भ्वाइस खबर
पञ्चतत्वको पालाम: पर्यावरणीय चेतनाको काव्यिक दस्तावेज
तोमनाथ उप्रेती
मनप्रसाद सुब्बा नेपाली साहित्यका एक विशिष्ट कवि तथा सर्जक हुन्, जसले आधुनिक नेपाली काव्यमा दार्शनिक गहिराइ, प्रकृतिप्रेम र अस्तित्ववादी चेतनालाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका कविताहरूमा किराँती परम्परा, लोकसंस्कृति र आधुनिक बौद्धिक चेतनाको सुन्दर संयोजन पाइन्छ। ‘पञ्चतत्वको पालाम’ जस्ता कृतिहरूमार्फत उनले मानव जीवनलाई प्रकृतिका पञ्चतत्वसँग जोडेर हेर्ने नवीन दृष्टिकोण विकास गरेका छन्। सरल तर प्रतीकात्मक भाषाशैलीका कारण उनका रचनाहरू भावनात्मक र बौद्धिक दुवै रूपमा प्रभावकारी छन्। सुब्बाको काव्ययात्रा नेपाली साहित्यमा परम्परा र आधुनिकताको सेतुका रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
उनका काव्यहरूमा प्रकृति, मानव चेतना र सामाजिक यथार्थबीचको अन्तर्सम्बन्ध निरन्तर रूपमा उपस्थित रहन्छ। ‘पञ्चतत्वको पालाम’ यसै बौद्धिक र सौन्दर्यपरक परम्पराको एक परिपक्व अभिव्यक्ति हो, जसले मानव अस्तित्वलाई पञ्चतत्व—पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाशको संरचनात्मक तथा प्रतीकात्मक आधारमा पुनःव्याख्या गर्छ। यो कृति जसले पाठकलाई जीवनको उत्पत्ति, विकास र विसर्जनबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ। ‘पालाम’ शब्दले किराँती मौखिक परम्पराको गेय, संवादात्मक र लयात्मक संरचनालाई संकेत गर्छ, जसलाई कविले आधुनिक चेतनासँग संयोजन गर्दै नवीन काव्यिक रूप दिएका छन्। यसरी यो कृति परम्परा र आधुनिकताको बीचमा उभिएको एक सेतु हो, जसले सांस्कृतिक स्मृतिलाई दार्शनिक विमर्शमा रूपान्तरण गर्छ।
२. विषयवस्तु र संरचनात्मक दृष्टि
पञ्चतत्वको पालामको मूल विषय मानव अस्तित्व र प्रकृतिको अविभाज्य सम्बन्ध हो। कविले मानव जीवनलाई पृथक, स्वतन्त्र र स्वायत्त इकाइका रूपमा होइन, बरु ब्रह्माण्डीय तत्वहरूको समिश्रण र निरन्तर रूपान्तरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। पञ्चतत्व यहाँ केवल भौतिक संरचनाका प्रतीक होइनन्; ती चेतना, भावना, स्मृति र अस्तित्वका आधारभूत आयामका रूपमा देखा पर्छन्। पृथ्वी स्थायित्व र भार वहनको प्रतीक हो भने जल संवेदना र प्रवाहशीलताको रूपक बन्छ। अग्नि ऊर्जा, रूपान्तरण र विनाश नवसर्जनको शक्ति हो भने वायु स्वतन्त्रता, गति र परिवर्तनशीलताको संकेत हो। आकाश अनन्तता, मौनता र चेतनाको व्यापकता हो। यी सबै तत्वहरूको संयोजनबाट मानव अस्तित्वको सम्पूर्ण चित्र निर्माण हुन्छ। कृतिको संरचना पनि परम्परागत रेखीय कथनभन्दा फरक छ। यो लयात्मक संवाद, प्रश्नोत्तर र प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिहरूको श्रृंखलामा विकसित हुन्छ, जसले यसलाई एक प्रकारको काव्यिक नाट्यात्मकता प्रदान गर्छ।
३. ‘पालाम’ परम्परा र लोकसांस्कृतिक रूपान्तरण
यस कृतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको ‘पालाम’ शैलीको प्रयोग हो। ‘पालाम’ किराँती समुदायको मौखिक साहित्यिक परम्परा हो, जसमा गीत, नृत्य, संवाद र सामूहिक स्मृति एकैसाथ अभिव्यक्त हुन्छन्। सुब्बाले यस लोकपरम्परालाई आधुनिक काव्यिक चेतनासँग पुनर्संयोजन गरेर यसको सीमालाई विस्तार गरेका छन्।
समयको यौटा प्राचीन कुइनेटोमा
मेरा जिजुबाजेका जिजुबाजेले
आफ्नो ज्यानको २०६ वटै हड्डी जोडजाड पारी
यौटा अनौठो तान बनाए
र उपहारमा दिए मेरी जिजूबोजुकी जिजूबोजुलाई
त्यही तानमा ती प्राचीन जिजूबोजुले बुनिन् नीलो आकाश
संवेदनाका अनन्त रेसाहरू निकालेर….
–तानमा बुनेको आकाश
यहाँ पालाम सांस्कृतिक प्रस्तुति होइन, दार्शनिक संवादको माध्यम बन्छ। कविले लोकलयलाई गम्भीर अस्तित्ववादी प्रश्नहरूसँग जोडेर यसलाई नयाँ बौद्धिक उचाइ दिएका छन्। परम्परागत पालाममा प्रेम, प्रकृति र सामाजिक जीवनका विषयहरू प्रमुख हुन्थे भने यहाँ ती विषयहरू अस्तित्व, चेतना र ब्रह्माण्डीय सम्बन्धसँग जोडिन्छन्। यसरी यो कृति लोकसंस्कृतिको पुनःव्याख्या मात्र होइन, त्यसको दार्शनिक पुनर्निर्माण पनि हो। यसले नेपाली काव्यमा लोकपरम्परा र उच्च दार्शनिक चेतनाबीचको दूरी घटाउने प्रयास गरेको छ।
४. भाषाशैली, प्रतीक र काव्यिक शिल्प
पञ्चतत्वको पालामको भाषाशैली अत्यन्त सरल भए पनि गहिरो प्रतीकात्मकताले भरिएको छ। कविले जटिल दार्शनिक अवधारणाहरूलाई दैनिक जीवनका अनुभवसँग जोडेर सहज रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। पृथ्वीको वर्णनमा उनले भौतिक भार होइन, मानव मनोवृत्तिको बोझ पनि समेटेका छन् जहाँ धरतीले प्रकृति मात्र होइन, मानवीय अहंकार र असन्तुलन पनि वहन गर्नुपर्ने अवस्था चित्रित गरिएको छ। जलको रूपकमा संवेदनशीलताको द्वैधता प्रस्तुत गरिएको छ। बाह्य रूपमा भिजेको देखिने तर आन्तरिक रूपमा सुक्खा मानव अस्तित्वको विडम्बना। अग्नि रूपान्तरणको प्रतीकका रूपमा मात्र नभई आत्मिक शुद्धीकरणको शक्तिका रूपमा पनि उभिएको छ। वायु स्वतन्त्रताको चाहना र अस्थिरताको दुवै रूप धारण गर्छ भने आकाश मानव चेतनाको सीमाहीन विस्तारको रूपक बन्छ। कवितामा बारम्बार प्रयोग भएका रूपक, पुनरावृत्ति र लयात्मक संरचनाले यसलाई संगीतात्मकता प्रदान गरेको छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा मात्र होइन, चेतनात्मक रूपमा पनि संलग्न गराउँछ।
५. दार्शनिक आयाम र अस्तित्ववादी चेतना
यस कृतिको दार्शनिक आधार पूर्वीय चिन्तन परम्परामा गहिरो रूपमा जरा गाडिएको छ। वैदिक, उपनिषद् र बौद्ध दर्शनका तत्वहरू यहाँ सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छन्। जीवनलाई पञ्चतत्वको संयोजन र विघटनको निरन्तर प्रक्रियाका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणले यहाँ ‘अहंको अस्थायित्वलाई उजागर गर्छ। मानव अस्तित्व यहाँ स्थायी होइन, प्रवाहशील छ, जुन निरन्तर ब्रह्माण्डीय चक्रमा समाहित हुन्छ। यस कृतिमा आत्मा र प्रकृतिबीचको एकत्वको विचार बलियो रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। व्यक्ति र समष्टिको विभाजनलाई अस्वीकार गर्दै कविले मानवलाई प्रकृतिको अभिन्न अंशका रूपमा स्थापित गरेका छन्। मृत्यु यहाँ अन्त्य होइन, रूपान्तरण हो। जन्म आरम्भ होइन, निरन्तरताको एक बिन्दु मात्र हो।
६. भावात्मक संरचना र सौन्दर्यशास्त्र
कविले मानव संवेदना पीडा, आश्चर्य, एकान्तता, प्रेम र विस्मयलाई प्रकृतिसँग गाँसेर प्रस्तुत गरेका छन्। भावनात्मक तहमा यो कृति अत्यन्त सूक्ष्म छ, जहाँ प्रत्येक प्रतीकले पाठकको आन्तरिक संसारलाई स्पर्श गर्छ। सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा, यसमा ‘अनुभूति-केन्द्रित सौन्दर्य’ प्रमुख छ, जहाँ सौन्दर्य दृश्य वा शब्दमा होइन, अनुभूतिमा निहित हुन्छ। कविता पढ्दा पाठक स्वयं प्रकृतिको एक अंश बन्न पुग्छ, जसले आत्मपरिवर्तनको अनुभव दिन्छ। यही कारणले यो कृति अनुभूत गरिने साहित्यिक संरचना हो। यसको लय, पुनरावृत्ति र प्रतीकात्मकता मिलेर एक प्रकारको ध्यानात्मक वातावरण सिर्जना गर्छ, जसले पाठकलाई आन्तरिक शान्ति र प्रश्न दुबै प्रदान गर्छ।
७. समकालीन सन्दर्भ र पर्यावरणीय चेतना
आजको विश्वमा पर्यावरणीय संकट, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक स्रोतहरूको दोहन गम्भीर समस्या बनेको छ। ‘पञ्चतत्वको पालाम’ यस सन्दर्भमा अत्यन्त सान्दर्भिक कृति हो। कविले पृथ्वीलाई भौतिक आधार नभई जीवित अस्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्दै मानव हस्तक्षेपप्रति आलोचनात्मक दृष्टि राखेका छन्। जल, वायु, अग्नि र आकाश सबै मानव गतिविधिबाट प्रभावित भइरहेका छन् भन्ने चेतना कृतिमा स्पष्ट रूपमा झल्किन्छ। यसरी यो कृति पर्यावरणीय चेतनाको साहित्यिक दस्तावेज पनि हो। यसले मानवलाई प्रकृतिको शासक होइन, सह-अस्तित्ववादी सदस्यका रूपमा पुनःपरिभाषित गर्छ। आधुनिक उपभोक्तावादी समाजमा यो दृष्टिकोण अत्यन्त आवश्यक छ, किनभने यसले प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई पुनःसन्तुलित गर्न प्रेरित गर्छ।
८. निष्कर्ष
‘पञ्चतत्वको पालाम’ नेपाली साहित्यमा एक गहिरो दार्शनिक, सांस्कृतिक र सौन्दर्यात्मक उपलब्धि हो। मनप्रसाद सुब्बाले यस कृतिमार्फत लोकपरम्परा, आधुनिक चेतना र दार्शनिक गहिराइलाई एउटै काव्यिक संरचनामा समाहित गरेका छन्। यो कृति साहित्यिक पाठ होइन, आत्मअन्वेषणको यात्रा हो, जसले पाठकलाई आफ्नो अस्तित्व, प्रकृति र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्ध पुनःपरिभाषित गर्न प्रेरित गर्छ। यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको बहुआयामिकता हो। यो लोकगीत पनि हो, दर्शन पनि हो, पर्यावरणीय चेतना पनि हो र आत्मचिन्तनको माध्यम पनि हो। यो कृति पढिसकेपछि पाठक केवल साहित्यिक अनुभव लिएर मात्र फर्कँदैन, ऊ स्वयं अस्तित्वको गहन प्रश्नसँग पुनःजोडिन्छ र प्रकृतिसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थाल्छ।
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया