चिन्तनदेखि चरित्रसम्म: मनको संस्कार र मानव जीवन

चिन्तनदेखि चरित्रसम्म: मनको संस्कार र मानव जीवन

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव अस्तित्वको सम्बन्ध मन, विचार, चेतना र संस्कारसँग हुन्छ। मानिसले कसरी सोच्दछ भन्ने कुराले उसको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ। व्यवहारले बानी निर्माण गर्छ। बानीले चरित्र निर्माण गर्छ। चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले मनको संस्कार मानव व्यक्तित्व निर्माणको आधार हो।

पूर्वीय दर्शनले मनको भूमिकालाई अत्यन्त महत्त्व दिएको छ। विशेषतः श्रीमद्भगवद्गीताले मानिसको आन्तरिक अवस्था र कर्मबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट गरेको छ। गीता मानिसलाई बाह्य संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै मनसँग पनि संवाद गर्न सिकाउँछ। मनमा उत्पन्न हुने विचारले मानिसको दृष्टिकोण निर्माण गर्छ। दृष्टिकोणले निर्णयलाई प्रभावित गर्छ। निर्णयले कर्मको स्वरूप निर्धारण गर्छ। यस अर्थमा मानव जीवनको प्रारम्भिक निर्माण मनबाटै हुन्छ।

शुभ मनको सकारात्मक संस्कारको आधार हो। सकारात्मक सोच भन्नाले कठिन परिस्थितिमा पनि विवेकपूर्ण दृष्टिकोण राख्नु हो। आशा, धैर्य, करुणा र आत्मविश्वास सकारात्मक सोचका आधार हुन्। यस्ता विचारले व्यक्तिलाई सन्तुलित बनाउँछन्। उसले कठिन अवस्थामा पनि संयम कायम राख्न सक्छ। उसले अरूको सम्मान गर्न सिक्छ। यसबाट सामाजिक सम्बन्ध पनि सुदृढ हुन्छ।

यसको विपरीत नकारात्मक सोचले मनमा भय, द्वेष, ईर्ष्या र असन्तोष बढाउन सक्छ। निरन्तर नकारात्मक चिन्तनले मानिसको निर्णय क्षमतामा असर पार्छ। उसले सामान्य घटनालाई पनि संकटका रूपमा हेर्न सक्छ। यसले तनाव र असन्तुलन बढाउँछ। त्यसैले मनमा आउने हरेक विचारलाई सत्य मानेर स्वीकार गर्नु उचित हुँदैन। विचारलाई निरीक्षण गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।

मनको संस्कार स्थिर हुँदैन। यो निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ। मानिसले प्राप्त गर्ने अनुभव, शिक्षा, संगत र वातावरणले मनलाई प्रभावित गर्छ। परिवार पहिलो संस्कार निर्माण गर्ने संस्था हो। विद्यालयले ज्ञान र अनुशासन प्रदान गर्छ। समाजले व्यवहारका मान्यता सिकाउँछ। साहित्य, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालले पनि मानिसको सोचमा प्रभाव पार्छन्। त्यसैले संस्कार निर्माण व्यक्तिगत प्रयास मात्र होइन। यो सामाजिक प्रक्रियासँग पनि जोडिएको विषय हो।

मानिसको चेतना निरन्तर निर्माण हुँदै जान्छ। प्रत्येक अनुभवले कुनै न कुनै प्रभाव छोड्छ। प्रत्येक निर्णयले व्यक्तिको चरित्रमा एउटा छाप थप्छ। प्रत्येक कर्मले भविष्यको व्यवहारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। यही कारणले आत्मचिन्तनको महत्त्व बढ्छ। आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्ना कमजोरी र शक्तिबारे बुझ्न सहयोग गर्छ। यसले गलत प्रवृत्तिलाई सच्याउने अवसर दिन्छ।

आत्मअनुशासन मनको संस्कार निर्माण गर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। अनुशासन बाह्य नियन्त्रण मात्र होइन। यो आन्तरिक नियन्त्रण पनि हो। मानिसले आफ्नो इच्छा, क्रोध, लोभ र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ। सबै इच्छा पूरा हुनु नै स्वतन्त्रता होइन। विवेकपूर्ण रूपमा इच्छा व्यवस्थापन गर्न सक्नु वास्तविक आत्मनियन्त्रण हो। यस्तो अनुशासनले व्यक्तिलाई जिम्मेवार बनाउँछ।

श्रीमद्भगवद्गीताको कर्मयोगको अवधारणाले पनि यही पक्षलाई महत्त्व दिन्छ। कर्मबाट पलायन गर्नु समाधान होइन। आफ्नो कर्तव्यलाई निष्ठापूर्वक पूरा गर्नु आवश्यक हुन्छ। तर कर्मको परिणामप्रति अत्यधिक आसक्ति राख्नु उचित हुँदैन। निष्काम कर्मको भावले मानिसलाई परिणामको अनावश्यक चिन्ताबाट मुक्त गर्न सक्छ। यसले कर्ममा एकाग्रता र जिम्मेवारी बढाउँछ।

गीतामा अर्जुनको द्वन्द्व मानव मनको द्वन्द्वको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। अर्जुन सक्षम व्यक्ति थिए। तर कठिन परिस्थितिमा उनी मोह, शोक र अन्योलमा परे। उनको समस्या बाह्यभन्दा बढी आन्तरिक थियो। श्रीकृष्णको संवादले उनलाई आफ्नो कर्तव्य, आत्मस्वरूप र कर्मको सम्बन्ध बुझ्न सहयोग गर्यो। यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ। ज्ञानले केवल सूचना दिँदैन। ज्ञानले निर्णयका लागि विवेक पनि प्रदान गर्नुपर्छ।

गीता कर्म, ज्ञान र भक्तिको समन्वयमा जोड दिन्छ। कर्मले जिम्मेवारी सिकाउँछ। ज्ञानले सही र गलत छुट्याउने क्षमता दिन्छ। भक्तिले अहंकारलाई विनम्रतामा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्छ। यी तीन पक्षबीच सन्तुलन कायम भएमा जीवन बढी अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

मनको संस्कार र नैतिकताको सम्बन्ध पनि गहिरो छ। नैतिक व्यवहार बाह्य कानुनको डरबाट मात्र निर्माण हुँदैन। मानिसको अन्तःकरणमा सही र गलतबीचको भिन्नता स्थापित हुनुपर्छ। सत्य बोल्ने, अरूलाई सम्मान गर्ने, अन्याय नगर्ने र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने संस्कार आन्तरिक चेतनाबाट विकसित हुन्छ। यस्तो नैतिक चेतना बलियो भएमा समाजमा बाह्य नियन्त्रणको आवश्यकता पनि कम हुन सक्छ।

आधुनिक समाजमा मनको संस्कार निर्माण झन् जटिल भएको छ। सूचना र प्रविधिले मानिसलाई अभूतपूर्व अवसर दिएको छ। तर यसले विचलनका नयाँ स्रोत पनि सिर्जना गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर आउने सूचना, तुलना, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनले मानिसको मानसिक अवस्थालाई प्रभावित गर्न सक्छ। बाह्य सफलता नै जीवनको अन्तिम उद्देश्य हो भन्ने भ्रम पनि बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसंयम र विवेक झन् आवश्यक हुन्छ।

भौतिक उपलब्धि मानव जीवनका लागि महत्त्वपूर्ण छन्। आर्थिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुविधा आवश्यक छन्। तर भौतिक समृद्धिले मात्र जीवन पूर्ण हुँदैन। मानिससँग सम्पत्ति हुन सक्छ। तर मनमा शान्ति नहुन सक्छ। मानिस सामाजिक रूपमा सफल हुन सक्छ। तर आन्तरिक रूपमा असन्तुष्ट हुन सक्छ। त्यसैले बाह्य विकाससँगै आन्तरिक विकास पनि आवश्यक छ।

गीताले संसारको अनित्यतालाई स्मरण गराउँछ। भौतिक वस्तु स्थायी हुँदैनन्। शरीर पनि परिवर्तनशील छ। सम्बन्ध, पद, प्रतिष्ठा र सम्पत्ति पनि परिवर्तन हुन सक्छन्। यस सत्यको बोधले मानिसलाई आसक्तिबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ। यसको अर्थ संसारप्रति जिम्मेवारी त्याग्नु होइन। बरु परिवर्तनशील संसारमा विवेकपूर्वक जीवन बिताउनु हो।

आत्माको अवधारणा पूर्वीय दर्शनको महत्त्वपूर्ण विषय हो। गीताले आत्मालाई अविनाशी स्वरूपमा प्रस्तुत गर्छ। शरीर परिवर्तनशील छ। आत्मा भने स्थायी तत्वका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। पुरानो वस्त्र त्यागेर नयाँ वस्त्र धारण गरेजस्तै शरीर परिवर्तन हुने उपमा गीतामा पाइन्छ। यस दृष्टिकोणले मृत्यु र जीवनलाई हेर्ने फरक दार्शनिक दृष्टि प्रदान गर्छ। यसलाई आध्यात्मिक विश्वासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको नैतिक शिक्षा भने जीवनप्रतिको जिम्मेवारी र आत्मबोधसँग जोडिन्छ।

मानव जीवनमा मृत्युको बोधले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। मृत्यु अनिवार्य सत्य हो। यसलाई स्वीकार गर्न सक्नु परिपक्व चेतनाको संकेत हो। मृत्युको स्मरणले मानिसलाई जीवनको मूल्य बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ। यसले अहंकार घटाउन सक्छ। अनावश्यक द्वेष र लोभबाट टाढा राख्न सक्छ। त्यसैले मृत्युको चिन्तन निराशाको विषय मात्र होइन। यो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने दार्शनिक माध्यम पनि हुन सक्छ।

मनको शुद्धीकरणका लागि ध्यान, साधना र आत्मचिन्तन उपयोगी अभ्यास हुन्। ध्यानले मनलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित गर्न सहयोग गर्छ। आत्मचिन्तनले आफ्नो व्यवहारको समीक्षा गर्न अवसर दिन्छ। अध्ययनले ज्ञानको दायरा विस्तार गर्छ। सत्संगले सकारात्मक विचारलाई बलियो बनाउन सक्छ। असल संगतले व्यक्तिको चरित्र निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले मनको संस्कार सुधार एक दिनमा सम्पन्न हुने प्रक्रिया होइन। यो निरन्तर अभ्यास हो।

मनको संस्कारलाई शुद्ध राख्नुको अर्थ नकारात्मक भावना कहिल्यै उत्पन्न नहुनु होइन। मानिसमा क्रोध, दुःख, भय र ईर्ष्या उत्पन्न हुन सक्छन्। महत्त्वपूर्ण कुरा ती भावनासँग कसरी व्यवहार गरिन्छ भन्ने हो। भावनालाई दबाउनु र भावनालाई बुझ्नु फरक कुरा हुन्। विवेकपूर्ण व्यक्तिले आफ्नो भावनालाई पहिचान गर्छ। त्यसपछि त्यसलाई उचित दिशामा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्छ।

मानव अस्तित्वको श्रेष्ठता उसको विवेकमा पनि निहित छ। मानिसले आफ्नो विचारलाई निरीक्षण गर्न सक्छ। आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ। व्यवहार परिवर्तन गर्न सक्छ। भविष्यका लागि नयाँ मूल्य निर्माण गर्न सक्छ। यही आत्मपरिवर्तनको क्षमता मानव जीवनको ठूलो सम्भावना हो। त्यसैले संस्कार जन्मजात मात्र होइन। अभ्यास र चेतनाबाट पनि संस्कार निर्माण गर्न सकिन्छ।

व्यक्तिगत संस्कारको प्रभाव सामाजिक जीवनमा पनि पर्छ। असल नागरिकले आफ्नो अधिकार मात्र खोज्दैन। उसले कर्तव्य पनि सम्झन्छ। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्छ। कानुनको सम्मान गर्छ। अरूको अधिकारलाई स्वीकार गर्छ। सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिका लागि यस्तो नैतिक संस्कार अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रशासनमा दक्षता आवश्यक छ। तर दक्षतासँगै इमानदारी, निष्पक्षता र उत्तरदायित्व पनि आवश्यक छन्।

मनको संस्कार मानव अस्तित्वको आधार हो। विचारले संस्कार निर्माण गर्छ। संस्कारले व्यवहार निर्माण गर्छ। व्यवहारले चरित्र निर्माण गर्छ। चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले मानिसले बाह्य संसार परिवर्तन गर्नुअघि आफ्नो आन्तरिक संसारलाई बुझ्न आवश्यक छ। शुभ विचार, आत्मअनुशासन, सत्य आचरण, निष्काम कर्म र आत्मचिन्तनले जीवनलाई सन्तुलित बनाउन सक्छन्।

श्रीमद्भगवद्गीताको मूल सन्देशलाई आधुनिक जीवनसँग जोडेर हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ। मानिसले परिस्थितिलाई मात्र दोष दिनु हुँदैन। उसले आफ्नो प्रतिक्रिया पनि हेर्नुपर्छ। संसार सधैँ आफ्नो इच्छाअनुसार चल्दैन। तर आफ्नो विचार र कर्मलाई अनुशासित गर्ने क्षमता मानिससँग हुन्छ। यही क्षमताको विकास नै आत्मविकासको आधार हो।

मानव अस्तित्वको वास्तविक समृद्धि बाह्य उपलब्धि र आन्तरिक शान्तिको सन्तुलनमा छ। ज्ञानले दृष्टि दिन्छ। नैतिकताले दिशा दिन्छ। अनुशासनले गति दिन्छ। आध्यात्मिक चेतनाले जीवनलाई अर्थ दिन्छ। जब मन शुद्ध हुन्छ, व्यवहारमा करुणा आउँछ। जब बुद्धि सन्तुलित हुन्छ, निर्णयमा विवेक आउँछ। जब कर्म निस्वार्थ हुन्छ, जीवनमा सामाजिक अर्थ थपिन्छ। यसरी मनको संस्कारको परिष्कारले व्यक्तिलाई मात्र होइन, परिवार, समाज र राष्ट्रलाई पनि सकारात्मक दिशातर्फ अघि बढाउन सक्छ। त्यसैले मानव अस्तित्वको सार बाह्य संसार जित्नुमा मात्र होइन। आफ्नै मनलाई बुझ्नु, परिष्कृत गर्नु र त्यसलाई सत्य, सदाचार तथा मानव कल्याणको मार्गमा निर्देशित गर्नुमा पनि निहित छ।