सेती गजल खण्डकाव्य :अस्तित्वीय रिक्तताको दस्तावेज  

सेती गजल खण्डकाव्य :अस्तित्वीय रिक्तताको दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

१.बिषय प्रवेश

होमनाथ सुवेदी नेपाली साहित्यका एक प्रतिष्ठित गजलकार, कवि तथा प्रवासी नेपाली साहित्य आन्दोलनका अग्रणी व्यक्तित्व हुन्।उनी विशेषतः गजल विधालाई नेपाली साहित्यमा स्थापित गर्ने सन्दर्भमा महत्वपूर्ण नाम मानिन्छन्। उनको लेखनमा प्रेम, वियोग, स्मृति, मृत्यु र अध्यात्म जस्ता गहिरा विषयहरू दार्शनिक तहमा प्रवेश गर्छन्। उनी  भावनात्मक कवि मात्र होइनन्, विचारप्रधान र प्रयोगशील साहित्यकार पनि हुन्।उनका करिब चार दर्जनभन्दा बढी कृति प्रकाशित छन् र उनी दर्जनौं साहित्यिक संस्थाबाट सम्मानित तथा अभिनन्दित भइसकेका छन्। यस कारण धेरै साहित्यकारहरूले उनलाई प्रवासी नेपाली साहित्यका “साहित्यिक सगरमाथा” भनेर समेत सम्बोधन गर्छन्।उनको लेखन शैलीमा भावनालाई दर्शनसँग जोड्ने क्षमता एउटा विशेषता स्पष्ट देखिन्छ।गजललाई गीतात्मक संरचनाबाट उठाएर अस्तित्व, आत्मा र स्मृतिको विमर्शमा पुर्याउने उनको प्रयास नेपाली गजल साहित्यमा उल्लेखनीय मानिन्छ।सुवेदीद्वारा रचित सेती गजल खण्डकाव्य नेपाली गजल साहित्यको प्रयोगशील र बहुआयामिक कृति हो। यसले परम्परागत गजल संरचनालाई  भावनात्मक अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र नबनाएर खण्डकाव्यात्मक कथानक, दार्शनिक विमर्श र आध्यात्मिक चेतनाको विस्तृत धरातलमा विस्तार गरेको छ। यो कृति प्रेम, वियोग, स्मृति र मृत्युको कथा मात्र होइन, चेतनाको बहुअयामिक यात्रा हो।यो कृति नेपाली साहित्यमा गजलको सीमालाई पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयास हो। यसले गजललाई गीतात्मक सानो रूपबाट उठाएर कथात्मक र दार्शनिक संरचनामा रूपान्तरण गर्ने साहस गरेको छ। यही कारण यसलाई  गजल सङ्ग्रह नभई “गजल–खण्डकाव्य” भनिएको हो।

२कथावस्तु, संरचना र कथनको प्रकृति

यस कृतिको केन्द्रमा नायिका सेती (नन्दादेवी सुवेदी) को जीवन, सम्बन्ध, स्मृति र मृत्यु समेटिएको छ। तर यहाँ जीवनको सामान्य जीवनीात्मक प्रस्तुति भन्दा बढी मृत्यु पछिको स्मृति–निर्माण नै मूल सौन्दर्य बनेको देखिन्छ। सेतीको भौतिक अनुपस्थिति गजलकार होमनाथ सुवेदीको चेतनामा निरन्तर उपस्थित एक गहिरो भाव–सत्ता जस्तो बनेर रहन्छ। उनी शरीरमा अनुपस्थित भए पनि स्मृतिमा जीवित छन् र यही स्मृतिको पुनःनिर्माण नै सम्पूर्ण काव्यिक संरचनाको केन्द्रबिन्दु हो।कृतिमा ६४ वटा गजल समावेश छन्। प्रत्येक गजल शीर्षकसहित संरचित छ, जसले यसलाई क्रमबद्ध तर भावनात्मक रूपमा बहुस्तरीय बनाएको छ। ५ देखि ९ सेरका विविध संरचनाले काव्यलाई लयात्मक विविधता प्रदान गर्छ। १४ देखि १८ अक्षरी छन्द, लोकलय र शास्त्रीय बहरको मिश्रणले यसलाई केवल पठनीय होइन, श्रवणीय र संगीतात्मक अनुभवमा रूपान्तरण गरेको छ। गजल यहाँ शब्द मात्र होइन, ध्वनि र अनुभूतिको संयुक्त प्रवाह बन्छसेतीको जीवन पूर्ण रूपमा क्रमबद्ध जीवनीका रूपमा प्रस्तुत नभई टुक्रा–टुक्रा स्मृतिहरूमा पुनःनिर्मित हुन्छ। प्रत्येक गजल एक स्मृति–झलक हो, जसले सेतीलाई पूर्ण व्यक्तित्व होइन, तर भावनात्मक प्रतीकका रूपमा पुनःनिर्माण गर्छ। यही पुनःनिर्माण नै कृतिको मूल सौन्दर्य हो जहाँ अनुपस्थिति पनि उपस्थितिको रूप लिन्छ र मृत्यु पनि स्मृतिको निरन्तर प्रवाहमा रूपान्तरण हुन्छ।

३.प्रेम, वियोग र स्मृतिको त्रिकोण

कृतिको मूल भाव वियोग शृङ्गार हो, तर यहाँ वियोगलाई केवल व्यक्तिगत प्रेम–पीडाको सीमित भावनात्मक अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन। यसले त्यो सीमालाई पार गर्दै अस्तित्वीय रिक्तताको तहसम्म प्रवेश गर्छ। सेतीको मृत्यु यहाँ केवल एक जीवन–घटना होइन, चेतनाको रिक्तता उत्पन्न गर्ने दार्शनिक क्षण हो, जहाँ प्रेम गर्ने व्यक्तिको सम्पूर्ण आन्तरिक संसार भत्किएको अनुभूति हुन्छ।सेती यहाँ भौतिक पात्र मात्र होइनन्। उनी स्मृतिको संरचना हुन्। उनी शरीरबाट अलग भइसकेपछि पनि गजलकारको चेतनामा एक निरन्तर प्रवाहझैँ उपस्थित छिन्। यसरी प्रेम यहाँ शारीरिक सम्बन्धको सीमाबाट माथि उठेर चेतनाको गहिराइमा प्रवेश गर्छ। प्रेम अब स्पर्श वा उपस्थितिमा सीमित छैन, बरु स्मृतिको पुनरावृत्तिमा विस्तार हुन्छ।“तिमीविना रोएको छु” जस्ता अभिव्यक्तिहरू सामान्य भावनात्मक विलाप होइनन्। यी वाक्यहरू अस्तित्वको विखण्डनका संकेत हुन्। यहाँ “म” आफैं पूर्ण छैन, किनकि “तिमी” हराएपछि “म” पनि आंशिक रूपमा हराउँछ। यसरी प्रेम मात्र भावना होइन, अस्तित्वको संरचना नै बनेको देखिन्छ।यस दृष्टिले यस कृतिलाई रवीन्द्रनाथ टागोरको गीताञ्जली सँग तुलना गर्न सकिन्छ। गीताञ्जली मा प्रेम ईश्वरसँगको संवाद हो, जहाँ आत्मा र परमात्माबीच आध्यात्मिक मिलन खोजिन्छ। तर यहाँ प्रेम स्मृतिसँग संवाद हो जहाँ प्रिय व्यक्तिको अनुपस्थितिले नै संवादलाई जन्म दिन्छ।सेतीको अनुपस्थिति गजलकारको चेतनामा निरन्तर उपस्थित रहनु नै यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक बिरोधाभाष हो। जो छैन, ऊ अझ बढी उपस्थित छ। यही विरोधाभासले कृतिलाई गहिरो दार्शनिक शक्ति प्रदान गर्छ। यसरी वियोग यहाँ अन्त्य होइन, चेतनाको विस्तार बन्न पुग्छ।

४. मृत्यु, आत्मा र अस्तित्वको दार्शनिक विमर्श

सुवेदीले मृत्युलाई अन्त्य होइन, निरन्तर रूपान्तरणको प्रक्रियाका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। “मृत्यु एउटा घटनाको मात्र नाम हो” भन्ने विचार यस कृतिको दार्शनिक केन्द्रविन्दु बनेको छ। यहाँ मृत्यु कुनै समाप्ति होइन, बरु अस्तित्वको अर्को अवस्थातर्फको संक्रमण हो। यस दृष्टिले जीवन र मृत्यु दुई विपरीत ध्रुव होइनन्, एउटै अस्तित्वीय प्रवाहका दुई चरण हुन्।यो दृष्टि गहिरो रूपमा उपनिषद् र बौद्ध दर्शनसँग जोडिन्छ। उपनिषद्हरूमा आत्मा अमर, अविनाशी र नित्य मानिन्छ। शरीर परिवर्तनशील छ, तर आत्मा निरन्तर रहन्छ। बौद्ध दर्शनले पनि स्थायी “म” को सट्टा प्रवाहशील अस्तित्वको अवधारणा दिन्छ। यस कृतिमा सेतीलाई त्यही प्रवाहको अंशका रूपमा हेर्न सकिन्छ, जहाँ मृत्युले उनलाई समाप्त गर्दैन, बरु अर्को रूपान्तरणतर्फ लैजान्छ।सेती यहाँ “वेभ” वा ऊर्जा स्वरूपमा प्रस्तुत हुन्छिन्। उनी ठोस भौतिक उपस्थिति होइनन्, तर चेतनामा तरंगित हुने स्मृति–ऊर्जा हुन्। यो विचार आधुनिक क्वान्टम चेतनासँग प्रतीकात्मक रूपमा जोडिन्छ, जहाँ पदार्थभन्दा ऊर्जा र तरंगको अवधारणा प्रमुख हुन्छ। यसरी पूर्वीय अध्यात्म र आधुनिक वैज्ञानिक रूपकहरू यहाँ एकै ठाउँमा मिसिन्छन्।

५.विश्व गजल परम्परासँग संवाद

गजल परम्परामा विश्व साहित्यका केही महान् नामहरू मिर्जा गालिब, फैज अहमद फैज, हाफिज र रूमीले गजललाई विभिन्न भाव–आयाममा विस्तार गरेका छन्। प्रत्येकले गजललाई एउटै ढाँचामा सीमित नराखी आफ्नै चेतनात्मक स्तरअनुसार रूपान्तरण गरेका छन्।गालिबको गजलमा व्यक्तिगत पीडा, आत्मसंघर्ष र जीवनको विडम्बना प्रमुख हुन्छ। उनका शेरहरूमा मानव मनको आन्तरिक द्वन्द्व गहिरो रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ। फैज अहमद फैजमा गजल व्यक्तिगत पीडाबाट उठेर सामाजिक चेतनासम्म पुग्छ। उनका गजलहरूमा वर्गीय असमानता, अन्याय र प्रतिरोधको स्वर स्पष्ट देखिन्छ। हाफिज र विशेषतः रूमीमा गजल आत्मिक यात्राको माध्यम बन्छ, जहाँ प्रेम ईश्वरतर्फको मार्ग र आत्मिक विलयको प्रक्रिया हो।यस सन्दर्भमा सेती गजल खण्डकाव्य यी तीनै परम्परासँग संवाद गर्ने कृति हो। यहाँ गालिबजस्तै व्यक्तिगत वियोगको तीव्र अनुभूति छ प्रियको अनुपस्थिति, स्मृतिको पीडा र आत्मिक खालीपन। फैजजस्तै यहाँ सम्बन्ध, परिवार र मानवीय संवेदनाको सामाजिक आयाम पनि उपस्थित छ, जहाँ प्रेम केवल व्यक्तिगत नभई सम्बन्ध–संसारसँग जोडिन्छ। रूमीजस्तै यहाँ आत्मिक पुनर्मिलनको दर्शन छ, जहाँ मृत्यु पछि पनि चेतनाको निरन्तरता र आत्माको रूपान्तरण प्रमुख बनिन्छ।यस दृष्टिले सेती गजल खण्डकाव्यले नेपाली साहित्यलाई विश्व गजल परम्पराको एउटा प्रयोगात्मक केन्द्रमा उभ्याउने प्रयास गरेको छ। यसले देखाउँछ कि गजल केवल परम्परागत प्रेम–पीडाको विधा मात्र होइन, यो स्मृति, दर्शन र कथात्मक चेतनाको पनि शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।

६. काव्यशास्त्रीय विश्लेषण

सेती गजल खण्डकाव्यको काव्यशास्त्रीय संरचना परम्परागत खण्डकाव्यको ढाँचाभन्दा फरक र प्रयोगात्मक देखिन्छ। यहाँ कथानक, पात्र, भाषा र छन्द यी चारै आधारभूत तत्वहरू परम्परागत सीमाभित्र मात्र होइन, त्यसलाई विस्तार गर्दै दार्शनिक र स्मृतिगत तहसम्म पुर्याइएको छ।यस कृतिको कथानक रेखीय छैन। यहाँ कुनै स्पष्ट सुरुवात, विकास र अन्त्यको क्रमिक कथा पाइँदैन। बरु यो स्मृतिहरूको जाल हो, जहाँ समय एकै दिशामा अघि बढ्दैन, बरु चेतनाको तह–तहमा फैलिन्छ। घटनाहरू भन्दा अनुभूतिहरू बलियो बनेका छन्। सेतीको जीवनको सम्पूर्ण जीवनी प्रस्तुत गर्नुभन्दा पनि उनको अनुपस्थितिले जन्माएको मानसिक तरङ्गहरू यहाँ मुख्य बनेका छन्। प्रत्येक गजल एक स्वतन्त्र स्मृति–खण्ड जस्तो देखिए पनि ती सबै मिलेर एक साझा भाव–विश्व निर्माण गर्छन्। यसरी कथानक बाहिरी घटनाभन्दा भित्री मनोवैज्ञानिक यात्रामा केन्द्रित छ, जसले यसलाई आधुनिकतावादी साहित्यसँग नजिक ल्याउँछ।

यस कृतिमा सेती केवल जैविक वा ऐतिहासिक व्यक्ति होइनन्। उनी बहुस्तरीय प्रतीक हुन्। उनी मातृत्वको प्रतिमूर्ति हुन्, प्रेमको संवेदना हुन् र सबैभन्दा महत्वपूर्ण रूपमा स्मृतिको स्थायी संरचना हुन्। उनको मृत्युले उनलाई अन्त्य गर्दैन, बरु चेतनामा रूपान्तरण गर्छ। उनी अनुपस्थित उपस्थितिका रूपमा निरन्तर बाँचिरहन्छिन्। होमनाथ सुवेदी स्वयं पनि यहाँ केवल कथावाचक होइनन्। उनी एक दार्शनिक चेतना हुन्। उनी प्रेम, पीडा र स्मृतिलाई  वर्णन गर्दैनन्, बरु तिनको अस्तित्वगत अर्थ खोज्छन्। यसरी कृति आत्म–संवादको रूप पनि लिन्छ।

यस कृतिको भाषा सरल, प्रवाहमय र भावनात्मक छ। तर यसको सरलता सतही होइन, गहिरो अनुभूतिमा आधारित छ। लोकलयको प्रयोगले यसलाई सामान्य पाठकसम्म सहज बनाएको छ, भने शास्त्रीय गजल संरचनाले यसलाई काव्यिक गहिराइ प्रदान गरेको छ। यसरी दुई भिन्न शैली लोक र शास्त्रीको संयोजनले कृतिलाई दोहोरो पाठकवर्गसम्म पुर्याउने क्षमता दिएको छ। एकातिर यसले जनसाधारणको भावनालाई समेट्छ, अर्कातिर साहित्यिक विश्लेषणको गहिरो तहमा प्रवेश गर्न सक्ने संरचना निर्माण गर्छ।कृतिमा १४ देखि १८ अक्षरी छन्दहरूको प्रयोग गरिएको छ, जसले लयात्मक स्थिरता प्रदान गर्छ। साथै मुतदारित बहर, विभिन्न शास्त्रीय संरचना र लोकलयको संयोजनले यसलाई संगीतात्मक बनाएको छ। गजलहरू सुन्ने, महसुस गर्ने र आत्मसात गर्ने अनुभव हुन्। लय यहाँ केवल सौन्दर्य होइन, भावनाको वाहक हो। प्रत्येक सेरमा एक प्रकारको आन्तरिक संगीत प्रवाहित हुन्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा कृतिभित्र डुबाउँछ।समग्रमा, यी चार तत्वहरूको संयोजनले सेती गजल खण्डकाव्यलाई  साहित्यिक कृति होइन, एक अनुभूतिगत र दार्शनिक संरचना बनाएको छ।

यस कृतिमा सेतीलाई मुक्त आत्माका रूपमा प्रस्तुत गर्नु यसको आध्यात्मिक तहको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। यहाँ मृत्यु अन्त्य होइन, चेतनाको विस्तार हो र जीवन केवल भौतिक अनुभवमा सीमित छैन भन्ने गहिरो दार्शनिक दृष्टि प्रकट हुन्छ।सेतीको रूपान्तरणलाई बौद्ध दर्शनको निर्वाण अवधारणासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्न सकिन्छ। बौद्ध दर्शनमा निर्वाण भनेको इच्छाहरू, आसक्ति र दुःखबाट पूर्ण मुक्ति हो। त्यही भाव यहाँ सेतीको अस्तित्वमा देखिन्छ। उनी भौतिक शरीरको सीमाबाट बाहिर निस्केर एक शान्त, निराकार चेतनामा विलीन भएकी छन्। यो विलय विनाश होइन, शान्ति र पूर्णताको अवस्था हो।यस दृष्टिले कृतिमा प्रेमको स्वरूप पनि परिवर्तन हुन्छ। प्रेम यहाँ कुनै व्यक्तिगत स्वामित्व वा भावनात्मक निर्भरता होइन। प्रेम यहाँ आसक्ति रहित मुक्ति हो। गजलकार र सेतीबीचको सम्बन्ध शरीर वा समयले सीमित छैन। त्यो सम्बन्ध चेतनाको तहमा निरन्तर रहन्छ, जहाँ स्मृति नै प्रेमको शुद्ध रूप बन्छ।सेती शरीरबाट मुक्त भएपछि अदृश्य हुँदिनन्, बरु चेतनामा प्रवेश गर्छिन्। उनी बाह्य संसारबाट भित्री अस्तित्वमा सर्छिन्। यो प्रक्रिया आध्यात्मिक रूपान्तरण हो। यहाँ जीवन र मृत्यु बीचको सीमारेखा धमिलो हुन्छ।यो दृष्टि अद्वैत वेदान्तसँग पनि मेल खान्छ। अद्वैत वेदान्तमा आत्मा र ब्रह्म अलग छैनन्। सबै अस्तित्व एउटै चेतनाको विभिन्न रूप हुन्। सेती यहाँ व्यक्तिगत पहिचान व्यक्तिगत अस्तित्वबाट माथि उठेर सार्वभौमिक चेतनामा रूपान्तरण हुन्छिन्। उनी अब एक व्यक्ति होइनन्, बरु सम्पूर्ण अस्तित्वमा फैलिएको अनुभूति हुन्।सेतीको मृत्यु यस कृतिमा केवल एउटा जीवनको अन्त्य होइन, गजलकार  सुवेदीको सम्पूर्ण आन्तरिक संसारलाई हल्लाइदिने मनोवैज्ञानिक घटना हो। यहाँ शोक साधारण भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन,  पहिचानको संकटको रूपमा प्रकट हुन्छ। सेतीको अनुपस्थितिले गजलकारको “म” भन्ने चेतनालाई नै प्रश्नचिह्नमा पुर्याउँछ। उनी आफूलाई सेतीसँगको सम्बन्धमार्फत चिन्थे, र जब त्यो सम्बन्ध भौतिक रूपमा टुट्छ, तब आत्मपहिचान नै अस्थिर हुन्छ।यस अवस्थामा चेतना स्मृतिमा अड्किन्छ। होमनाथको मनोविज्ञान सेतीको स्मृतिको वरिपरि घुमिरहन्छ। स्मृति यहाँ केवल सम्झना होइन, एक प्रकारको मानसिक बन्धन हो। यो भावनात्मक जोड यति गहिरो हुन्छ कि वास्तविकता र स्मृतिबीचको दूरी धुमिल हुन्छ। सेती बाहिर छैनन्, तर भित्र पनि पूर्ण रूपमा स्थिर छैनन् उनी चेतनाको निरन्तर कम्पन बनेकी छन्।तर कृतिको विशेषता यही हो कि यो मनोवैज्ञानिक पीडा त्यहीँ रोकिँदैन। शोक क्रमशः परिवर्तन हुँदै दार्शनिक चिन्तनमा रूपान्तरण हुन्छ। सुरुमा जुन भावना विखण्डन र पीडाको रूपमा देखिन्छ, त्यही पछि अस्तित्व, आत्मा र मृत्युबारे प्रश्न गर्ने माध्यम बन्छ। यसरी व्यक्तिगत दुःख सार्वभौमिक चिन्तनतर्फ विस्तार हुन्छ।

शोक यहाँ  पीडाको अन्तिम रूप होइन, बरु ज्ञानको स्रोत बन्छ। सेतीको मृत्युले गजलकारलाई भत्काउँछ, तर त्यही भत्काइभित्र नयाँ चेतनाको निर्माण हुन्छ। उनी बुझ्न थाल्छन् मृत्यु अन्त्य होइन, सम्बन्धको नयाँ स्वरूप हो; स्मृति केवल विगत होइन, चेतनाको निरन्तर सक्रिय अवस्था हो।

७. नारी प्रतीक र सांस्कृतिक दृष्टि

सेतीको चरित्र यस कृतिमा केवल व्यक्तिगत नारी पात्रको सीमाभित्र सीमित छैन। उनी एक विस्तृत सांस्कृतिक प्रतीक हुन्, जसले नेपाली समाजमा नारीत्वसँग जोडिएका बहुस्तरीय अर्थहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छिन्। यस दृष्टिले सेती एक व्यक्ति होइनन्, बरु सामूहिक चेतनामा निर्मित नेपाली नारीत्वको सांस्कृतिक प्रतिमूर्ति हुन्।उनी मातृत्वको प्रतीक हुन् सिर्जना, संरक्षण र संवेदनशीलताको केन्द्र। साथै उनी सहनशीलताको रूपक पनि हुन्, जसले दुःख, त्याग र मौन पीडालाई भित्रैबाट धारण गर्छिन्। तर यो सहनशीलता कमजोरी होइन यो एक प्रकारको आन्तरिक शक्ति हो, जसले बाहिरी रूपमा मौन देखिए पनि भित्री रूपमा दृढता र स्थायित्व बोकेको हुन्छ। यही कारणले सेतीलाई मौन शक्तिको रूपमा बुझ्न सकिन्छ।तर कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने सेती  पीडित कथनभित्र सीमित छैनन्। उनी पीडित पात्र मात्र होइनन् उनी स्मृतिको सक्रिय शक्ति हुन्। उनको अनुपस्थिति गजलकारको चेतनामा निष्क्रिय रिक्तता होइन, बरु निरन्तर सक्रिय प्रभाव हो। उनी स्मृतिमा रूपान्तरण भएर चेतनालाई निरन्तर हल्लाइरहन्छिन्, दिशा दिन्छिन् र पुनःसंरचना गर्छिन्।यसै सन्दर्भमा सेतीको मृत्युले  व्यक्तिगत शोक उत्पन्न गर्दैन, बरु गजलकारको पुरुष चेतनालाई रूपान्तरण गर्छ। पुरुष–केन्द्रित अनुभवमा आधारित आत्मबोध यहाँ विखण्डित हुन्छ र पुनःपरिभाषित हुन्छ। सेतीको अनुपस्थितिले पुरुष चेतनालाई नियन्त्रण, स्वामित्व र आत्मकेन्द्रित भावनाबाट बाहिर निकालेर स्मृति, संवेदना र आत्मचिन्तनतर्फ धकेल्छ। समग्रमा, सेती यहाँ नारी मात्र होइनन् उनी संस्कृति, स्मृति, शक्ति र चेतनाको बहुआयामिक प्रतीक हुन्, जसले व्यक्तिगत कथा भन्दा माथि उठेर सामूहिक र दार्शनिक अर्थ निर्माण गर्छिन्।

८. काव्यिक मूल्य र सीमाहरू

सेती गजल खण्डकाव्यको समग्र मूल्याङ्कन गर्दा यसको साहित्यिक महत्व स्पष्ट रूपमा दुई तहमा देखिन्छ एकातिर यसले नेपाली गजल परम्परालाई नयाँ प्रयोगात्मक दिशातर्फ अघि बढाएको छ भने अर्कातिर केही संरचनात्मक र सौन्दर्यगत सीमाहरू पनि देखिन्छन्।

सकारात्मक पक्षहरू
यस कृतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान गजललाई परम्परागत लयात्मक रूपबाट बाहिर निकालेर खण्डकाव्यात्मक संरचनामा रूपान्तरण गर्नु हो। गजल सामान्यतया छोटो, व्यक्तिगत भावनामा सीमित रहने विधा मानिन्छ, तर यहाँ त्यसलाई कथात्मक र दार्शनिक विस्तार प्रदान गरिएको छ। दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष यसको दार्शनिक र आध्यात्मिक विस्तार हो। प्रेम, मृत्यु, स्मृति र चेतनालाई यहाँ केवल भावनात्मक स्तरमा होइन पराभोतिक स्तरमा विश्लेषण गरिएको छ। यसले कृतिलाई साधारण शोक–काव्यभन्दा माथि उठाएर अस्तित्ववादी र आध्यात्मिक विमर्श बनाएको छ।

तेस्रो पक्ष लोकलय र शास्त्रीय लयको समन्वय हो। एकातिर लोकसंगीतात्मक सहजता छ भने अर्कातिर शास्त्रीय बहरको अनुशासन छ। यसले कृतिलाई एकैचोटि जनसुलभ र साहित्यिक दुवै बनाएको छ।चौथो पक्ष स्मृति र मृत्युको गहिरो विश्लेषण हो। मृत्यु यहाँ अन्त्य होइन, स्मृतिमा रूपान्तरित निरन्तरता हो। यसले कृतिलाई मनोवैज्ञानिक मात्र होइन, दार्शनिक स्तरमा पनि समृद्ध बनाएको छ।

सीमाहरू
तर यी उपलब्धिहरूका बीच केही सीमाहरू पनि देखिन्छन्। पहिलो, कथानक कहिलेकाहीँ अत्यधिक भावनात्मक बन्न पुग्छ। यसले दार्शनिक गहिराइलाई कहिलेकाहीँ भावनात्मक आवेगले ढाक्ने जोखिम सिर्जना गर्छ।दोस्रो, संरचनात्मक पुनरावृत्तिको समस्या देखिन्छ। केही भाव र विचारहरू बारम्बार दोहोरिँदा काव्यिक प्रवाहमा एकरसता उत्पन्न हुने सम्भावना रहन्छ।तेस्रो, गजलको परम्परागत सौन्दर्य कहिलेकाहीँ कथा–भारले दबिएको अनुभूति हुन्छ। गजल मूलतः संक्षिप्तता र तीक्ष्ण भावको विधा हो, तर खण्डकाव्यात्मक विस्तारले कतिपय स्थानमा यसको सूक्ष्म लयात्मक सुन्दरतालाई विस्तारको बोझले कमजोर बनाएको जस्तो देखिन्छ।यस कृतिको सौन्दर्य परम्परागत दृश्यात्मक सौन्दर्यमा आधारित छैन। यहाँ सौन्दर्यको अनुभव आँखाबाट होइन, श्रवण, अनुभूति र चेतनाबाट निर्माण हुन्छ। यो कृति पढेर बुझिने भन्दा बढी सुनेर महसुस गरिने र अन्ततः आत्मामा अनुभूत गरिने प्रकारको काव्य हो।

९. निष्कर्ष

विश्व साहित्यमा गजल प्रायः प्रेम, वियोग र सौन्दर्यको लयात्मक अभिव्यक्ति बनेको छ। तर सेती गजल खण्डकाव्यले यस परम्परालाई विस्तार गर्दै यसलाई दर्शन, अध्यात्म र अस्तित्ववादसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।यो कृति पूर्वीय अध्यात्म र पश्चिमी अस्तित्ववादी चिन्तनबीचको एक सशक्त सेतु हो। यसले गालिबको व्यक्तिगत पीडा, फैजको सामाजिक संवेदना र रूमीको आत्मिक विलयलाई नेपाली साहित्यिक सन्दर्भमा पुनःव्याख्या गर्छ।उनी गजलमा बाँचिरहन्छिन्।उनी चेतनामा बाँचिरहन्छिन्।यो नै यस कृतिको अन्तिम दर्शन हो मृत्यु अन्त्य होइन, स्मृतिको अर्को रूप हो।