सांस्कृतिक मान्यता निर्माण र प्रसारका शक्तिशाली माध्यम बनेका छन्। विशेष गरी टेलिभिजन, सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल विज्ञापन र अनलाइन व्यापारले धार्मिक पर्वहरूको प्रस्तुति तथा उपभोग शैलीमा व्यापक परिवर्तन ल्याएका छन्।

भारतीय टेलिभिजन कार्यक्रम र विज्ञापनमार्फत धनतेरसमा सुनचाँदी खरिद गर्ने परम्पराको व्यापक प्रचारले नेपाली उपभोक्ताको व्यवहारमा प्रभाव पारेको विश्लेषण गर्न सकिन्छ। नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा धनतेरसका अवसरमा सुनचाँदीका पसलहरूमा ग्राहकको आकर्षण बढेको व्यवसायीहरूको अनुभवले यस प्रवृत्तिलाई सङ्केत गर्छ।

सांस्कृतिक प्रसार आफैँमा नकारात्मक प्रक्रिया होइन। यसले समाजलाई नयाँ ज्ञान, परम्परा र अनुभवसँग परिचित गराउँछ। तर बाह्य प्रभावलाई ग्रहण गर्दा स्थानीय सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण र आलोचनात्मक विवेक आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि परम्परा लोकप्रिय हुँदैमा त्यसको ऐतिहासिक प्रामाणिकता स्वतः स्थापित हुँदैन। त्यसैले धार्मिक अभ्यासलाई तथ्य, परम्परा र सामाजिक सान्दर्भिकताका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

धन्वन्तरि जयन्तीको मूल सन्देशलाई व्यापक अर्थमा बुझ्दा यसले स्वास्थ्य र समृद्धिबीचको अन्तरसम्बन्धलाई उजागर गर्छ। धन भनेको केवल सुन, चाँदी, मुद्रा वा भौतिक सम्पत्ति होइन। स्वस्थ शरीर, शान्त मन, ज्ञान, सदाचार, सामाजिक सद्भाव र आत्मसन्तुष्टि पनि मानव जीवनका अमूल्य सम्पत्ति हुन्।

यसरी पर्वलाई सामाजिक उत्तरदायित्व र सामूहिक कल्याणसँग जोड्न सकिएमा यसको मौलिक सन्देश अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। स्वास्थ्यलाई व्यक्तिगत विषय मात्र नभई सार्वजनिक सम्पत्ति र राज्यको विकास प्राथमिकताका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि यस पर्वले स्मरण गराउँछ।

धन्वन्तरि जयन्तीदेखि धनतेरससम्मको सांस्कृतिक रूपान्तरण नेपाली समाजमा परम्परा, आधुनिकता र बजार अर्थतन्त्रबीच विकसित भइरहेको अन्तरसम्बन्धको एउटा प्रतिनिधिमूलक उदाहरण हो। त्रयोदशी तिथिमा धन्वन्तरिको स्मरण गर्ने धार्मिक परम्पराले समयक्रममा धनतेरसको लोकप्रिय नाम र सुनचाँदी खरिद गर्ने व्यावसायिक अभ्यासलाई समेत आत्मसात् गर्दै गएको देखिन्छ। यस प्रक्रियामा अन्तरदेशीय सांस्कृतिक प्रभाव, सञ्चारमाध्यमको विस्तार र बजारको व्यावसायिक रणनीतिले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

यद्यपि, कुनै पनि धार्मिक परम्पराको मूल्याङ्कन त्यससँग जोडिएको भौतिक उपभोगको परिमाणबाट गर्नु उपयुक्त हुँदैन। सुनचाँदी खरिद गर्नु व्यक्तिगत आर्थिक स्वतन्त्रताको विषय हो; तर त्यसलाई धार्मिक अनिवार्यता वा समृद्धिको अपरिहार्य सर्तका रूपमा प्रस्तुत गर्नु विवेकसम्मत हुँदैन। धर्मले मानिसलाई लोभ, प्रदर्शन र अनावश्यक प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त गराउँदै संयम, सदाचार र परोपकारतर्फ प्रेरित गर्नुपर्छ।

वास्तविक धन स्वस्थ शरीर, सन्तुलित मन, विवेकशील चिन्तन, नैतिक आचरण र सामाजिक उत्तरदायित्वमा निहित हुन्छ। सुनचाँदीले भौतिक सम्पत्तिको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ, तर स्वास्थ्य, करुणा र मानवीय संवेदनाको विकल्प बन्न सक्दैन। त्यसैले धन्वन्तरि जयन्तीको अवसरलाई केवल खरिदबिक्रीको उत्सवमा सीमित नगरी स्वास्थ्य चेतना, आयुर्वेदिक ज्ञान, सामाजिक सेवा र उत्पादनशील आर्थिक संस्कृतिको प्रवर्द्धन गर्ने अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।