स्मार्ट प्रविधिको प्रहार: संवेदनशील समाजमा मानवताको पुनर्जागरण     

स्मार्ट प्रविधिको प्रहार: संवेदनशील समाजमा मानवताको पुनर्जागरण

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

एक्काइसौँ शताब्दीको डिजिटल युगमा मानव सभ्यता तीव्र गतिमा रूपान्तरणको रणभूमिमा प्रवेश गरिसकेको छ। स्मार्ट प्रविधि—कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा, स्वचालन र डिजिटल नेटवर्क मानव जीवनको प्रत्येक तहमा प्रहार गर्दै अघि बढिरहेको छ। यो प्रहार विनाशकारी मात्र होइन, रूपान्तरणकारी पनि हो। यसले मानव जीवनलाई सहज, तीव्र र कुशल बनाएको छ, तर सँगसँगै संवेदनशीलता, सहानुभूति र मानवीय मूल्यहरूलाई चुनौती दिएको छ।

प्रविधिको यो तीव्र आक्रमणले समाजलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गरिरहेको छ। एकातिर सुविधा, नवप्रवर्तन र दक्षताको विस्फोट, अर्कोतिर एक्लोपन, डिजिटल निर्भरता र भावनात्मक शून्यता। मानिसहरू डिजिटल रूपमा जोडिएका छन्, तर भावनात्मक रूपमा टाढिँदै गएका छन्। सम्बन्धहरू ‘डाटा’ मा सीमित हुँदैछन् र संवेदना ‘एल्गोरिद्म’ मा रूपान्तरण हुँदैछ ।

यस्तो अवस्थामा “डिजिटल मानववाद” एक निर्णायक प्रतिरोधको रूपमा उभिएको छ । यो मानव केन्द्रित प्रविधिको दर्शन हो जहाँ प्रविधि मानवको सेवा गर्छ, न कि मानव प्रविधिको दास बन्छ। डिजिटल मानववादले प्रविधि र मानवताको सन्तुलन खोज्छ, जहाँ दक्षता र संवेदनशीलता सँगसँगै अघि बढ्छन्।

संवेदनशील समाज निर्माणको लागि प्रविधिको नैतिक प्रयोग अपरिहार्य छ । यदि प्रविधि लाभ, गति र शक्ति केन्द्रित हुन्छ भने, यसले सामाजिक असमानता, गोपनीयताको हनन र नैतिक विचलनलाई तीव्र बनाउँछ । तर यदि प्रविधि मानव मूल्यहरू करुणा, न्याय, समानता र सहअस्तित्वसँग समायोजित हुन्छ भने, यसले समाजलाई समुन्नत र समावेशी बनाउने शक्ति राख्छ ।

आजको चुनौती केवल प्रविधिको विकास होइन, यसको दिशा निर्धारण हो। प्रश्न यो होइन कि प्रविधि कति अगाडि बढ्छ, तर यो हो कि यसले मानवतालाई कति जोगाउँछ। त्यसैले, शिक्षा, नीति र सामाजिक चेतनामा डिजिटल मानववादको समावेश अनिवार्य छ

२१औं शताब्दीको द्रुत गतिमा विकसित भइरहेको संसारमा प्रविधि  उपकरण मात्र नभई हाम्रो जीवनशैली, सोच र आपसी सम्बन्धको संरचना नै परिवर्तन गर्ने शक्ति बनेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा, रोबोटिक्स, ब्लकचेन र इन्टरनेट अफ थिङ्स जस्ता प्रविधिहरूले हाम्रो दैनिक जीवनलाई सहज, छरितो र उत्पादक बनाएका छन्। तर प्रश्न के हो भने यो प्रविधिको युगले मानवताको संवेदनशीलता, करुणा र नैतिक चेतनालाई कसरी सम्हाल्ने ? यिनै दुई पक्षको सन्तुलन नै “स्मार्ट प्रविधि, संवेदनशील समाज” को मूल चुनौती र अवसर हो।

तर यिनै प्रविधिहरूको दुरुपयोग वा अन्धाधुन्ध प्रयोगले समाजमा संवेदनशीलताको कमी ल्याउन सक्छ। उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानिसबीचको प्रत्यक्ष संवाद घटाउँदै मानसिक स्वास्थ्यमा असर पारिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको गलत प्रयोगले रोजगारी संकट र सामाजिक असमानता बढाउन सक्छ। डिजिटल विभाजनले प्रविधिको पहुँच भएकाहरू र नभएकाहरू बीच खाडल अझ गहिरो बनाउन सक्छ।प्रविधि, विगतका यन्त्रप्रधान युगहरूमा जस्तो  दक्षताको साधन मात्र रहेन, आज यसले मानव सभ्यताको अस्तित्व र मूल्यसम्बन्धी विमर्शलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गरिरहेको छ। डिजिटल मानववादको मूलभूत अवधारणा नै यहीँबाट सुरु हुन्छ—जहाँ प्रविधि न त मानवीयताको विकल्प हो, न नै यसको प्रतिस्पर्धी। बरु, प्रविधिलाई मानव आवश्यकतासँग अनुरूप बनाउनुपर्ने सतर्क प्रयास नै डिजिटल युगको नीति-नैतिकताको केन्द्रीय तत्त्व हो।

समावेशी दृष्टिकोणको आशय यहाँ पहुँच र उपयोगको सतही परिधिभन्दा पर जान्छ; यसले विविध वर्ग, लिङ्ग, भाषा, संस्कृति र क्षमताका मानिसहरूलाई प्रविधिको लाभदायी दायरामा ल्याउने संकल्प लिन्छ। जब प्रविधि मानवताको संवाहक बन्छ—अर्थात्, करुणा, न्याय, र समानताको संवेदनशीलतासँग संगालिएर विकास हुन्छ—त्यतिखेर मात्र हामी डिजिटल मानववादको यथार्थ यात्रामा छौं भन्न सकिन्छ।यो दृष्टिकोणले प्रविधिलाई  नवप्रवर्तनको साधन मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको सहयात्रीका रूपमा हेरिन्छ। यस्तो मानवमुखी प्रविधिले न  विकासको रफ्तार तीव्र बनाउँछ, बरु समाजमा अन्तर्निहित असमानता, बहिष्करण र अन्यायको जरा समेत समूल उखेल्ने सामर्थ्य राख्छ। डिजिटल मानववाद, त्यसैले, भविष्यको  प्रविधि-विकास होइन, मूल्य-विकासको आन्दोलन हो।

प्रविधिको अत्याधुनिक युगमा डिजिटल रूपान्तरणले जीवनका हरेक पक्षलाई बदलिरहेको छ शिक्षा, स्वास्थ्य, अर्थव्यवस्था, सञ्चारदेखि सामाजिक व्यवहारसम्म।

डिजिटल मानववाद  प्रविधि  सम्बन्धी बहस होइन, यो मान्छेलाई केन्द्रमा राख्ने दार्शनिक दृष्टिकोण हो। यसले प्रविधिको विकासलाई मानवीय गरिमा, स्वतन्त्रता, समानता र सामाजिक उत्तरदायित्वका आधारमा पुनःपरिभाषित गर्न खोज्छ। यसको उद्देश्य प्रविधि अस्वीकार गर्नु होइन, बरु प्रविधिको उपयोगले मानिसको चेतना, सहानुभूति र भावनात्मक बुद्धिमत्ता कमजोर नहोस् भन्ने सुनिश्चितता दिनु हो।यस अवधारणाले प्रष्ट रूपमा भन्छ रोबोट, एआइ वा एल्गोरिदमको शक्ति जति नै बढे पनि, तिनीहरूले मानिसको अस्तित्वलाई प्रतिस्थापन होइन, सशक्त बनाउनुपर्छ। नीति, शिक्षा र नवप्रवर्तनको केन्द्रमा मान्छेको हित, समुदायको कल्याण र भविष्यको दीर्घकालीन स्थायित्व रहनुपर्छ।

युगान्तकारी प्रविधिहरू—कृत्रिम बौद्धिकता, बिग डेटा, एल्गोरिदम यी सबैले निर्णय प्रक्रिया, सामाजिक अन्तरक्रिया र निजी जीवनका संरचना नै पुनःलेखन गरिरहेका छन्। तर यी विकासहरूले साथमा ल्याएका छन् गम्भीर दार्शनिक, नैतिक र सामाजिक प्रश्नहरू—के एल्गोरिद्मको निर्णय मानवीय संवेदनाको विकल्प हो? के डेटा मात्रबाट न्याय सम्भव छ? डिजिटल मानववाद यिनै प्रश्नहरूको उत्तर हो, जहाँ प्रविधिको प्रयोग मानवीय सन्दर्भमा खिचिन्छ। फ्लोरिडी, निडा-रूमेलिनजस्ता चिन्तकहरूले औंल्याएझैं, प्रविधिको उद्देश्य  दक्षता वा गति होइन; त्यो सामाजिक न्याय, समावेशिता र गरिमाको संवाहक पनि हुनुपर्छ। नेपालको सन्दर्भमा डिजिटल मानववादले तीव्र आर्थिक–सामाजिक असमानता, पहुँचको भिन्नता र डिजिटल साक्षरताको अन्तरलाई उजागर गर्छ। काठमाडौंका विद्यालयहरूमा जुम कक्षा र स्मार्ट बोर्डको सुलभता छ भने, कर्णालीका बालबालिकाहरू अझै पनि रेडियो शिक्षामा आश्रित छन् । यिनै परिदृश्यहरू मानवतामाथिको प्रविधिक आक्रमण हो जब प्रविधिले न्याय होइन, भेद उत्पन्न गर्छ। त्यस्तै, नागरिक एप वा ई–सेवा जस्ता प्रणालीहरूले सेवा प्रवाहलाई त छरितो बनाएका छन्, तर दृष्टिविहीन, अशिक्षित वा ज्येष्ठ नागरिकका लागि ती प्रणालीहरू अझै असहज छन्। प्रविधिलाई मानव–मैत्री बनाउन, नीति निर्माणदेखि उपकरण डिजाइनसम्म समावेशिता र संवेदनशीलता अनिवार्य हुनुपर्छ। डिजिटल मानववाद यही सचेतता हो जहाँ प्रविधि विकास भनेको सबैको लागि न्यायोचित पहुँच हो,  प्रविधिको चमत्कार होइन।

सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन जस्ता क्षेत्रहरूमा प्रविधिको उपयोग देख्दा प्रगतिको अनुभूति हुन्छ, तर त्यसले निम्त्याएका मनोवैज्ञानिक, नैतिक र सामाजिक असरहरूलाई बेवास्ता गर्नु खतरनाक हुन्छ। आत्मग्लानि, एक्लोपन, साइबर बुलिङ जस्ता समस्या अब  शहरी पश्चिमी समाजका चिन्तन होइनन्; यी नेपालका किशोरहरूको यथार्थ बन्दै गएका छन्। ‘डिजिटल आत्मचेतना’ ले सहानुभूति र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई विस्थापित गर्दैछ। यस्तो परिवेशमा डिजिटल साक्षरतासँगै डिजिटल नैतिकता, भावनात्मक सहिष्णुता र संवेदनशीलता सिकाउने शिक्षाको खाँचो छ। यो शिक्षा  प्रविधिको प्रयोग होइन, प्रविधिको विवेकशील प्रयोगमा केन्द्रित हुनुपर्छ। डिजिटल मानववाद शिक्षामा नैतिक नेतृत्वको आग्रह हो जहाँ प्रविधिको सीपसँग मानवीय संवेदना पनि सिकाइन्छ।त्यसैले, स्मार्ट प्रविधिको विकास र प्रयोगलाई मानवीय संवेदनशीलता र नैतिकतासँग जोड्नु अत्यावश्यक छ।

भविष्यको मार्गचित्र  प्रविधि कति उन्नत छ भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन, बरु यो प्रविधिले हाम्रो मानवीय मूल्यहरूलाई कति समृद्ध बनायो भन्नेमा निर्भर हुन्छ। स्मार्ट प्रविधि र संवेदनशील समाजको सहयात्रा नै दीगो, न्यायपूर्ण र सामूहिक समृद्धिको आधार हो। प्रविधि हाम्रो हातमा हो, तर यसलाई मानवताको मुटुसँग बाँध्न सकियो भने मात्र भविष्य साँच्चिकै उज्यालो हुनेछ।