‘अछेता’: सामाजिक–सांस्कृतिक यथार्थ, मानवीय मूल्यको  सजीव दस्तावेज

 ‘अछेता’: सामाजिक–सांस्कृतिक यथार्थ, मानवीय मूल्यको  सजीव दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

१.बिषय प्रवेश

टङ्कबहादुर आलेमगर नेपाली कथासाहित्यका एक अद्वितीय लोक–आधुनिक कथाकार हुन्। उनका कथाहरू ग्रामीण समाजको जीवन, संस्कृति, परम्परा र मानवीय चेतनाको गहg अध्ययनबाट उत्पन्न छन्। उनले उदयपुर लगायतका गाउँघरका लोककथा, परिकथा, पशुकथा र नीति कथालाई आधुनिक कथाशिल्पमा प्रस्तुत गरेर नेपाली कथासाहित्यमा नवीनता भित्र्याएका छन्। ‘अछेता’, ‘कालो चायाँ’, ‘मोए स्याहा’ जस्ता सङ्ग्रहले उनका बहुआयामिक पात्र, जीवन्त भाषा र गहिरो सामाजिक-सांस्कृतिक सन्देशलाई उजागर गर्छन्। आलेको लेखन समाज, नैतिक मूल्य र सांस्कृतिक संवेदनशीलताका शिक्षाप्रद स्रोत पनि हो। उनको प्रतिभाले नेपाली कथासाहित्यमा स्थायी छाप छोडेको छ।

आलेमगरको ‘अछेता’ नेपाली साहित्यमा लोक–आधुनिक कथाको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यो सङ्ग्रहमा समेटिएका कथाहरू समाज, संस्कृति, परम्परा र मानवीय चेतनाको सूक्ष्म अध्ययन पनि हुन्। कथाकार आलेको लेखनमा स्थानीय जीवन, ग्रामीण समाजको मनोविज्ञान तथा सामाजिक–सांस्कृतिक अनुभवको गहिराइ स्पष्ट रूपमा झल्किन्छ। ‘अछेता’ सङ्ग्रहले पुरातन लोककथा र आधुनिक कथाशिल्पलाई सन्तुलित रूपमा संयोजन गरेको छ।

२. कथाको स्रोत र आधार

‘अछेता’ सङ्ग्रहका कथाहरू उदयपुर जिल्लाको विभिन्न गाउँघर, विशेषगरी वेलका क्षेत्रका लोककथा र मौखिक परम्परामा आधारित छन्। कथाकारले परम्परागत आख्यानको बीज सूत्रलाई नयाँ शिल्प र शैलीमा पुनःनिर्माण गरेका छन्। कथाहरू अवास्तविक तत्वहरू बोकेका भए पनि त्यसमा जीवनका गहिरा सत्य र मानवीय अनुभव प्रकट छन्। कथाकारले लोककथालाई मनोरञ्जनको माध्यम बनाएर प्रस्तुत नगरी, समाजको मनोविज्ञान, मूल्य, परम्परा र चेतनाका विविध आयामहरूलाई कथामा प्रवेश गराएका छन्।

सङ्ग्रहमा समावेश प्रमुख कथाहरू—‘अछेता’, ‘झुटो प्रेतात्मा’, ‘खेत रोपाई गर्ने खराने भूत’, ‘कुटाई खाँदा रमाउने बाबाजु’, ‘लट्टे बिजुवा’, ‘लेदेन’, ‘फुल्याङ्गै फुलेकी हाम्री आमा’, ‘मानव लीला’, ‘मान्छे खाने दिदी’, ‘मिनासिकाको मान्छे खाने ढुङ्गो’, ‘पुनसको तमसुक’, ‘सुनको मुरली फल्ने रूख’, ‘माछी बजै’, ‘जे माग्यो त्यही दिने चकमक’, ‘कुकुर कन्या’—विभिन्न प्रकारका कथाशैली, विषयवस्तु र सामाजिक सन्दर्भले धनी छन्।

३.कथ्य र विषयवस्तु

‘अछेता’ मुख्य रूपमा उदयपुर जिल्लाको बेलकातरीको प्राचीन आख्यानमा आधारित छ। कथामा महादानी चरित्र, गरिबको दु:ख–कष्ट, सामाजिक अन्याय र मानवीय मूल्यहरूको उजागर स्पष्ट देखिन्छ। कथाकारले जीवनका कठिन परिस्थितिहरू, मानिसको स्वार्थ, विश्वासघात र सामाजिक असमानताका आयामलाई सुक्ष्म दृष्टिले चित्रण गरेका छन्। उदाहरणका लागि, ‘अछेता’ कथाले बेलकातरीका महादानी चरित्रमार्फत गरिब र असहाय मानिसप्रति दयालु दृष्टिकोण देखाउँछ। तर समयसँगै मानिसको नैतिक पतनले पराशक्तिको हस्तक्षेप रोकिएको छ भन्ने दृश्यले पाठकमा गहिरो प्रभाव पार्छ।

‘झुटो प्रेतात्मा’ कथाले खोटाङ, भोजपुर र ओखलढुङ्गाका गाउँमा थानीदेवताको प्रचलन र त्यससँग सम्बन्धित भयावह लोककथा उजागर गरेको छ। ‘खेत रोपाई गर्ने खराने भूत’ कथाले गाउँमा सुनिँदै आएको लोक आख्यानलाई पुनःजीवन दिएको छ। ‘कुटाई खाँदा रमाउने बाबाजु’ कथाले मानव संघर्ष र पीडाले व्यक्तित्व निर्माणमा कसरी योगदान दिन्छ भन्ने कुरा प्रष्ट पारेको छ। ‘लट्टे बिजुवा’मा दुई धामीको तन्त्रशक्तिको प्रतिस्पर्धा मार्फत सामाजिक र धार्मिक चेतनाको विश्लेषण गरिएको छ।

लोककथा शैलीका कथाहरू जस्तै ‘फुल्याङ्गै फुलेकी हाम्री आमा’ र ‘मानव लीला’ले जन्मदेखि मृत्युसम्मको मानव जीवन, मानवता र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, तथा सामाजिक संरचनामा रहेका असमानताहरू उजागर गरेका छन्। यसरी, कथाहरू केवल मनोरञ्जनमात्र होइन, सामाजिक शिक्षा, मूल्य र चेतनाको माध्यम पनि बनेका छन्।

४.पात्र र चरित्र चित्रण

आलेका कथाहरूमा पात्रहरू जीवन्त र बहुआयामिक छन्। पात्रको बाह्य रूप, व्यवहार र स्वभाव मात्र नभई आन्तरिक भाव, मानसिक अवस्था र सामाजिक भूमिकालाई पनि कथाकारले सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेका छन्। उदाहरणका लागि, ‘मान्छे खाने दिदी’ मा भय र त्रासका पात्रहरू पाठकको चेतनामा गहिरो प्रभाव पार्छन्। ‘मिनासिकाको मान्छे खाने ढुङ्गो’ कथामा तान्त्रिक शक्ति, सामाजिक चेतना र प्रेमिल सम्बन्धको मिश्रण देखिन्छ।

पात्रहरूको बहुआयामिक चित्रणले पाठकलाई कथासँग गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्न मद्दत गर्दछ। कथाकारले चरित्र विकासमा संवेदनशीलता र व्यावहारिकता दुवै समेटेका छन्। यसले कथाहरूको जीवन्तता र सामाजिक सन्देशलाई थप बलियो बनाएको छ।

५. शैली, भाषा र आख्यान संरचना

‘अछेता’ सङ्ग्रहमा शैली र भाषा निकै समृद्ध छन्। कथाकारले लोककथाको मौलिकता जोगाउँदै आधुनिक कथाशिल्पमा प्रस्तुत गरेका छन्। भाषा प्रयोगमा नेपाली ग्रामीण समाजका प्राचीन शब्द, स्थानीय बोली र मौखिक परम्पराका शब्दहरू समेटिएका छन्। खुट्टे, दाम्ली, घुयँत्रो, खौंगी, सिकुवा, तिरन, आँइचो, माखामुन्द्रो जस्ता शब्दहरूले कथालाई विशेष जीवन्तता दिएका छन्।

आख्यान संरचनामा आलेले आदिकालीन लोककथाको रेखीय ढाँचालाई आधुनिक कथाको मध्यविन्दु र अन्त्यबाट सुरु हुने प्रवृत्तिसँग मिश्रण गरेका छन्। यसले कथालाई सजिलै पढिने बनाउँछ र पाठकलाई कथाको अन्तिम उद्देश्यमा केन्द्रित रहन मद्दत गर्दछ।

कथाकारले कथामा अवास्तविक र अलौकिक तत्वहरू प्रयोग गरेका छन्, तर तिनीहरू जीवनका गहिरा सत्य र मानवीय अनुभवसँग सुसम्बद्ध छन्। यसले कथाहरूमा लोककथाको रमाइलोपनासँगै सामाजिक शिक्षा र नैतिक सन्देशलाई पनि प्रभावकारी बनाएको छ।

६. सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भ

सङ्ग्रहले नेपाली ग्रामीण समाजको जीवनशैली, सामाजिक संरचना, परम्परा, जातीय र सांस्कृतिक विरासतलाई उजागर गरेको छ। धामी–झाँक्री, जोगी, सन्यासी, तन्त्र–मन्त्र विज्ञान, जडीबुटी, गाउँदेवता र थानीदेवता जस्ता सामाजिक–सांस्कृतिक तत्वहरू कथामा अभिव्यक्त छन्। यसले नेपाली समाजको पूर्खाआर्जित सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रसारणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।

कथाहरूले ग्रामीण समाजमा रहेका अन्धविश्वास, जातीय प्रथाहरू, धार्मिक विश्वास, सामाजिक असमानता र मानव मनोविज्ञानको विश्लेषण प्रस्तुत गर्छन्। यसले पाठकलाई समाज र संस्कृति बुझ्न, सामाजिक चेतना विकास गर्न, र परम्परागत मूल्यहरूको मूल्याङ्कन गर्न प्रेरित गर्छ।

७. नैतिकता र शिक्षा

‘अछेता’ सङ्ग्रहमा कथाहरूले स्पष्ट सामाजिक र नैतिक शिक्षा दिन्छन्। कथाहरूले मानिसको स्वार्थ, इमानदारी, परिश्रम, सहिष्णुता, करुणा, संयम र न्याय जस्ता मानवीय मूल्यहरूको महत्त्व उजागर गर्छन्। कथाकारले मनोरञ्जनसँगै शिक्षाप्रद पक्षलाई पनि सुसंगठित रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

उदाहरणका लागि, ‘कुटाई खाँदा रमाउने बाबाजु’ कथाले कठिनाइ र पीडाले व्यक्तित्व निर्माणमा कसरी योगदान दिन्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ। ‘फुल्याङ्गै फुलेकी हाम्री आमा’ कथाले परिवार, शिक्षा र समाजप्रतिको जिम्मेवारीको मूल्य बताउँछ। ‘मानव लीला’ र ‘माछी बजै’ कथाले जीवनका अन्त्यसम्मका नैतिक मूल्य र कर्मको महत्त्व दर्शाउँछन्।

८. साहित्यिक मूल्य र समालोचना

‘अछेता’ सङ्ग्रह नेपाली कथासाहित्यमा लोक–आधुनिक कथाको अद्वितीय उदाहरण हो। कथाकारले लोककथा, परिकथा, पशुकथा, नीति कथा र पौराणिक कथाको मिश्रणमार्फत बहुआयामिक कथा सृजन गरेका छन्। यसले नेपाली कथासाहित्यलाई परम्परागत सीमाभन्दा माथि उठाएर आधुनिक कथाशिल्पसँग जोड्ने काम गरेको छ।

कथाकारको भाषा प्रयोग, पात्र चित्रण, सामाजिक–सांस्कृतिक सन्दर्भ, नैतिक शिक्षा र आख्यान संरचना सबैले यस सङ्ग्रहलाई साहित्यिक दृष्टिले उच्च मूल्य दिन्छ। आलेको लेखनमा सहजता, प्राकृतिक प्रतिभा, गहिरो अनुभूति, र सांस्कृतिक संवेदनशीलता स्पष्ट देखिन्छ। यसले पाठकमा स्थायी प्रभाव छोड्छ।

९. निष्कर्ष

आलेमगरको ‘अछेता’ नेपाली कथासाहित्यमा लोक–आधुनिक कथाको उत्कृष्ट नमूना हो। यसले लोककथाको मौलिकता, सामाजिक–सांस्कृतिक यथार्थ, मानवीय मूल्य र आधुनिक कथाशिल्पलाई एकसाथ समेटेको छ। कथाकारले पात्र, भाषा, शैली, आख्यान संरचना र सामाजिक सन्देशमा सन्तुलन कायम राखेका छन्।