सिंघाडी बर्माटोलको टुङघरले बोकेको स्मृति

सिंघाडी बर्माटोलको टुङघरले बोकेको स्मृति

तोमनाथ उप्रेती

इतिहास  राजाहरूका शासन, युद्धका विजय, सन्धि–सम्झौता र सरकारी अभिलेखमा मात्र लेखिँदैन। इतिहास मानिसका पाइला, आँसु, श्रम, विस्थापन, स्मृति र पुनःनिर्माणमा पनि लेखिन्छ। राज्यका औपचारिक दस्तावेजले कुनै भूगोलको राजनीतिक इतिहास बताउन सक्छन्, तर मानिसको मौखिक स्मृति, घरआँगन, मन्दिर, बाटो, खेत र सामुदायिक संरचनाले त्यस भूगोलको सामाजिक इतिहास बोल्छ। यही अर्थमा मोरङ जिल्लाको रतुवामाई नगरपालिका–४ स्थित सिंघाडी बर्माटोल नेपाली आप्रवासन, विस्थापन, पुनर्वास, सामुदायिक पुनर्निर्माण र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवित अभिलेख हो।

यस गाउँको इतिहास बर्मा अर्थात् वर्तमान म्यानमारसम्म पुगेका नेपालीहरूको यात्रासँग गाँसिएको छ। रोजगारी, जीविकोपार्जन र सुरक्षित भविष्यको खोजीमा मातृभूमि छोडेका नेपालीहरूले परदेशमा दशकौँको जीवन निर्माण गरे। तर राजनीतिक परिवर्तन, असुरक्षा र बदलिँदो राज्यसम्बन्धका कारण उनीहरूले फेरि आफूले बनाएको संसार छोड्नुपर्यो। उनीहरू फर्किए तर फर्कँदा उनीहरूसँग परदेशका स्मृति, संस्कार, पीडा, सीप, आशा र एउटा गहिरो मातृभूमिको बोध पनि आयो।त्यही फर्काइले मोरङको सखुवा जंगलमा एउटा नयाँ सामाजिक संसार जन्मायो। त्यस संसारको भौतिक र सांस्कृतिक केन्द्रमा उभिएको थियो टुङघर। करिब ५५ फिट अग्लो काठे संरचना भनिने टुङघर आज एउटा भौतिक वस्तुभन्दा बढी अर्थ बोकेको सांस्कृतिक प्रतीक हो। यो गाउँको सुरक्षा चौकी मात्र थिएन यो सामूहिक दृष्टि, चेतावनी, संवाद, स्वशासन, स्मृति र एकताको प्रतीक थियो। त्यसैले सिंघाडी बर्माटोलको इतिहास बुझ्न टुङघरलाई बुझ्नु आवश्यक छ र टुङघरलाई बुझ्न विस्थापनबाट पुनर्वाससम्म आइपुगेको नेपाली जीवनकथा बुझ्नुपर्छ।

उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्द्धदेखि बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्म नेपालका धेरै ग्रामीण समुदाय आर्थिक अवसरको अभाव, सीमित कृषियोग्य भूमि, सामाजिक असमानता, राजनीतिक नियन्त्रण र प्राकृतिक विपत्तिबाट प्रभावित थिए। पहाडको कठिन भौगोलिक अवस्था, बढ्दो जनसंख्या र जीविकाका सीमित साधनले मानिसलाई वैकल्पिक अवसर खोज्न बाध्य बनायो। यसै क्रममा नेपालीहरूको श्रम आप्रवासन दक्षिण एसियाका विभिन्न भूभाग हुँदै दक्षिणपूर्व एसियासम्म विस्तार भयो।दार्जिलिङ, सिक्किम, आसाम, भुटान, मणिपुर, मलाया, सिंगापुर र बर्मा नेपाली श्रम तथा सैनिक आप्रवासनका महत्त्वपूर्ण गन्तव्य बने। गोर्खा सैनिकका रूपमा नेपाली युवाहरूको भर्तीले पनि यो गतिशीलतालाई तीव्र बनायो। युद्ध, साम्राज्य र श्रमको विश्वव्यापी संरचनाले नेपाली मानिसलाई आफ्नो स्थानीय भूगोलबाट बाहिर पुर्यायो। यसरी नेपाली आप्रवासन औपनिवेशिक अर्थतन्त्र, सैन्य भर्ती, श्रम बजार र दक्षिण एसियाली गतिशीलताको पनि परिणाम थियो।बर्मामा पुगेका नेपालीहरूले खेती, पशुपालन, व्यापार, निर्माण, होटल व्यवसाय तथा विभिन्न सेवामार्फत जीवन निर्माण गरे। उनीहरूले नेपाली भाषा, धर्म, चाडपर्व, संस्कार र सामुदायिक सम्बन्धलाई पनि निरन्तरता दिए। परदेशमा उनीहरूले मातृभूमिको सांस्कृतिक स्मृति बोकेर आफ्नो छुट्टै सामाजिक संसार निर्माण गरे।यसर्थ बर्माको नेपाली इतिहासलाई  प्रवासन भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। त्यो सांस्कृतिक पुनर्सृजनको पनि इतिहास थियो। मानिस भूगोलबाट टाढा जान सक्छ, तर आफ्नो भाषा, स्मृति, संस्कार र सामूहिक पहिचानसँगको सम्बन्धबाट सजिलै टाढिँदैन।

बर्मामा नेपालीहरूको इतिहास औपनिवेशिक सैन्य संरचना, दक्षिण एसियाली श्रम–आप्रवासन, युद्ध, राजनीतिक राष्ट्रवाद, नागरिकताको प्रश्न र अन्ततः मातृभूमिमा पुनर्वासको जटिल इतिहास हो। बर्मामा नेपाली उपस्थिति विशेषतः ब्रिटिस औपनिवेशिक विस्तारसँगै उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ। गोर्खाली सैनिकहरू ब्रिटिस भारतीय सेनाको महत्वपूर्ण अंग बनेपछि बर्माको भूगोल नेपाली सैनिक, परिवार र श्रमिकहरूको आवागमनसँग पनि जोडियो। प्रथम विश्वयुद्धमा १ लाख २० हजारभन्दा बढी गोर्खाली सैनिकले सेवा गरेको ब्रिटिस सेनाको अभिलेख छ भने दोस्रो विश्वयुद्धमा १ लाख ३० हजारभन्दा बढी गोर्खाली सैनिक विभिन्न मोर्चामा परिचालित भएका थिए। उनीहरू उत्तर अफ्रिका, इटाली, मलाया, सिंगापुर र विशेषतः बर्मा अभियानमा सहभागी थिए।

बर्मा अभियान गोर्खाली सैनिकको सैन्य इतिहासमा विशेष महत्त्वको अध्याय हो। सन् १९४२ मा जापानी सेनाको तीव्र आक्रमणपछि ब्रिटिस भारतीय सेनाले बर्माबाट भारततर्फ कठिन प्रत्यागमन गर्नुपरेको थियो। करिब १,००० माइल लामो उक्त सैन्य प्रत्यागमनलाई ब्रिटिस इतिहासकै सबैभन्दा लामो पश्चगमन  मध्ये एक मानिन्छ। गोर्खाली सैनिकहरूले यस अभियानमा जंगल, रोग, भोक, थकान र युद्धको असाधारण कठिनाइ सामना गरे। पछि मित्रराष्ट्रले बर्मा पुनः कब्जा गर्ने अभियानमा पनि गोर्खाली सैनिकहरूको उल्लेखनीय भूमिका रह्यो।

यस सैन्य इतिहाससँगै बर्मामा नेपालीहरूको स्थायी बसोबासको इतिहास पनि विकसित भयो। ब्रिटिस शासनकालमा पुगेका धेरै नेपाली सैनिक सेवाबाट निवृत्त भएपछि त्यही क्षेत्रमा बसे। कतिपय खेती, व्यापार, निर्माण, पशुपालन र सेवाक्षेत्रमा लागे। यसरी गोर्खाली पहिचान विस्तारै सैनिक परिचयबाट बाहिर निस्केर एउटा सामाजिक–सांस्कृतिक समुदायको परिचय बन्न पुग्यो। दोस्रो विश्वयुद्धपछि पनि नेपाली मूलका मानिसहरूको बर्मामा उपस्थिति कायम रह्यो। स्वतन्त्र बर्माको सेनामा समेत केही गोर्खालीहरू सहभागी भए।तर सन् १९४८ को स्वतन्त्रतापछि बर्माको राजनीतिक इतिहास नयाँ मोडमा प्रवेश गर्यो। स्वतन्त्रतापछि कम्युनिस्ट विद्रोह, करेन विद्रोह तथा अन्य जातीय सशस्त्र संघर्षले नयाँ राज्यलाई अस्थिर बनाइरहे। सन् १९६२ मार्च २ मा जनरल ने विन नेतृत्वको सैनिक ‘कू’पछि संवैधानिक राजनीतिक व्यवस्थाको अन्त्य भयो र संघीय क्रान्तिकारी परिषद्मार्फत सैनिक शासन सुरु भयो।त्यसपछि विकसित बर्मेली समाजवादको मार्गले राज्य–नियन्त्रित अर्थतन्त्र, राष्ट्रियकरण र विदेशी प्रभाव घटाउने नीतिलाई प्राथमिकता दियो। सन् १९६३ देखि निजी उद्यमहरूको राष्ट्रियकरण तीव्र भयो र सन् १९६४ मा गरिएको मुद्रा विमुद्रीकरण तथा राष्ट्रियकरणले विदेशी मूलका व्यापारी र सम्पत्तिधारी समुदायमा गम्भीर प्रभाव पार्यो। अनुसन्धानात्मक इतिहासले यी नीतिहरूले भारतीय तथा चिनियाँ मूलका समुदायको आर्थिक आधार कमजोर पार्दै ठूलो मात्रामा आप्रवासन र पुनःप्रवासनलाई गति दिएको देखाउँछ।यही व्यापक राजनीतिक आर्थिक परिवर्तनको छायामा बर्माका नेपालीहरूको भविष्य पनि अनिश्चित बन्दै गयो। यहाँ एउटा इतिहासशास्त्रीय सावधानी आवश्यक छ। बर्माबाट नेपालीहरूको स्वदेश फिर्तीलाई केवल ‘जातीय उत्पीडन’को सरल परिणामका रूपमा व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसमा सैनिक शासन, नागरिकताको प्रश्न, राष्ट्रियकरण, सम्पत्तिसम्बन्धी असुरक्षा, राजनीतिक द्वन्द्व, जातीय तनाव र रोजगारीका बदलिँदा अवसर सबैको संयुक्त प्रभाव खोजिनुपर्छ। इतिहासको वास्तविकता प्रायः एउटै कारणले होइन, अनेक कारणको अन्तर्सम्बन्धबाट निर्माण हुन्छ।स्थानीय स्मृतिमा सिंघाडी बर्माटोलका अग्रजहरूले बर्माको जीवनलाई श्रम, आत्मनिर्भरता र सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडेर सम्झन्छन्। उनीहरूका अनुसार धेरै नेपाली परिवारले बर्मामा वर्षौँको परिश्रमबाट घर, खेत, पशुधन र व्यवसाय निर्माण गरेका थिए। तर राजनीतिक वातावरण असुरक्षित भएपछि सम्पत्ति बचाउने कि परिवार? भन्ने प्रश्न निर्णायक बन्न पुग्यो। स्थानीय एक अग्रजले व्यक्त गरेको भावनालाई उद्धृत गर्दा, “परदेशमा कमाएको धनभन्दा आफ्ना छोराछोरीको सुरक्षा ठूलो भयो।” यस्तो कथनलाई तथ्यांकको विकल्पका रूपमा होइन, विस्थापनको मानवीय अनुभूति बुझ्ने मौखिक स्रोतका रूपमा पढिनुपर्छ।

नेपाल फर्किने नेपालीहरूका लागि मातृभूमि सुरक्षा, नागरिकता, सांस्कृतिक अपनत्व र भविष्यको सम्भावनाको प्रतीक थियो। तत्कालीन नेपाल सरकारले बर्मालगायत विदेशबाट फर्किएका नेपालीलाई तराईका विभिन्न क्षेत्रमा पुनर्वास गराउने नीति अघि बढायो। यस पुनर्वासको मानवीय पक्षसँगै तराईमा नयाँ बस्ती विस्तार, कृषि उत्पादन वृद्धि, सीमावर्ती भूभागमा जनघनत्व निर्माण र राष्ट्रिय सुरक्षाको रणनीतिक पक्ष पनि जोडिएको थियो। यही राष्ट्रिय पुनर्वास प्रक्रियाको स्थानीय अभिव्यक्ति हो—मोरङको सिंघाडी बर्माटोल।स्थानीय मौखिक इतिहासअनुसार वि.सं. २०२२ सालतिर घना सखुवा जंगल रहेको भूभागमा प्रारम्भिक रूपमा २८ घरपरिवारलाई बसोबास गराइएको थियो। परिवारअनुसार खेतीयोग्य जमिन र घरघडेरी उपलब्ध गराइएको तथा घर निर्माणका लागि काठ प्रदान गरिएको स्मृति स्थानीय समुदायमा सुरक्षित छ। तर यी तथ्यलाई अन्तिम प्रकाशनअघि जिल्ला प्रशासन, भूमि अभिलेख, तत्कालीन पुनर्वाससम्बन्धी सरकारी फाइल तथा स्थानीय परिवारका पुराना कागजातसँग थप प्रमाणीकरण गर्नु आवश्यक छ।

सिंघाडीका स्थानीय अग्रजहरूको स्मृतिमा त्यस समयको भूगोल आजको गाउँभन्दा बिल्कुल फरक थियो। चारैतिर जंगल, वन्यजन्तुको डर, खानेपानीको अभाव र यातायातविहीन जीवन थियो। उनीहरूको कथनअनुसार घर सरकारले दिएको थियो, तर गाउँ हामीले बनायौँ। यो एउटा अत्यन्त अर्थपूर्ण इतिहासशास्त्रीय वाक्य हो। यसले राज्यीय पुनर्वास र सामुदायिक पुनर्निर्माणबीचको फरक देखाउँछ। राज्यले पुनर्वासको भौतिक आधार उपलब्ध गरायो; तर सामाजिक जीवन, बाटो, मन्दिर, विद्यालय र सामुदायिक संस्थाहरू स्थानीय श्रम र सहकार्यबाट निर्माण भए।यही ठाउँमा टुङघरको इतिहास प्रवेश गर्छ। स्थानीय स्मृतिअनुसार करिब ५५ फिट अग्लो काठे टुङघर गाउँको निगरानी, सूचना, सुरक्षा र सामुदायिक समन्वयको केन्द्र थियो। आधुनिक प्रहरी चौकी, टेलिफोन र सञ्चार प्रविधि नपुगेको समयमा यसको माथिबाट वन्यजन्तु, आगलागी वा अपरिचित गतिविधिको निगरानी गरिन्थ्यो। संकट पर्दा समुदायलाई सचेत गराउने काम पनि यही संरचनाबाट हुन्थ्यो।स्थानीय इतिहासका जानकारहरू टुङघरलाई अग्लो काठको घरका रूपमा मात्र सम्झँदैनन्। उनीहरूको व्याख्यामा यो गाउँको आँखा थियो। एक स्थानीय अग्रजको स्मृतिमा, “टुङघर माथिबाट गाउँ हेर्थ्यो, तर गाउँलेहरू एकअर्कालाई तलबाट हेर्थे।” यो भनाइ ऐतिहासिक तथ्यको प्रत्यक्ष प्रमाण नभए पनि टुङघरले निर्माण गरेको सामुदायिक चेतनाको  सांस्कृतिक अर्थ प्रकट गर्छ।यसरी हेर्दा टुङघर ग्रामीण समाजको स्थानीय सुरक्षा प्रविधि मात्र थिएन, त्यो सामाजिक पूँजीको वास्तुरूप थियो। विस्थापित मानिसहरूलाई नयाँ भूगोलमा सुरक्षित महसुस गराउने, सूचना तत्काल फैलाउने र संकटमा समुदायलाई एउटै ठाउँमा संगठित गर्ने संरचनाका रूपमा यसको भूमिका रहेको देखिन्छ।

सिंघाडीको पुनर्वास इतिहासलाई बर्माबाट आएका पहिलो पुस्तामै सीमित गर्नु पनि अपूर्ण हुन्छ। वि.सं. २०३० को दशकमा आसाममा विकसित जातीय तथा विदेशीविरोधी आन्दोलनको प्रभावबाट विस्थापित भएका केही नेपाली परिवार पनि नेपाल फर्किए र स्थानीय स्मृतिअनुसार सिंघाडीमा बसोबास गरे। यसले गाउँलाई दुई चरणको नेपाली विस्थापनको सामाजिक संग्रहालयजस्तै बनायो। पहिलो चरण बर्माबाट र दोस्रो चरण आसामबाट।यसरी सिंघाडी बर्माटोलको इतिहासलाई आप्रवासनदेखि विस्थापन, स्वदेशफिर्तीदेखि पुनर्वास र पुनर्वासदेखि सामुदायिक पुनर्निर्माणसम्मको यात्राको पाँच चरणमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। पहिलो चरणमा नेपालीहरू अवसरको खोजीमा विदेश गए। दोस्रो चरणमा उनीहरूले परदेशमा नयाँ जीवन निर्माण गरे। तेस्रो चरणमा राजनीतिक तथा आर्थिक परिस्थितिले उनीहरूलाई विस्थापित गर्यो। चौथो चरणमा राज्यको पुनर्वास नीतिमार्फत उनीहरू मातृभूमिमा पुनःस्थापित भए। पाँचौँ चरणमा उनीहरूले जंगललाई सामुदायिक सभ्यतामा रूपान्तरण गरे। यस इतिहासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष सिंघाडी पुनर्वासको अन्तिम बिन्दु होइन; पुनर्निर्माणको प्रारम्भिक बिन्दु हो।त्यसैले बर्माका गोर्खाली सैनिक, बर्मास्थित नेपाली श्रमिक र सिंघाडीका पुनर्वासित परिवारलाई एउटै ऐतिहासिक रेखामा जोड्दा नेपाली आप्रवासनको एउटा गहिरो रूप देखिन्छ। मानिस पहिले रोजगारीका लागि सीमा पार गर्छ, परदेशमा घर बनाउँछ, राजनीतिक परिवर्तनले फेरि विस्थापित गर्छ र अन्ततः मातृभूमिमा फर्केर नयाँ गाउँ निर्माण गर्छ।सिंघाडीका स्थानीय इतिहासका जानकारहरूको स्मृतिमा त्यस पुनर्निर्माणको सार एउटा सरल वाक्यमा भेटिन्छ—“हामी जंगलमा आएका थियौँ, गाउँ बनाएर छोराछोरीलाई भविष्य दियौँ।” इतिहासशास्त्रीय रूपमा यही वाक्य सिंघाडी बर्माटोलको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दस्तावेज हुन सक्छ। किनकि सरकारी अभिलेखले परिवार संख्या, जमिनको क्षेत्रफल र पुनर्वासको मिति बताउन सक्छ; तर मानिसको आवाजले त्यस पुनर्वासको अर्थ बताउँछ।बर्माबाट फर्किएका परिवारका ज्येष्ठ सदस्य, उनीहरूका सन्तान, स्थानीय शिक्षक, पुराना सामाजिक अगुवा, मन्दिर व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरू तथा टुङघर निर्माण र प्रयोग देखेका प्रत्यक्षदर्शीका अनुसारसिंघाडी बर्माटोलको कथा अभिलेखको इतिहास र स्मृतिको इतिहास यही दुई धाराको संगम हो । एउटा राज्यले लेखेको इतिहास हो; अर्को समुदायले बाँचेको इतिहास हो। यी दुईलाई एकसाथ पढ्दा मात्र बर्माबाट मोरङसम्म आइपुगेको नेपाली पुनर्वासको वास्तविक मानवीय गहिराइ देखिन्छ।

वि.सं. २०२२ सालतिर घना सखुवा, खयर र मिश्रित वनले ढाकिएको क्षेत्रमा पुनर्वासको आधार तयार भयो। स्थानीय स्मृतिअनुसार त्यस भूभागमा बाघ, भालु, चितुवा, जंगली हात्ती र अन्य वन्यजन्तुको आवतजावत सामान्य थियो। सडक, खानेपानी, विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा वा विकसित बजारजस्ता आधारभूत संरचना थिएनन्।प्रारम्भिक चरणमा २८ घरपरिवारलाई यहाँ बसोबास गराइएको स्मरण पाइन्छ। घरघडेरी, खेतीयोग्य जमिन र घर निर्माणका लागि काठ उपलब्ध गराइए पनि वास्तविक बस्ती निर्माण राज्यको वितरणबाट मात्र सम्भव भएन। जंगल फाँड्ने, खेत बनाउने, बाटो खोल्ने, घर उठाउने र सामुदायिक जीवनको आधार तयार गर्ने काम पुनर्वासित मानिसकै हातले भयो।यसैले सिंघाडी बर्माटोलको इतिहास राज्यको पुनर्वास योजनाको इतिहास मात्र होइन; यो श्रमद्वारा भूगोल परिवर्तन गर्ने मानिसको इतिहास पनि हो। राज्यले भूमि उपलब्ध गरायो होला, तर गाउँ मानिसहरूले आफ्ना हातले बनाए। उनीहरूले जंगललाई खेतमा, बाटोलाई सम्बन्धमा र घरलाई समुदायमा रूपान्तरण गरे।यस इतिहासको अर्को तह वि.सं. २०३० को दशकमा आसामबाट आएका नेपालीहरूको आगमनसँग जोडिन्छ। आसाममा विकसित जातीय तनाव र विदेशीविरोधी आन्दोलनको प्रभावबाट धेरै नेपाली परिवार पुनः असुरक्षित भए। यसरी बर्माबाट फर्किएका परिवारसँग आसामबाट आएका विस्थापित परिवारहरू पनि सिंघाडी बर्माटोलमा जोडिए।एकै गाउँमा दुई फरक विस्थापनका इतिहास भेटिए। तर उनीहरूको भावनात्मक भूगोल समान थियो—परदेश, असुरक्षा, विस्थापन र मातृभूमिको खोजी। यही साझा अनुभवले गाउँको सामाजिक एकतालाई गहिरो बनायो।

सिंघाडी बर्माटोलको सबैभन्दा विशिष्ट सांस्कृतिक प्रतीक टुङघर हो। करिब ५५ फिट अग्लो काठको संरचना गाउँलेहरूको सामूहिक श्रमबाट निर्माण भएको स्मरण गरिन्छ। त्यस समय आधुनिक प्रहरी चौकी, टेलिफोन, मोबाइल, साइरन वा आपत्कालीन सञ्चार प्रणाली थिएनन्। जंगलको बीचमा रहेको गाउँमा सुरक्षा सामुदायिक सतर्कतामै निर्भर थियो। टुङघर त्यस सामुदायिक बुद्धिमत्ताको मूर्त अभिव्यक्ति थियो।त्यहाँबाट गाउँ वरिपरि निगरानी गरिन्थ्यो। वन्यजन्तु वा अपरिचित गतिविधि देखिएमा गाउँलेलाई खबर गरिन्थ्यो। आगलागी, चोरी, विपत्ति वा सामूहिक भेला आवश्यक पर्दा पनि टुङघरबाट संकेत दिइन्थ्यो। त्यसैले यसको भूमिका प्रहरी चौकीजस्तै, सञ्चार केन्द्रजस्तै र सार्वजनिक सूचना प्रणालीजस्तै थियो।तर यसको सबैभन्दा गहिरो अर्थ सुरक्षा होइन‘हामी’ भन्ने चेतना थियो।विस्थापनबाट आएका मानिसका लागि सबैभन्दा ठूलो संकट सामाजिक असुरक्षा पनि हुन्छ। आफ्नो पुरानो घर गुमाएपछि मानिसले नयाँ ठाउँमा केवल छाना खोज्दैन; उसले सम्बन्ध, विश्वास र अपनत्व खोज्छ। टुङघरले त्यही सामूहिक अपनत्वलाई प्रतीकात्मक रूपमा उभ्यायो। टुङघरले मानौँ भनिरहेको थियो—‘अब हामी एक्ला छैनौँ।’यही कारण टुङघरलाई ग्रामीण स्वशासनको एउटा स्थानीय रूपका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ। राज्यको औपचारिक संरचना कमजोर वा टाढा हुँदा समुदायले आफ्नै आवश्यकता र स्थानीय ज्ञानका आधारमा सुरक्षा, सूचना, निर्णय र सहकार्यको व्यवस्था निर्माण गरेको थियो। आधुनिक भाषामा यसलाई सामाजिक पूँजी, सामुदायिक लचकता र स्थानीय शासनको प्रारम्भिक अभ्यासका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ।

पुनर्वासपछि सिंघाडी बर्माटोलमा सुरु भएको जीवन बाहिरबाट हेर्दा नयाँ घर, नयाँ जमिन र नयाँ भविष्यको सुरुवातजस्तो देखिन्थ्यो। तर वास्तविकता निकै कठोर थियो। राज्यले पुनर्वासका लागि घरघडेरी र खेतीयोग्य जमिन उपलब्ध गराए पनि त्यसलाई उत्पादनशील र सुरक्षित जीवनमा रूपान्तरण गर्ने सम्पूर्ण जिम्मेवारी पुनर्वासित परिवारकै काँधमा थियो। उनीहरूका अगाडि जंगल फाँड्ने, जमिन तयार गर्ने, घर बनाउने, बाटो खोल्ने, पानीको व्यवस्था गर्ने र परिवारका लागि दैनिक खाद्यान्न जुटाउने अनेक चुनौती एकैपटक उपस्थित थिए। त्यसैले सिंघाडीको प्रारम्भिक इतिहास पुनर्वासको उपलब्धिभन्दा बढी पुनर्वासलाई जीवनमा परिणत गर्ने मानवीय संघर्षको इतिहास हो।जमिन थियो, तर आधुनिक कृषि उपकरण थिएनन्। खेत थियो, तर पर्याप्त बीउ, मल, सिँचाइ र पशुशक्ति सहज उपलब्ध थिएन। घर थियो, तर घरभित्र राख्ने अन्न पर्याप्त थिएन। चारैतिर जंगल थियो, तर त्यही जंगल जीवनको स्रोत र जोखिम दुवै थियो। बाघ, भालु, चितुवा, जंगली बँदेल तथा अन्य वन्यजन्तुको त्रासका बीच खेतीपाती गर्नु सामान्य कुरा थिएन। मेहनत गरेर लगाएको बाली वन्यजन्तुले नष्ट गरिदिँदा परिवारको खाद्य सुरक्षा नै संकटमा पर्थ्यो।आर्थिक अभावका कारण धेरै परिवार दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर हुनुपर्थ्यो। कोही हलो जोत्न जान्थे, कोही गोठालो बस्थे, कोही दाउरा काट्थे भने कोही आसपासका गाउँमा निर्माण तथा अन्य श्रमका काम गर्थे। महिलाहरूको श्रम अझ बहुआयामिक थियो। घरधन्दा, बालबालिकाको हेरचाह, पशुपालन, खेतीपातीसँगै उनीहरू अरूका घरमा श्रम गरेर परिवारका लागि अन्न जुटाउँथे। कतिपय दिन पर्याप्त खाद्यान्न नहुँदा कनिका, जाउलो, निगुरो, तरुल, गिठा, भ्याकुर, सिस्नो तथा जंगलमा पाइने अन्य कन्दमूल र सागपात नै जीवन धान्ने आधार बन्थे।

खानेपानीको समस्या पनि दैनिकीको कठोर पक्ष थियो। स्थायी धारा वा पर्याप्त इनारको अभावमा महिलाहरू र बालबालिकाले टाढाबाट गाग्री तथा अन्य भाँडामा पानी बोकेर ल्याउनुपर्थ्यो। पानी ल्याउने काम उनीहरूको दैनिक श्रम, समय र शारीरिक ऊर्जाको ठूलो हिस्सा थियो। पशुचौपायाका लागि पानीको व्यवस्था गर्नु अर्को चुनौती थियो।तर अभावले समुदायलाई टुक्र्याएन; बरु जोड्यो। कसैको घर निर्माण हुँदा छिमेकीहरू श्रमदान गर्न पुग्थे। खेत तयार गर्ने, रोपाइँ गर्ने, कटाइँ गर्ने, बाटो खन्ने, मन्दिर बनाउने तथा संकटमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्ने काम सामूहिक रूपमा गरिन्थ्यो। व्यक्तिगत स्रोत सीमित भए पनि सामुदायिक श्रम असीमित थियो। यही श्रमदानले पुनर्वासित मानिसहरूबीच विश्वास, आत्मीयता र पारस्परिक उत्तरदायित्वको संस्कृति निर्माण गर्यो।यस अर्थमा सिंघाडी बर्माटोलको प्रारम्भिक इतिहास अभाव, गरिबी र संघर्षको कथा मात्र होइन। यो अभावलाई सहकार्यमा, श्रमलाई विकासमा र विस्थापनको पीडालाई सामुदायिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने इतिहास हो। राज्यले बस्तीको भूमि उपलब्ध गराएको थियो, तर गाउँको आत्मा भने मानिसहरूले आफ्ना पसिना, आँसु र सामूहिक श्रमबाट निर्माण गरेका थिए।त्यसैले सिंघाडीको इतिहासले एउटा गहिरो सामाजिक पाठ दिन्छ—पूर्वाधारले बस्ती निर्माण गर्न सक्छ, तर विश्वास, श्रम र सहकार्यले मात्र समुदाय निर्माण गर्छ।

वि.सं. २०२३ सालमा सिंघाडी बर्माटोलमा दुर्गा मन्दिरको स्थापना हुनु विस्थापनबाट थकित एउटा समुदायले आफ्नो आत्मा पुनःस्थापित गरेको ऐतिहासिक क्षण थियो। परदेशको भूमि, अनिश्चितताको पीडा र नयाँ जंगलको अपरिचित जीवन पार गरेर आएका परिवारहरूका लागि मन्दिर एउटा पूजा गर्ने स्थान मात्र थिएन। त्यो उनीहरूको स्मृति, आस्था, संस्कार र सामूहिक अस्तित्वको केन्द्र बन्यो। घरहरू नयाँ थिए, बाटाहरू नयाँ थिए, खेतहरू नयाँ थिए; तर मन्दिरमा उच्चारित मन्त्र, बजेको घण्टी, प्रज्वलित दीप र सामूहिक आरतीले उनीहरूलाई आफ्नो पुरानो सांस्कृतिक संसारसँग पुनः जोडिदियो।दुर्गाको आराधना नेपाली हिन्दू समाजमा अन्यायमाथि धर्मको विजय, भयमाथि साहस र अन्धकारमाथि प्रकाशको प्रतीक पनि हो। विस्थापनको पीडा बोकेर नयाँ भूमिमा जीवन सुरु गरेका परिवारका लागि दुर्गा मन्दिरको स्थापना विपत्तिले हाम्रो घर खोस्न सक्छ, तर हाम्रो आस्था खोस्न सक्दैन; भूगोल बदल्न सक्छ, तर हाम्रो संस्कार मेटाउन सक्दैन आफैँमा एउटा सांस्कृतिक घोषणा थियो।नवरात्र र दशैंका दिनहरूमा मन्दिर गाउँको आध्यात्मिक धुरी बन्न पुग्यो। बिहानको पूजा, साँझको आरती, देवीका भजन, सामूहिक प्रसाद, दीप प्रज्वलन र पारिवारिक सहभागिताले गाउँलाई धार्मिक उत्सवमा मात्र होइन, भावनात्मक एकतामा पनि बाँध्थ्यो। परदेशबाट ल्याइएका संस्कारहरू नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने माध्यम पनि यही धार्मिक जीवन बन्यो। बाजे–बज्यैले सिकाएका मन्त्र, आमाबुबाले जोगाएका परम्परा र बालबालिकाले मन्दिरको आँगनमा अनुभव गरेका संस्कारबीच पुस्तान्तरणको एउटा अदृश्य सेतु निर्माण भयो।भजन–कीर्तनको परम्परा अझ गहिरो सामाजिक अर्थ बोकेको थियो। सामूहिक रूपमा भजन गाउनु भनेको एकअर्काको दुःख सुन्नु, मनको बोझ हलुका बनाउनु र समुदायसँग आफ्नो सम्बन्ध पुनः पुष्टि गर्नु पनि थियो। जब एउटै स्वरमा गाउँलेहरू ‘जय माता दी’ वा अन्य भक्ति गीत उच्चारण गर्थे, त्यहाँ व्यक्ति र परिवारको सीमाना केही क्षणका लागि मेटिन्थ्यो। सबै एउटै श्रद्धा, एउटै स्वर र एउटै सामुदायिक भावनामा जोडिन्थे।

यही आध्यात्मिक चेतनासँगै विद्यालय, बाटो र सामुदायिक भवनको निर्माण हुँदै गयो। धर्मले आत्मबल दियो, शिक्षाले भविष्यको बाटो देखायो र सामुदायिक संस्थाले सामाजिक जीवनलाई व्यवस्थित गर्यो। त्यसैले सिंघाडीको पुनर्निर्माणमा मन्दिर, विद्यालय र सामुदायिक भवनलाई अलगअलग संस्था होइन, एउटै सामाजिक सभ्यताका तीन आधार आस्था, ज्ञान र सहकार्यका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।काशीनाथ आचार्य, नरपति गुरागाईं, बलराम धिताल, सुखदेव न्यौपाने, यामप्रसाद कोइराला, हरिप्रसाद दाहाल, इन्द्रलाल पोखरेल, तारा पोखरेल र भद्रमणि गौतमलगायत अग्रजहरूको योगदान यही सामुदायिक चेतनासँग जोडिन्छ। उनीहरूको नेतृत्व विकास निर्माणमा मात्र सीमित थिएन। उनीहरूले समुदायलाई आफ्नो भाग्य आफैँ निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास दिए। उनीहरूको प्रेरणामा श्रमदान, सामूहिक निर्णय, धार्मिक आयोजन, शिक्षा विस्तार र सामाजिक सहयोगका संस्कार संस्थागत हुँदै गए।यस अर्थमा सिंघाडी बर्माटोलको आध्यात्मिक इतिहास विस्थापित मानिसले आफ्नो आत्मपहिचान पुनः प्राप्त गरेको इतिहास हो। दुर्गाको दीपले यहाँ केवल गर्भगृह उज्यालो पारेन; त्यसले संघर्षरत परिवारको मनमा आशाको उज्यालो पनि बाल्यो।सिंघाडीको सांस्कृतिक पुनर्निर्माणले एउटा गहिरो सत्य उद्घाटित गर्छ घर ईँटा, काठ र छानाबाट मात्र बन्दैन। घर पूजा, संस्कार, स्मृति, सम्बन्ध र विश्वासबाट बन्छ। विस्थापनले भौतिक घर खोस्न सक्छ, तर आस्था जीवित रहेसम्म मानिसले नयाँ भूमिमा पनि आफ्नो सांस्कृतिक घर पुनःनिर्माण गर्न सक्छ। सिंघाडी बर्माटोलको दुर्गा मन्दिर त्यही आध्यात्मिक पुनर्जन्मको प्रतीक हो।

आजको सिंघाडी बर्माटोललाई करिब छ दशकअघिको जंगलबीचको पुनर्वास बस्तीका रूपमा कल्पना गर्नु कठिन छ। कुनै समय बाघ, भालु र जङ्गली जनावरको त्रासबीच सखुवाको जंगल फाँडेर जीवनको पहिलो आधार खडा गरिएको भूगोल आज सडक, विद्युत्, सञ्चार, विद्यालय, बजार र आधुनिक घरहरूसँग जोडिएको छ। कच्ची बाटाहरू क्रमशः पक्की हुँदै गएका छन्, सञ्चार प्रविधिले दूरी घटाएको छ र आधुनिक कृषि उपकरणले श्रमको स्वरूप परिवर्तन गरेको छ। जुन हातले कुनै समय जंगल फाँडे, त्यही समाज आज ट्र्याक्टर, आधुनिक कृषि उपकरण र बजारमुखी उत्पादनसँग परिचित हुँदै गएको छ।कृषि अझै पनि गाउँको आर्थिक जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार हो। तर कृषि गर्ने तरिका बदलिएको छ। गोरु र हलोको ठाउँ ट्र्याक्टर तथा अन्य यान्त्रिक उपकरणले लिन थालेका छन्। परम्परागत श्रमप्रधान कृषि प्रणाली विस्तारै प्रविधि र बजारमा आधारित हुँदै गएको छ। यस परिवर्तनले उत्पादन प्रक्रिया सहज बनाएको छ, तर यससँगै गाउँको पुरानो कृषि संस्कृति, सामूहिक श्रम र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको स्थानीय ज्ञान पनि क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ।तर विकासको अर्को अनुहार पनि छ। गाउँमा अवसर बढ्दै जाँदा गाउँका युवाहरू स्वयं गाउँबाहिरको संसारतर्फ आकर्षित भएका छन्। खाडी मुलुक, मलेसिया, दक्षिण कोरिया तथा अन्य देशहरूमा रोजगारीका लागि जाने युवाहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। कुनै समय विदेशबाट पीडा बोकेर नेपालीहरू यही भूमिमा फर्किएका थिए। आज त्यही भूमिबाट नयाँ पुस्ता आर्थिक सम्भावनाको खोजीमा फेरि विदेशतर्फ प्रस्थान गरिरहेको छ। इतिहासको यो दृश्य आफैँमा गहिरो विडम्बना र परिवर्तनको दर्पण हो।

तर यी दुई विदेश यात्रालाई एउटै अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। बर्माबाट फर्किएको पुस्ताको यात्रा मूलतः असुरक्षा, राजनीतिक संकट, विस्थापन र अस्तित्वको संरक्षणसँग सम्बन्धित थियो। उनीहरूले परदेशमा निर्माण गरेको जीवन त्यागेर मातृभूमिमा सुरक्षित भविष्य खोजेका थिए। आजको युवा पुस्ताको विदेश यात्रा भने मुख्यतः रोजगारी, उच्च आय, शिक्षा, जीवनस्तर र आर्थिक अवसरको खोजी हो। पहिलो यात्रा बाध्यताको थियो; दोस्रो यात्रा धेरै हदसम्म छनोट, आकांक्षा र आर्थिक गतिशीलताको यात्रा हो।तर दुवै यात्राले घरको अर्थबारे समान रूपमा प्रश्न उठाउँछन्। के घर जन्मिएको भूगोल मात्र हो? कि सुरक्षा, आत्मीयता, स्मृति र पहिचानको अनुभूति पनि घर हो? बर्माबाट फर्किएका पुस्ताका लागि नेपाल घर थियो, किनकि संकटको घडीमा उनीहरूले सुरक्षा र अस्तित्वको आश्रय यहीँ खोजे। आजका युवाका लागि नेपाल भावनात्मक घर भए पनि आर्थिक भविष्यको खोजीमा परदेश अस्थायी कर्मभूमि बन्न पुगेको छ।यसरी सिंघाडी बर्माटोलको इतिहास एउटा अद्भुत वृत्तजस्तो देखिन्छ।एक पुस्ता परदेशबाट घर फर्कियो, अर्को पुस्ता घरबाट परदेशतर्फ गयो। तर दुवै यात्राको केन्द्रमा सुरक्षित, सम्मानित र सम्भावनायुक्त जीवनको खोजी एउटै मानवीय आकांक्षा छ।

त्यसैले आजको सिंघाडीको चुनौती गाउँको सामाजिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक आत्मीयतालाई पनि जीवित राख्नु हो। टुङघरको स्मृति, दुर्गा मन्दिरको आस्था, अग्रजहरूको श्रम र पुनर्वासको इतिहासलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्न सकियो भने विदेशिएका युवाहरूले पनि आफ्नो गाउँसँगको सम्बन्ध गुमाउने छैनन्। अन्ततः मानिस जहाँ पुगे पनि उसको स्मृतिको एउटा बाटो घरतर्फ फर्किरहन्छ। सिंघाडीको इतिहासले यही सत्यलाई अत्यन्त मार्मिक ढंगले प्रमाणित गर्छ।

आज टुङघरको भौतिक स्वरूप विगतजस्तो नहुन सक्छ। आधुनिक सञ्चार र सुरक्षा प्रविधिले यसको तत्कालीन उपयोगिता घटाएको छ। तर इतिहासमा कुनै वस्तुको मूल्य उसको वर्तमान उपयोगिताले मात्र निर्धारण गर्दैन।टुङघर आज एउटा स्मृतिस्थल हो।यसले बर्माबाट फर्किएका नेपालीहरूको यात्रा सम्झाउँछ। यसले जंगल फाँडेर बस्ती बनाउने श्रम सम्झाउँछ। यसले अभावमा पनि एकअर्कालाई साथ दिने संस्कार सम्झाउँछ। यसले सामुदायिक सुरक्षा र स्वशासनको प्रारम्भिक अभ्यास सम्झाउँछ। यसले विस्थापनलाई पुनर्जन्ममा रूपान्तरण गर्ने मानवीय क्षमतालाई सम्झाउँछ।इतिहासशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा टुङघर ‘मौखिक इतिहास’ र ‘भौतिक इतिहास’को संगम हो। सरकारी अभिलेखले पुनर्वासको प्रशासनिक विवरण दिन सक्छ; तर टुङघरले त्यो पुनर्वासको अनुभूत इतिहास दिन्छ। अभिलेखले कति परिवार आए भन्ने बताउन सक्छ; टुङघरले ती परिवारले कसरी समुदाय बनाए भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

त्यसैले सिंघाडी बर्माटोलको इतिहास लेख्दा सरकारी दस्तावेजसँगै मौखिक इतिहास, स्थानीय स्मृति, पुराना परिवारका कथन, मन्दिरका अभिलेख, विद्यालयका दस्तावेज, जग्गासम्बन्धी कागजात, पुराना तस्बिर र टुङघरसम्बन्धी सामुदायिक सम्झनालाई पनि व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ।इतिहासको लोकतान्त्रिकीकरण भनेकै यिनै ‘सानो इतिहास’लाई ठूलो राष्ट्रिय इतिहाससँग जोड्नु हो।

सिंघाडी बर्माटोल एउटा गाउँको नाम मात्र होइन; यो विस्थापनबाट पुनर्वास, पुनर्वासबाट समुदाय र समुदायबाट संस्कृतितर्फको नेपाली यात्राको सजीव रूपक हो।बर्माबाट फर्किएका नेपालीहरूले सम्पत्ति गुमाए, तर आत्मसम्मान गुमाएनन्। उनीहरूले जंगललाई बस्ती बनाए, बस्तीलाई समाज बनाए र समाजलाई संस्कृति दिए। पछि आसामबाट आएका विस्थापित परिवारहरूले त्यस सामाजिक संसारमा नयाँ अनुभव थपे। यसरी गाउँको पहिचान एउटै भूगोलले होइन, अनेक विस्थापन र साझा पुनर्निर्माणले निर्माण भयो।

टुङघर त्यस इतिहासको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रतीक हो। यसको उचाइ काठको मात्र थिएन; त्यो सामूहिक चेतनाको उचाइ थियो। त्यसको निगरानी केवल जंगलतर्फ थिएन; त्यो समुदायको भविष्यतर्फ पनि थियो। त्यसको आवाज ‘हामी एक छौँ’ भन्ने सामाजिक उद्घोष थियो।आज टुङघरको भौतिक अस्तित्व क्षीण भए पनि यसको अर्थ झन् गहिरो भएको छ। किनकि स्मृति हराउँदै जाँदा वस्तु इतिहास बन्छ, र इतिहासलाई जोगाउन स्मृतिलाई संस्थागत गर्नुपर्छ।त्यसैले सिंघाडी बर्माटोलमा एउटा ‘टुङघर स्मृति केन्द्र’ वा स्थानीय इतिहास संग्रहालय स्थापना गर्ने, अग्रजहरूको मौखिक इतिहास अभिलेखीकरण गर्ने, पुनर्वाससम्बन्धी दस्तावेज संकलन गर्ने, पुराना तस्बिर र सामग्री संरक्षण गर्ने तथा नयाँ पुस्तालाई गाउँको इतिहाससँग जोड्ने पहल आवश्यक छ।

स्मृति जोगाउनु अतीतमा फर्किनु होइन भविष्यलाई आफ्नो जरा चिनाउनु हो।सिंघाडी बर्माटोलको कथा अन्ततः यही मानवीय सत्यको कथा हो,मानिसले आफ्नो घर गुमाउन सक्छ, आफ्नो सम्पत्ति गुमाउन सक्छ, आफ्नो भूगोल बदल्न सक्छ तर यदि स्मृति, श्रम, संस्कृति र सामुदायिक विश्वास जीवित छन् भने उसले फेरि एउटा संसार निर्माण गर्न सक्छ।टुङघर त्यही पुनर्निर्मित संसारको प्रतीक हो।त्यसैले सिंघाडी बर्माटोलको टुङघरलाई सम्झनु  नेपाली विस्थापनको आँसु, पुनर्वासको साहस, श्रमको गौरव, संस्कृतिको निरन्तरता र सामुदायिक सभ्यताको आत्मालाई सम्झनु हो।र यही कारण सिंघाडी बर्माटोलको इतिहास स्थानीय इतिहास भएर पनि स्थानीय सीमामा बन्द हुँदैन। यो नेपाली आप्रवासनको इतिहास हो, विस्थापनको इतिहास हो, राज्यको पुनर्वास दायित्वको इतिहास हो, सीमावर्ती समाज निर्माणको इतिहास हो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्णखमानिसले विपत्तिपछि पनि जीवनलाई फेरि अर्थ दिन सक्ने अदम्य क्षमताको इतिहास हो।