मनको अन्धकारमा बग्ने विषाक्त विचारहरू  

मनको अन्धकारमा बग्ने विषाक्त विचारहरू  

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको सबैभन्दा रहस्यमय र शक्तिशाली पक्ष मन हो। मनले नै मानिसलाई स्वर्गको अनुभूति गराउन सक्छ र यही मनले उसलाई नरकको पीडामा पनि धकेल्न सक्छ। मनमा उत्पन्न हुने विचारहरू व्यक्तिको चरित्र, व्यवहार, निर्णय, सम्बन्ध र जीवनको दिशासमेत निर्धारण गर्ने आधारशिला हुन्। जब मनमा सकारात्मक, रचनात्मक र सद्भावपूर्ण विचारहरू बग्छन्, तब जीवनमा आशा, उत्साह र प्रगतिको वातावरण निर्माण हुन्छ। तर जब मनको गहिराइमा नकारात्मकता, ईर्ष्या, घृणा, क्रोध, लोभ र निराशाका विषाक्त विचारहरू प्रवाहित हुन थाल्छन्, तब मानिसको चेतना अन्धकारतर्फ उन्मुख हुन पुग्छ।पूर्वीय दर्शनले मनलाई मानव अस्तित्वको केन्द्र मानेको छ। उपनिषद्हरूले मनलाई बन्धन र मुक्तिको मूल कारणका रूपमा चित्रण गरेका छन्। मन शुद्ध भए जीवन उज्यालो बन्छ, मन अशुद्ध भए जीवन दुःखमय बन्छ। वास्तवमा बाह्य संसारमा देखिने धेरै समस्या मानिसको आन्तरिक संसारबाट उत्पन्न हुन्छन्। युद्ध, हिंसा, द्वेष, भ्रष्टाचार, अन्याय र शोषण जस्ता सामाजिक विकृतिहरूको जरा मानिसको मनभित्र लुकेका विषाक्त विचारहरूमा नै भेटिन्छ।

विषाक्त विचारहरू प्रायः साना भावनात्मक प्रतिक्रियाका रूपमा सुरु हुन्छन्। कसैको सफलताप्रति ईर्ष्या, असफलताप्रति अत्यधिक निराशा, आलोचनाप्रति असहिष्णुता वा इच्छाहरू पूरा नहुँदा उत्पन्न हुने क्रोध क्रमशः मनमा स्थायी मानसिक प्रवृत्तिका रूपमा विकसित हुन सक्छन्। सुरुवातमा सामान्य देखिने यी भावनाहरूलाई समयमै नियन्त्रण गर्न नसकिएमा तिनले व्यक्तिको सम्पूर्ण व्यक्तित्वलाई प्रभावित गर्न थाल्छन्। जसरी थोरै मात्रामा मिसिएको विषले सम्पूर्ण जलाशयलाई दूषित बनाउन सक्छ, त्यसरी नै केही विषाक्त विचारहरूले सम्पूर्ण मानसिक संरचनालाई असन्तुलित बनाउन सक्छन्।ईर्ष्या मानव मनको सबैभन्दा सूक्ष्म विषमध्ये एक हो। ईर्ष्याले मानिसलाई आफ्नो उपलब्धिप्रति कृतज्ञ हुन दिँदैन। ऊ सधैं अरूको सुख, सफलता र प्रतिष्ठासँग आफ्नो तुलना गरिरहन्छ। तुलना बढ्दै जाँदा आत्मसन्तुष्टि हराउँछ र मानसिक अशान्ति जन्मिन्छ। ईर्ष्याले केवल अरूप्रति नकारात्मक भावना उत्पन्न गर्दैन यसले व्यक्तिको आत्मविश्वासलाई पनि कमजोर बनाउँछ। परिणामस्वरूप व्यक्ति आफ्नै क्षमताप्रति सन्देह गर्न थाल्छ र जीवनको आनन्द गुमाउन पुग्छ।

क्रोध अर्को विषाक्त तरंग हो जसले विवेकलाई धुमिल बनाउँछ। क्रोधको अवस्थामा मानिसले सही र गलतको भेद गर्न सक्दैन। क्षणिक आवेगमा बोलेका शब्दहरूले वर्षौं पुराना सम्बन्धहरू तोड्न सक्छन्। क्रोधले मानसिक तनाव मात्र बढाउँदैन, शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि प्रतिकूल प्रभाव पार्छ। आधुनिक मनोविज्ञानले दीर्घकालीन क्रोध र तनावले उच्च रक्तचाप, हृदयसम्बन्धी रोग तथा अन्य स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्ने तथ्यलाई स्वीकार गरेको छ। त्यसैले क्रोध जीवनको समग्र गुणस्तरलाई प्रभावित गर्ने कारक पनि हो।लोभ मनको अर्को  अन्धकार हो। आवश्यकताभन्दा बढी प्राप्त गर्ने अतृप्त चाहनाले मानिसलाई निरन्तर असन्तुष्ट बनाउँछ। लोभी व्यक्तिलाई प्राप्त उपलब्धिहरूले कहिल्यै सन्तुष्टि दिन सक्दैनन्। उसले सधैं अझ धेरै चाहन्छ। फलस्वरूप जीवनमा शान्ति हराउँछ। भगवद्गीताले लोभलाई आत्मविनाशको द्वार मानेको छ। जब लोभले विवेकमाथि नियन्त्रण जमाउँछ, तब नैतिक मूल्यहरू कमजोर बन्छन् र भ्रष्टाचार, शोषण तथा अन्यायलाई सामान्य ठान्ने प्रवृत्ति विकसित हुन्छ।

घृणा पनि मनको विषाक्त ऊर्जा हो। घृणाले मानिसलाई विभाजनको दृष्टिले संसार हेर्न सिकाउँछ। जाति, धर्म, भाषा, वर्ग वा विचारका आधारमा अरूलाई तुच्छ ठान्ने मानसिकता घृणाबाटै जन्मिन्छ। इतिहासका धेरै हिंसात्मक घटनाहरू घृणा र पूर्वाग्रहको परिणाम हुन्। घृणाले व्यक्ति मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई विखण्डित बनाउने क्षमता राख्छ। जहाँ घृणा बढ्छ, त्यहाँ सहिष्णुता, करुणा र मानवीयता कमजोर हुँदै जान्छन्।डर र असुरक्षाको भावना पनि विषाक्त विचारहरूको प्रमुख स्रोत हो। भविष्यप्रतिको अत्यधिक चिन्ता, असफलताको भय वा सामाजिक अस्वीकृतिको डरले मानिसलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ। डरले व्यक्तिको सिर्जनात्मकता सीमित गर्छ। ऊ नयाँ अवसरहरूबाट टाढा भाग्न थाल्छ। जीवनका सम्भावनाहरूलाई अँगाल्नुको सट्टा ऊ जोखिमबाट बच्न खोज्छ। यसरी डरले विकासको मार्ग अवरुद्ध बनाउँछ।

निराशा विषाक्त विचारहरूको सबैभन्दा खतरनाक रूप मानिन्छ। जब व्यक्तिले जीवनमा कुनै आशा देख्न छोड्छ, तब ऊ मानसिक रूपमा निष्क्रिय बन्न पुग्छ। निराशाले आत्मबल कमजोर बनाउँछ र जीवनप्रतिको उत्साह हराउँछ। तर सत्य के हो भने जीवन परिवर्तनशील छ। दुःख स्थायी छैन, असफलता अन्तिम सत्य होइन। इतिहासका धेरै सफल व्यक्तिहरूले गम्भीर कठिनाइ र असफलतापछि नै उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेका छन्। त्यसैले निराशाको अन्धकारलाई आशाको प्रकाशले पराजित गर्न सकिन्छ।पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराले विषाक्त विचारहरूबाट मुक्तिको मार्ग पनि देखाएको छ। ध्यान, आत्मचिन्तन, सत्सङ्ग, स्वाध्याय र सत्कर्मलाई मनशुद्धिको प्रभावकारी साधन मानिएको छ। ध्यानले मनलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ। जब मानिस आफ्नो विचारलाई निष्पक्ष रूपमा अवलोकन गर्न सिक्छ, तब ऊ विचारहरूको दास होइन, साक्षी बन्न थाल्छ। यही जागरूकता विषाक्त विचारहरूको प्रभाव घटाउने पहिलो कदम हो।

कृतज्ञताको भावना पनि मानसिक शुद्धीकरणको महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। जीवनमा जे छ, त्यसको मूल्य बुझ्ने व्यक्तिले अनावश्यक तुलना र असन्तोषबाट आफूलाई बचाउन सक्छ। कृतज्ञ मनमा ईर्ष्याले स्थान पाउन सक्दैन। त्यसैगरी करुणा र सहानुभूतिको अभ्यासले घृणा र द्वेषलाई कमजोर बनाउँछ। जब मानिसले अरूको पीडा बुझ्न सिक्छ, तब उसमा मानवताप्रतिको सम्मान बढ्छ।

सकारात्मक संगत पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। मानिस आफ्नो वातावरणबाट प्रभावित हुन्छ। नकारात्मकता, गालीगलौज, द्वेष र निराशाले भरिएको वातावरणले मनलाई दूषित बनाउन सक्छ। यसको विपरीत, प्रेरणादायी विचार, नैतिक मूल्य र सद्भावनाले भरिएको वातावरणले मानसिक विकासलाई सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले असल पुस्तक, असल मित्र र असल विचारको संगत मनको स्वास्थ्यका लागि आवश्यक हुन्छ।मानव मन एक जटिल संरचना हो, जहाँ विचार, भावना र अनुभूति निरन्तर आपसमा संघर्ष र सहकार्य गरिरहेका हुन्छन्। यही मनभित्र उत्पन्न हुने तीन प्रमुख नकारात्मक भावनाहरू डर, घृणा र रिसलाई मानव अस्तित्वका “भावनात्मक क्षेप्यास्त्र” भन्न सकिन्छ। यी तीन भावनाहरू अलगअलग देखिए पनि तिनीहरू आपसमा गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित छन् र एकअर्कालाई उत्प्रेरित गर्दै मानसिक तथा सामाजिक विनाशसम्म पुर्याउन सक्छन्।

मानव जीवनमा डर, घृणा र रिस जस्ता भावनात्मक विकारहरू अत्यन्त सामान्य भए पनि यी विकारहरू बीचको सम्बन्ध गहिरो छ।हिन्दू दर्शन र मिथकहरूले यस सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गरेका छन्। जीवनका निर्णय, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत विकासमा यी तीन विकारहरूको प्रभाव अत्यधिक हुन्छ। यदि व्यक्ति यी भावनात्मक विकारहरूको नियन्त्रण गर्न सक्दैन भने उसले न  आफ्नो जीवनमा अशान्ति ल्याउँछ, तर समाज र परिवेशमा पनि अस्थिरता निम्त्याउँछ।हिन्दू मिथकमा रावणको चरित्र यस सम्बन्धको उत्कृष्ट उदाहरण हो। रावणलाई बल, ज्ञान र शक्तिमा उत्कृष्ट मानिन्थ्यो, तर उसमा ठूलो डर थियो सत्य र धर्मको असफलताप्रति। आफ्नो डर र असुरक्षालाई कम गर्न उसले घृणा र रिस उत्पन्न गर्यो। सागरमंथनमा देव-दानवहरूको संघर्ष वा रामायणमा रामरावणको युद्धमा देखिन्छ कि डरले रावणलाई घृणा र रिसको मार्गमा धकेल्दै अन्ततः पतनतर्फ लैजान्छ। यहाँ स्पष्ट हुन्छ कि डरले घृणा र रिसको बीउ रोप्छ, र त्यसले निर्णयलाई विकृत बनाउँछ।

महाभारतमा द्रौपदीको चीरहरणको घटना डर, घृणा र रिसको सम्बन्धलाई स्पष्ट देखाउँछ। द्रौपदीले तत्कालिक भय महसुस गरिन् उसको इज्जत र परिवारको सम्मान संकटमा थियो। तर डरले उसलाई मात्र नियन्त्रण गरेन, सन्तुलित चेतनाले घृणा र रिसलाई आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सिकायो। यसरी उसले धर्म, न्याय र नैतिकताको आधारमा आफ्ना निर्णयहरू लिइन्। यदि द्रौपदी डरमा मात्र फसिन् भने र रिस र घृणा अनियन्त्रित भए, तब उसका निर्णयहरु  प्रतिशोधपूर्ण हुन्थे र धर्म र समाजको हानि हुन्थ्यो।त्रिगुण सत्त्व, रजस् र तमस्ले पनि डर, घृणा र रिसको सम्बन्धलाई व्याख्या गर्दछ। सत्त्वगुणयुक्त चेतनाले डरलाई विवेकपूर्ण सतर्कता बनाउँछ, र घृणा तथा रिसलाई नियन्त्रणयोग्य बनाउँछ।तर रजसिक चेतनाले डरलाई असुरक्षा र लालचमा परिणत गर्छ, र रिस तथा घृणा उत्पन्न गर्छ। तमोगुणमा चेतना बिलुप्त हुन्छ, जसले डर, घृणा र रिसलाई अन्धकारपूर्ण शक्ति प्रदान गर्दछ।

हिन्दू ग्रन्थमा शिव र कार्तिकेयका युद्धकथा वा दुर्गा शक्तिकथा यस विषयमा मार्गदर्शक छन्। राक्षसहरूको डर र असुरक्षाले उनीहरूमा घृणा र क्रोध जगाउँछ। दुर्गा वा शिवले यस अन्धकारात्मक विकारको सामना गर्दै सुसंयमित शक्ति प्रयोग गरेर न्याय र धर्मको पुनर्स्थापना गर्छन्। यसले देखाउँछ कि डर,घृणा र रिसको सही प्रयोग वा नियन्त्रण जीवन र समाजमा स्थिरता ल्याउन सक्छ।मानव मनका यी तीन विकार आपसमा अन्तरसम्बन्धित छन्। डरले सुरक्षा र अस्तित्वप्रति सचेत बनाउँछ, तर जब डर अत्यधिक हुन्छ, तब यसले घृणा र रिस जन्माउँछ। घृणा र रिसले चेतनालाई ढाक्छ र विवेकलाई कमजोर बनाउँछ। परिणामस्वरूप व्यक्ति आक्रामक, हिंसक र अस्थिर बनिन्छ। यसै कारण हिन्दू ग्रन्थहरूमा ध्यान,योग र धर्म अनुपालनलाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ। मन, बुद्धि र आत्माको सन्तुलनले मात्र डरलाई नियन्त्रणयोग्य, घृणा र रिसलाई सकारात्मक रूपान्तरणयोग्य बनाउँछ।

मानव सभ्यताको भविष्य प्रविधि, अर्थतन्त्र वा राजनीतिक व्यवस्थाले मात्र निर्धारण गर्दैन। यसको वास्तविक आधार मानिसको चेतना हो। यदि चेतना विषाक्त विचारहरूले भरियो भने बाह्य विकासका उपलब्धिहरू पनि विनाशका साधन बन्न सक्छन्। तर यदि मन शुद्ध, विवेकपूर्ण र करुणामय बन्यो भने सीमित स्रोतहरूका बीच पनि शान्त, समृद्ध र मानवीय समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।मनको अन्धकारमा बग्ने विषाक्त विचारहरू मानव जीवनका अदृश्य शत्रु हुन्। तिनीहरू बाहिरबाट देखिँदैनन्, तर भित्रैबाट व्यक्तित्वलाई कमजोर बनाउँछन्। ईर्ष्या, क्रोध, लोभ, घृणा, डर र निराशाका तरंगहरूलाई समयमै चिनेर रूपान्तरण गर्न सकियो भने मन उज्यालोतर्फ अग्रसर हुन्छ। आत्मचेतना, विवेक, करुणा र सत्कर्मका माध्यमबाट मनलाई शुद्ध बनाउन सकिन्छ। जब मनको अन्धकार हट्छ, तब जीवनमा सामाजिक सद्भाव, नैतिक जागरण र मानवीय उत्कर्षको नयाँ युगको सुरुवात हुन्छ। यही मनको विजय हो, यही जीवनको वास्तविक उज्यालो हो।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)