खोसिएको बाल्यकाल : पीडाबाट आशातर्फको यात्राको दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

समीक्षा

भाषा सर्जकको संवेदना, दृष्टिकोण र सौन्दर्यचेतनाको ऐना हो। कसैको लेखाइ पढ्दा शब्दहरू सूचना बोकेर आउँछन्, कसैको लेखाइमा विचार आउँछ, तर केही विशिष्ट सर्जकका रचनामा शब्दसँगै दृश्य, अनुभूति, स्मृति र जीवनको स्पन्दन पनि आउँछ। विनोद न्यौपाने त्यस्तै सर्जक हुन्। बेलायतमा रहेर पनि आफ्नो जन्मभूमि चैनपुर, कोशी प्रदेशका गाउँघर, पाखापर्वत, वनजङ्गल र त्यहाँको माटोसँग भावनात्मक सम्बन्ध कायम राख्दै आएका न्यौपानेले नेपाली साहित्यमा निरन्तर आफ्नो उपस्थिति सुदृढ बनाउँदै आएका छन्।

कवि, मुक्तककार हुँदै आख्यानतर्फ प्रवेश गरेका विनोद न्यौपानेले पछिल्लो समय बालसाहित्यमा समेत उल्लेखनीय हस्तक्षेप गरेका छन्। ‘खोसिएको बाल्यकाल’ उनको बालउपन्यास यात्राको महत्त्वपूर्ण कडीका रूपमा देखा परेको छ। शीर्षक आफैँमा अत्यन्त अर्थगर्भित छ। खोसिएको शब्दले एउटा पुस्ताले भोगेको हिंसा, भय, अभाव, विस्थापन र सामाजिक विडम्बनातर्फ पनि संकेत गर्छ। बाल्यकाल शब्दले  निष्कलङ्कता, खेल, सपना, सुरक्षा, स्नेह र भविष्यको सम्भावनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। यी दुई शब्दको द्वन्द्वमै उपन्यासको मूल भावभूमि लुकेको छ। बाल्यकाल कसले खोस्यो? किन खोस्यो? र खोसिएको बाल्यकाल पुनः प्राप्त गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? उपन्यासले यिनै प्रश्नलाई कथात्मक यात्रामार्फत अघि बढाउँछ।

उपन्यास साहित्यको यस्तो विकसित विधा हो, जसले जीवनका विविध पक्षलाई पात्र, घटना, परिवेश, द्वन्द्व, समय र मनोविज्ञानका माध्यमबाट कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता राख्छ। उपन्यासमा जीवनको कुनै एउटा पक्षलाई पनि यति जीवन्त ढङ्गले प्रस्तुत गर्न सकिन्छ कि त्यसले समग्र जीवनबोधको ढोका खोलिदिन्छ। खोसिएको बाल्यकाल यही अर्थमा सफल देखिन्छ। यसको केन्द्रमा बालक हरि छ, जो परिस्थितिको कठोर यात्रामा क्रमशः ह्यारिस बन्न पुग्छ। उसको जीवनकथा हिंसाले बालमनमा पार्ने प्रभाव, अभावबीच उम्रने साहस र प्रतिकूलताबाट निर्माण हुने व्यक्तित्वको कथा पनि हो।

आकारका दृष्टिले हेर्दा यो मध्यम आकारको कृति हो। डिमाइ आकारमा प्रकाशित १२७ पृष्ठको यस उपन्यासले आफ्नो कथ्यलाई अनावश्यक विस्तार नगरी आवश्यक घनत्वमा प्रस्तुत गरेको छ। समकालीन साहित्य प्रतिष्ठान, बेलायतबाट प्रकाशित यस कृतिको बाहिरी साजसज्जा आकर्षक छ। आवश्यक स्थानमा प्रयोग गरिएका चित्रात्मक सामग्रीले बालपाठकलाई कथासँग दृश्यात्मक रूपमा जोड्न सहयोग पुर्याउँछन्। बालसाहित्यमा बाहिरी रूप, अक्षरको विन्यास र चित्रको उपस्थिति पाठकीय आकर्षण र बोधका सहायक तत्त्व  हुन्। यस दृष्टिले प्रकाशकीय पक्ष पनि उपन्यासको विषयवस्तुसँग अनुकूल देखिन्छ।

उपन्यासको कथाभूमि नेपालको माओवादी द्वन्द्वले आक्रान्त बनेको समयसँग जोडिएको छ। नेपाली इतिहासको त्यो कालखण्ड हजारौँ परिवारको विघटन, असुरक्षा, मृत्यु, विस्थापन र बालबालिकाको सपनामाथिको आक्रमणको समय पनि थियो। इतिहासका ठूला राजनीतिक घटनाहरू प्रायः सत्ता, विचारधारा र संघर्षका दृष्टिले लेखिन्छन्। तर साहित्यले इतिहासलाई मानिसको आँखाबाट देखाउँछ। विशेषतः बालसाहित्यले त्यही इतिहासलाई बालमनको संवेदनाबाट देखाउन सक्दा राजनीतिक घटनाको मानवीय मूल्य अझ प्रस्ट हुन्छ। खोसिएको बाल्यकालको एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि यही हो। यसले इतिहासलाई एउटा बालकको जीवनमा परेको कम्पनका रूपमा अनुभूत गराउँछ।

हरि उपन्यासको केन्द्रीय पात्र हो। उसको बाल्यकाल सामान्य बालकको जस्तो छैन। जहाँ बालकले खेल्नुपर्ने हो, त्यहाँ उसले भय देख्छ। जहाँ उसले अभिभावकको हात समात्नुपर्ने हो, त्यहाँ ऊ अभाव र अनिश्चितताको सामना गर्छ। जहाँ भविष्यका सपनाहरू जन्मिनुपर्ने हो, त्यहाँ वर्तमानको त्रासले उसको मनलाई घेर्छ। यसरी हरिको चरित्र निर्माण समयको साक्षी पनि हो। उसको जीवनले एउटा गम्भीर दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ,मानिसलाई उसको परिस्थितिले निर्माण गर्छ कि उसले परिस्थितिलाई बदल्न सक्छ? उपन्यासको उत्तर पूर्णतः नियतिवादी छैन। हरिको जीवनमा नियतिको कठोरता छ, तर त्यसलाई चिरेर अघि बढ्ने मानवीय प्रयत्न पनि छ। यही द्वन्द्वले पात्रलाई जीवन्त बनाएको छ।

उपन्यासको सबैभन्दा मार्मिक पक्ष यसको करुणामूलक भावभूमि हो। तर करुणा यहाँ केवल आँसु झार्ने माध्यम बनेको छैन। पीडालाई लेखकले विकासको ऊर्जा बनाएका छन्। जीवनमा दुःख किन आउँछ भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर साहित्यसँग नहुन सक्छ, तर दुःखपछि मानिस कसरी उभिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर साहित्यले दिन सक्छ। हरिको जीवन यही उत्तरको खोजी हो। उसले गुमाउँछ, सहन्छ, सिक्छ, बदलिन्छ र अन्ततः अघि बढ्छ। यसरी उपन्यासको संरचना करुणाबाट आशातर्फ, विघटनबाट निर्माणतर्फ र अभावबाट सम्भावनातर्फ उन्मुख हुन्छ।

यही ठाउँमा उपन्यासको दार्शनिक पक्ष उल्लेखनीय बन्न पुग्छ। मानिसको जीवन प्रतिकूल परिस्थितिप्रतिको उसको प्रतिक्रिया पनि हो। दुःखले मानिसलाई तोड्न सक्छ, तर त्यही दुःखले उसलाई परिपक्व पनि बनाउन सक्छ। बौद्ध दर्शनको दृष्टिले हेर्दा दुःख जीवनको अपरिहार्य सत्य हो, तर दुःखमै जीवनको अन्तिम अर्थ समाप्त हुँदैन। दुःखलाई बुझ्ने, त्यसबाट सिक्ने र त्यसलाई अतिक्रमण गर्ने चेतना नै मानव विकासको बाटो हो। हरिको यात्रामा यही भाव भेटिन्छ। उसको पीडा उसको अन्तिम परिचय बन्दैन; संघर्ष उसको परिचय बन्छ।

उपन्यासको अर्को महत्त्वपूर्ण दार्शनिक पक्ष आशावाद हो। यहाँ आशावाद कुनै कृत्रिम सुखान्त होइन। अँध्यारोपछि उज्यालो आउँछ भन्ने सामान्य सूत्रभन्दा यसको आशावाद केही गहिरो छ। लेखकले जीवनको सम्भावनामा विश्वास गरेका छन्। मानिसको भित्री शक्ति, शिक्षा, परिश्रम, अवसर र सकारात्मक सम्बन्धले जीवनलाई नयाँ दिशातर्फ लैजान सक्छ भन्ने विश्वास उपन्यासको अन्तरधारा बनेको छ। यस अर्थमा खोसिएको बाल्यकाल  पुनर्निर्माणको आख्यान हो। जीवनले केही खोसे पनि सबै कुरा खोस्न सक्दैन। सपना, साहस र सम्भावना बाँकी रहुन्जेल मानिसको भविष्य खुला रहन्छ।

हरिको चरित्रमा बालमनोविज्ञानको प्रभावकारी प्रयोग देखिन्छ। बालकले संसारलाई अनुभूत गर्छ। डर, माया, आश्चर्य, अभाव र आशा उसका मनमा फरक ढङ्गले बस्छन्। लेखकले यही बालसंवेदनालाई कथाको केन्द्रमा राखेर पात्रलाई अघि बढाएका छन्। तर एउटा रोचक पक्ष के छ भने पात्र बालक भए पनि उपन्यासको वैचारिक धरातल प्रौढ छ। अर्थात् पात्रको उमेर बाल्यकालीन भए पनि कृतिले उठाएका प्रश्नहरू सामाजिक, नैतिक र दार्शनिक छन्। यही कारण यो उपन्यास बालबालिकाका लागि मात्र सीमित नभई वयस्क पाठकका लागि पनि अर्थपूर्ण बन्न पुगेको छ।

उपन्यासको कथानकमा घटना, पात्र, संयोग र परिवेशको तारतम्यलाई स्वाभाविक रूपमा अघि बढाइएको छ। जीवन आफैँ कुनै सीधा रेखामा हिँड्दैन। त्यसमा आकस्मिकता हुन्छ, विडम्बना हुन्छ, संयोग हुन्छ र अप्रत्याशित मोडहरू आउँछन्। हरिको जीवन पनि त्यही स्वाभाविक उतारचढावबाट गुज्रन्छ। घटनाहरूले पात्रलाई चलाउँछन् र पात्रका निर्णयहरूले फेरि कथालाई नयाँ मोड दिन्छन्। यही पारस्परिक सम्बन्धले कथालाई गतिशीलता प्रदान गरेको छ। लेखकले घटनामार्फत पात्रको विकास देखाएका छन्।

शैलीगत दृष्टिले पनि खोसिएको बाल्यकाल उल्लेखनीय छ। तृतीयपुरुष दृष्टिबिन्दुको प्रयोगले लेखकलाई पात्रको जीवनसँगै उसको परिवेश र घटनाक्रमलाई फराकिलो कोणबाट देखाउने सुविधा दिएको छ। भाषा सरल, सरस, लयात्मक र चित्रात्मक छ। बालउपन्यासका लागि भाषा न अत्यधिक जटिल हुनुपर्छ, न अत्यन्त सपाट। यस कृतिमा प्रयोग भएको भाषाशैलीले पाठकलाई कथाभित्र प्रवेश गराउने काम गर्छ। वर्णनमा दृश्यात्मकता छ। संवादमा स्वाभाविकता छ। घटनामा गति छ। यसले गर्दा हरिको जीवन चलचित्रका दृश्यझैँ पाठकको आँखाअगाडि क्रमशः खुल्दै जान्छ।

साहित्यमा परिवेश आफैँ एउटा पात्रजस्तो हुन्छ। खोसिएको बाल्यकालमा नेपालको सामाजिक र ऐतिहासिक परिवेशले त्यही भूमिका निर्वाह गरेको छ। द्वन्द्वग्रस्त समयले पात्रहरूको मनोविज्ञान, सम्बन्ध र जीवननिर्णयलाई प्रभावित गरेको छ। यसरी व्यक्ति र इतिहासबीचको सम्बन्ध कृतिमा स्थापित हुन्छ। एउटा बालकको जीवन बुझ्न उसको समय बुझ्नुपर्छ। र एउटा समय बुझ्न त्यस समयका साधारण मानिसको जीवन बुझ्नुपर्छ। यही परस्पर सम्बन्ध उपन्यासको सामाजिक यथार्थको आधार बनेको छ।

कृतिको शीर्षक अत्यन्त प्रभावकारी छ। खोसिएको बाल्यकाल हिंसा, युद्ध र सामाजिक अस्थिरताका कारण आफ्नो स्वाभाविक बाल्यकाल गुमाएका असंख्य बालबालिकाको सामूहिक प्रतिनिधि पनि हो। यस अर्थमा हरि एउटा पुस्ताको प्रतीक बन्न पुग्छ। साहित्यको शक्ति पनि यही हो,एउटा व्यक्तिको कथा लेखेर सम्पूर्ण समाजको कथा भन्न सक्नु। एउटा बालकको आँसुमा इतिहासको पीडा देखाउनु। एउटा संघर्षमा हजारौँ संघर्षको प्रतिध्वनि सुनाउनु।

यस कृतिले उठाउने अर्को गम्भीर प्रश्न बालअधिकारको हो। बालबालिकाको जीवन उनीहरूको आफ्नै अधिकार हो। उनीहरूलाई हिंसा, युद्ध, राजनीतिक स्वार्थ र सामाजिक असमानताको मूल्य चुकाउन बाध्य पारिनु हुँदैन। बाल्यकाल व्यक्तित्व निर्माणको आधारभूत चरण हो। जब कुनै समाजले आफ्ना बालबालिकाको बाल्यकाल सुरक्षित गर्न सक्दैन, त्यो समाजको विकासमाथि नै प्रश्न उठ्छ। यस दृष्टिले खोसिएको बाल्यकाल मनोरञ्जनात्मक आख्यानभन्दा माथि उठेर सामाजिक चेतनाको कृति बन्न पुगेको छ।

यस उपन्यासमा नियति र पुरुषार्थबीचको सम्बन्ध पनि विचारणीय छ। हरिको जीवनमा धेरै कुरा उसको नियन्त्रणबाहिर छन्। जन्म, पारिवारिक अवस्था, हिंसात्मक समय र प्रारम्भिक अभाव उसले रोजेका होइनन्। तर जीवनको पछिल्लो यात्रा उसले आफ्ना प्रयत्नबाट निर्माण गर्छ। यहीँ भारतीय दार्शनिक परम्पराको कर्मवादी चिन्तनसँग कृतिको भावभूमि जोडिन पुग्छ। मानिसले सबै परिस्थिति रोज्न नसके पनि आफ्नो कर्म, दृष्टि र प्रयत्न रोज्न सक्छ। त्यसैले नियतिले ढोका बन्द गरे पनि पुरुषार्थले अर्को ढोका खोज्न सक्छ। हरिको जीवन यसै मानवीय सम्भावनाको आख्यान हो।

साहित्यको दृष्टिले हेर्दा कृतिको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यही मानवीय सम्भावनाप्रतिको विश्वास हो। पीडालाई प्रस्तुत गर्नु सजिलो हुन सक्छ; पीडाबाट अर्थ निकाल्नु कठिन हुन्छ। लेखकले हरिको जीवनमा दुःखलाई अन्तिम गन्तव्य नबनाई एउटा रूपान्तरणकारी अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले कृतिलाई केवल करुणामूलक आख्यान बन्नबाट जोगाएको छ। पाठकलाई रुवाउने मात्र होइन, उठाउने प्रयत्न यसमा छ। यही कारण यसको सुखान्त पक्ष भावुकतामा मात्र सीमित रहँदैन; त्यसले संघर्ष, शिक्षा, श्रम र आशावादको मूल्य स्थापित गर्छ।

समग्रमा ‘खोसिएको बाल्यकाल’ बालसाहित्यको क्षेत्रमा विनोद न्यौपानेको उल्लेखनीय उपलब्धि हो। यसमा बालपात्र छ, तर प्रश्नहरू गम्भीर छन्। भाषा सरल छ, तर भावभूमि गहिरो छ। कथा पठनीय छ, तर त्यसको अन्तरधारामा इतिहास, समाज, मनोविज्ञान र दर्शन बगेका छन्।

विनोद न्यौपानेको साहित्यिक यात्रामा खोसिएको बाल्यकाल एउटा अर्थपूर्ण थप हो। प्रवासमा बसेर पनि मातृभूमिको माटो, नेपाली समाजको पीडा र बालमनको संवेदनासँग जोडिएको यो सिर्जना लेखकको देशप्रेम र मानवीय सरोकारको प्रमाण पनि हो। उनको कलमले गाउँको सम्झना मात्र बोकेको छैन; उसले नेपाली समाजको इतिहास, पीडा र सम्भावनालाई पनि बोकेको छ।

‘खोसिएको बाल्यकाल’ दुःखमाथि मानिसको विजयको कथा हो। यो हिंसाबाट शान्तितर्फको यात्रा हो। यो अभावबाट सम्भावनातर्फको यात्रा हो। यो अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फको यात्रा हो। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—यो एउटा बालकको कथा हुँदै मानिसभित्रको अजेय जीवनशक्तिको कथा बनेको छ। जीवनले बाल्यकाल खोस्न सक्छ, समयले सपना ढाक्न सक्छ, परिस्थितिले बाटो रोक्न सक्छ तर चेतना, साहस र कर्म जीवित रहेसम्म भविष्यको ढोका खुलिरहन्छ। यही आशावादी दर्शन नै खोसिएको बाल्यकालको सबैभन्दा सुन्दर साहित्यिक उपलब्धि हो।