यात्रा होइन अनुभूति: काठमाडौं–जनकपुर आत्मिक यात्रा (नियात्रा)

यात्रा होइन अनुभूति: काठमाडौं–जनकपुर आत्मिक यात्रा (नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

काठमाडौं बिहानै जागेको थियो। आकाश हल्का नीलो थियो। स्वयम्भूको डाँडामाथि घाम बिस्तारै चढ्दै थियो। हावामा चिया, धूप र पुरानो शहरको गन्ध मिसिएको थियो। गल्लीहरू खुल्दै थिए। सडकहरू ब्युँझिँदै थिए। मानिसहरू आफ्नो-आफ्नो संघर्षतिर हिँडिरहेका थिए। म यात्रामा निस्किएको थिएँ। गन्तव्य थियो जनकपुर। तर यात्रा केवल शहरसम्म पुग्नु थिएन। यो आत्मासम्म पुग्नु थियो। काठमाडौं सधैं हतारमा देखिन्छ। यहाँ समय पनि दौडिरहेको जस्तो लाग्छ। मानिसहरू सपनाको पछाडि कुदिरहेका हुन्छन्। तर यात्राले बिस्तारै सिकाउँछ जीवन गन्तव्यभन्दा बढी बाटो हो। किनकि बाटोले नै मानिसलाई आफूभित्र फर्केर हेर्न बाध्य बनाउँछ।

गाडी पूर्वतिर बढ्न थाल्यो। सहरका कङ्क्रिटहरू पछाडि छुटे। पहाडहरू अगाडि उभिए। बादलहरू तल झरे। हावा चिसो भयो। मन हल्का भयो। केही घण्टापछि हामी बनेपा पुग्यौं। बनेपा पुरानो शहर हो। इतिहासले भरिएको। व्यापारले चलेको। मन्दिरहरूले सजिएको। त्यहाँको बिहानमा एउटा अद्भुत शान्ति हुन्छ। घण्टीको आवाज सुनिन्छ। धूपको धुवाँ माथि उठ्छ। बुढापाकाहरू मन्दिरअगाडि बसिरहेका हुन्छन्। त्यो दृश्य हेर्दा लाग्छ नेपालका शहरहरू  इँटा र सिमेन्टले बनेका छैनन्, यी स्मृति, आस्था र समयका तहहरूले बनेका छन्। सडकछेउको एउटा चियापसलमा हामी रोकियौं। चिया तातो थियो। कुहिरो चिसो थियो। चिया बेच्ने वृद्धले मुस्कुराएर भने, “यात्रा गर्दा रिस बोकेर नजानु बाबु। बाटोले पनि मन बुझ्छ।” त्यो सामान्य वाक्यभित्र जीवनको पुरै दर्शन लुकेको थियो।

बनेपाबाट अगाडि बढ्दा हरिया डाँडाहरू देखिन थाले। धानबारीहरू घाममा चम्किरहेका थिए। कतै मकै सुकाइँदै थियो। कतै बालबालिका विद्यालय जाँदै थिए। प्रकृतिको त्यो दृश्य अत्यन्त साधारण थियो, तर त्यसैमा जीवनको वास्तविक सौन्दर्य लुकेको थियो। मानिसले धेरै किताब पढ्छ, धेरै ज्ञान खोज्छ, तर कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो शिक्षा यात्राले दिन्छ। नेपाल सुन्दर छ, किनकि यहाँ दुःखमा पनि संगीत छ। गरिबीमा पनि आत्मीयता छ। थकानमा पनि आशा बाँचेको छ। सायद यही कारणले यात्रा केवल दूरी पार गर्नु होइन, यो मानिस र माटोबीचको मौन संवाद हो।

गाडी अब खुर्कोट तिर झर्दै थियो। सुनकोशी नदी तल निरन्तर बगिरहेको थियो। पानीमा घाम टल्किरहेको थियो। आकाश नदीभित्रै पग्लिएको जस्तो देखिन्थ्यो। बाटाका घुम्तीहरू अनगिन्ती थिए। कहिले उकालो। कहिले ओरालो। कहिले भीर। कहिले खुला आकाश। तर जीवन पनि त यस्तै घुम्तीहरूको यात्रा हो। सिधा बाटोले मानिसलाई धेरै सिकाउँदैन। घुम्तीले सिकाउँछ धैर्य, सन्तुलन र विश्वास। किनकि प्रत्येक मोडपछि के आउँछ भन्ने कुरा कसैलाई थाहा हुँदैन। मानिसको भविष्य पनि त्यस्तै हुन्छ। अनिश्चित। तर यात्रु फेरि पनि अगाडि बढिरहन्छ।

खुर्कोट पुग्दा नदीको आवाज ठूलो सुनिन्थ्यो। पुलमाथि हावा तीव्र थियो। नदी तल गहिरो थियो। त्यो दृश्य हेर्दा मलाई उपनिषद्को एउटा भाव सम्झना आयो जीवन नदी हो र आत्मा त्यसको प्रवाह। नदी कहिल्यै रोकिँदैन। उसले पहाडसँग झगडा गर्दैन। ढुङ्गालाई घृणा गर्दैन। अवरोधलाई श्राप ठान्दैन। ऊ केवल बगिरहन्छ। सायद त्यसैले नदी पवित्र हुन्छ। मानिस भने सानो चोटमै थाक्छ। सानो अपमानमै रोकिन्छ। तर प्रकृतिले सिकाउँछ अस्तित्वको अर्थ संघर्षसँग लड्नु मात्र होइन, त्यसलाई पार गर्दै निरन्तर बगिरहनु पनि हो। सुनकोशीको प्रवाहमा एउटा मौन दर्शन थियो। त्यहाँ शब्द थिएनन्, तर गहिरो शिक्षा थियो।

हामीले त्यहाँ स्थानीय खाना खायौं। गुन्द्रुक। ढिँडो। अचार। स्वाद केवल जिब्रोमा थिएन। त्यो माटोमा थियो। पसिनामा थियो। गाउँको जीवनमा थियो। त्यहाँको साधारण भोजनमा पनि आत्मीयता मिसिएको थियो। संस्कृति भनेको संग्रहालयमा राखिएको वस्तु होइन। संस्कृति भनेको मानिसको दैनिक जीवन हो। खेतमा काम गर्ने किसानको थकान हो। भान्साबाट उठ्ने धुवाँ हो। पाहुनालाई पानी दिँदै मुस्कुराउने गाउँलेको व्यवहार हो। खुर्कोटको त्यो क्षणले मलाई महसुस गरायो—नेपालको वास्तविक सौन्दर्य ठूला भवनमा होइन, यस्ता साधारण र जीवित क्षणहरूमा लुकेको छ।

बाटो अब सिन्धुलीगढी तिर उकालो लाग्यो। पहाडहरू गम्भीर देखिन्थे। हावा पुरानो थियो, जस्तो हजारौँ कथाहरू बोकेर बगिरहेको होस्। बाटोको प्रत्येक घुम्तीमा इतिहासको धुलो टाँसिएको जस्तो लाग्थ्यो। सिन्धुलीगढी नेपाली आत्मसम्मानको स्मृति हो। यहाँ ढुङ्गा पनि बोल्छ जस्तो लाग्छ र मौनता पनि आवाज बन्छ। त्यहाँ पुग्दा एउटा शान्त महसुस हुन्छ जस्तो इतिहास अझै पनि आकाशमा लेखिँदै छ।

“सिन्धुलीगढी…” यो गीत किन यति गहिरो लाग्छ? किनकि त्यो  युद्धको मात्र गीत होइन। त्यो अस्तित्वको गीत हो। त्यो सम्झना हो—हामी को थियौँ,र किन बाँचेका छौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर हो। मैले गढीतिर हेरेँ। कल्पना गरेँ त्यही बाटोबाट कहिल्यै सैनिकहरू दौडे होलान्। त्यही हावामा रणभेरी बजे होलान्। त्यही माटोले पसिना र रगत दुबै पिएको होला। इतिहासले हामीलाई एउटा कुरा सिकाउँछ—स्वतन्त्रता कहिल्यै सजिलै आउँदैन। त्यो सधैं बलिदानको मूल्यमा जन्मिन्छ।

त्यहाँ एउटा वृद्ध भेटिए। उनी ढुङ्गाजस्तो स्थिर देखिन्थे, तर आँखामा समयको गहिराइ थियो। उनले भने, “पहाड कहिल्यै झुक्दैन बाबु। त्यसैले यहाँका मानिस पनि सजिलै झुक्दैनन्।” उनको आवाजमा गर्व थियो, तर त्यो गर्वमा अहंकार थिएन, जिम्मेवारी थियो। मलाई लाग्यो नेपालको शक्ति  सेना वा इतिहासमा छैन। यो सामान्य मानिसको आत्मबलमा छ, जो कठिन जीवनलाई पनि सहज मुस्कानले बाँच्न जान्दछ।

सिन्धुलीगढीको आकाश विशाल थियो। बादलहरू स्वतन्त्र रूपमा बगिरहेका थिए। त्यहाँ उभिँदा मनभित्र एउटा गहिरो अनुभूति जाग्यो देश प्रेम नारा होइन। यो माटोसँगको मौन सम्बन्ध हो। त्यो सम्बन्ध शब्दले होइन, अनुभूतिले बुझिन्छ। जसरी पहाड र आकाश बिना बोले पनि एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्, त्यसैगरी मानिस र देश पनि भित्रैदेखि जोडिएका हुन्छन्।

पहाडहरू बिस्तारै पछाडि हराउँदै गए। हरियो गहिराइ कम हुँदै समथर जमिन सुरु हुन थाल्यो। हावा चिसोबाट तातो हुँदै गयो। शरीरले भूगोलको परिवर्तन महसुस गरिरहेको थियो। भाषाको लय पनि बदलिन थाल्यो पहाडको कठोरता बिस्तारै तराईको मिठासमा रूपान्तरण हुँदै थियो। हामी मधेशतिर झर्दै थियौं, जहाँ माटो फरक छ, तर माया उस्तै गहिरो छ।

नेपाल साँच्चै अद्भुत छ। केही घण्टामै भूगोल बदलिन्छ, मौसम बदलिन्छ, जीवनशैली बदलिन्छ। पहाडको कठोरता र तराईको कोमलता एउटै देशभित्र भेटिन्छन्। खाना बदलिन्छ, संगीत बदलिन्छ, बोली बदलिन्छ। तर आत्मा उस्तै रहन्छ एकै देशको, एकै माटोको अनुभूति लिएर बाँचिरहेको। यही विविधताभित्रको एकता नै नेपाल हो।

तराईको समथर भूमि देख्दा मन आफैँ खुल्यो। क्षितिज टाढासम्म फैलिएको थियो, जस्तो आकाश र पृथ्वीबीच कुनै सीमा नै छैन। धानका खेतहरू समुद्रजस्ता देखिन्थे हरियो लहरहरू हावासँग खेलिरहेका। कहिले बिस्तारै झुक्थे, कहिले उठ्थे, जस्तो प्रकृति आफैँ श्वास फेरिरहेको होस्। त्यो दृश्यमा एउटा अनौठो शान्ति थियो। यस्तो शान्ति जहाँ मानिस आफ्ना सबै थकान बिर्सन सक्छ, र केवल अस्तित्वलाई महसुस गर्न सक्छ।

केही समयपछि हामी बर्दिबास पुग्यौं। बर्दिबास यात्राको चौतारीजस्तो लाग्यो। यहाँ धेरै बाटाहरू भेटिन्छन्, धेरै गन्तव्यहरू छुट्टिन्छन् र धेरै यात्रुहरू केही समयका लागि रोकिन्छन्। सडक व्यस्त थियो। फलफूल बेच्नेहरूको आवाज, सवारी साधनको हल्ला र मानिसहरूको चहलपहलले वातावरण भरिएको थियो। टाढाबाटै मैथिली गीत सुनिन्थ्यो, जसले यो भीडभाडभित्र पनि एउटा सांस्कृतिक आत्मा बगिरहेको छ भन्ने अनुभूति गराउँथ्यो।

त्यहाँको बजारमा जीवन अत्यन्त नजिकबाट देखिन्थ्यो। एउटी आमाले बच्चालाई खाना खुवाइरहेकी थिइन्, जसको आँखामा ममता थियो। एकजना मजदुर पसिनाले भिजेर पनि काममा लागिरहेको थियो, जसको शरीर थकित भए पनि मन दृढ थियो। कतै युवाहरू हाँसिरहेका थिए, जसमा भविष्यको हल्का आशा झल्किन्थ्यो। मलाई बुद्धको एउटा शिक्षा सम्झना आयो जीवन दुःख पनि हो, तर करुणा पनि। मानिसहरू संघर्ष गर्छन्, तर फेरि हाँस्छन्। र त्यही हाँसो नै जीवनको सबैभन्दा गहिरो आशा हो।

बर्दिबासको साँझ सुनौलो थियो। आकाशमा घामको अन्तिम रङ फैलिएको थियो। धूलो हावामा बिस्तारै उडिरहेको थियो, तर त्यो धूलो पनि आफ्नै सौन्दर्य बोकेको थियो। कहिलेकाहीँ अपूर्णता नै सुन्दर हुन्छ। जीवन पनि त्यस्तै हो पूरा नभएका क्षणहरूमा नै बढी अर्थ लुकेको हुन्छ।

हामी अब ढल्केवरतिर लाग्यौं। सडक सीधा थियो, जस्तो उद्देश्य स्पष्ट छ। आकाश ठूलो थियो, जस्तो सोच स्वतन्त्र छ। ढल्केवर पुगेपछि वातावरणमा एउटा अलगै धार्मिक सुगन्ध महसुस हुन थाल्यो। यहाँ यात्रुहरू रोकिन्छन्, प्रार्थना गर्छन्, र फेरि आफ्नो बाटो लाग्छन्। जीवन पनि यस्तै हो मानिस केही समय पृथ्वीमा रोकिन्छ, प्रेम गर्छ, दुःख भोग्छ, अनि फेरि अगाडि बढ्छ।

ढल्केवरको मन्दिरमा घण्टी बजिरहेको थियो। धूपको धुवाँ माथि शान्त रूपमा उठिरहेको थियो। एकजना वृद्ध आँखा बन्द गरेर मन्त्र जपिरहेका थिए, जस्तो उनी संसारसँग होइन, आफैँसँग संवाद गरिरहेका हुन्। त्यो दृश्य अत्यन्त शान्त थियो। त्यहाँ धर्म डर थिएन, नियम थिएन त्यहाँ केवल शान्ति थियो।

जब मन थाक्छ, मानिस मन्दिर जान्छ। तर वास्तवमा उसले भगवान खोज्न होइन, आफूभित्रको सान्त्वना खोज्न जान्छ। मैले त्यहाँ लामो समय बिताएँ। कुनै ठूलो प्रार्थना गरिनँ। केवल मौन बसेँ। कहिलेकाहीँ मौनता नै सबैभन्दा गहिरो प्रार्थना हुन्छ जहाँ शब्दहरू समाप्त हुन्छन् र अनुभूति सुरु हुन्छ।

साँझ ढल्दै थियो। आकाश गुलाबी र सुनौलो रंगमा पग्लिँदै थियो। टाढा टाढा शहरका बत्तीहरू बिस्तारै झिलिमिली हुन थाले। हामी जनकपुर प्रवेश गर्दै थियौं। त्यो प्रवेश भौगोलिक मात्र थिएन, त्यो अनुभूतिमा प्रवेश थियो। जनकपुर कथा हो, आस्था हो, प्रेम हो र स्मृतिको जीवित रूप हो। यहाँ पाइला टेक्दा नै जस्तो समय अलि ढिलो भएको महसुस हुन्छ जस्तो आधुनिकता केही क्षणका लागि मौन बसेको होस्।

सडकहरूमा मिथिला संस्कृतिको रंग फैलिएको थियो। भित्ताहरूमा चित्रहरू जीवन बोलिरहेका थिए। महिलाहरूका सारीहरू फूलजस्तै रंगीन र उज्यालो देखिन्थे। बजारमा बोलिने हरेक शब्दमा मिठास थियो। जनकपुरमा प्रवेश गर्दा यस्तो लाग्थ्यो मानौँ समय अलि पुरानो, तर अझै सुन्दर भएको छ। यहाँ राम र सीताको स्मृति हावामा मिसिएको छ, जसले प्रत्येक सासलाई पनि पवित्र बनाइदिन्छ।

हामी जानकी मन्दिर पुग्यौं। मन्दिर उज्यालोले चम्किरहेको थियो, जस्तो सेतो दरबार आकाशसँग संवाद गरिरहेको होस्। शान्तता र भव्यता एकै ठाउँमा मिसिएका थिए। घण्टीको आवाज लगातार गुञ्जिरहेको थियो। भजनहरू वातावरणमा बगिरहेका थिए। मानिसहरू नतमस्तक थिए, कोही आँखा बन्द गरेर प्रार्थनामा डुबेका थिए। त्यहाँ उभिँदा एउटा अनौठो अनुभूति हुन्छ—जस्तो प्रेम अझै जीवित छ, र समयले पनि त्यसलाई छुन सकेको छैन।

राम र सीताको कथा मर्यादा, धैर्य र समर्पणको कथा हो। आजको संसारमा प्रेम धेरै छ, तर धैर्य कम छ। आकर्षण धेरै छ, तर त्याग कम छ। जनकपुरले मौन रूपमा सम्झाउँछ साँचो प्रेम आत्माको सम्बन्ध हो, जुन शरीरभन्दा गहिरो र समयभन्दा लामो हुन्छ।

मन्दिरको आँगनमा एउटा सानो बच्चा खेलिरहेको थियो। ऊ हाँसिरहेको थियो, बिना कुनै कारण, बिना कुनै बोझ। त्यो हाँसो निर्मल थियो। त्यही क्षण लाग्यो सायद भगवान कुनै ठूलो रूप होइनन्, उनी त्यही निर्मलता हुन्, जुन बालकको हाँसोमा बाँचिरहेको हुन्छ।

रात बिस्तारै गहिरिँदै गयो। गल्लीहरू उज्यालो भए। मिठाई पसलहरू खुला थिए। हामीले प्रसिद्ध मिठाई खायौं पेढा र जलेबी। स्वाद मीठो थियो, तर शहरको आत्मा अझ मीठो थियो। टाढाबाट मैथिली गीत सुनिन्थ्यो, जसमा प्रेम, विरह र माटोको गन्ध मिसिएको थियो।

संस्कृति कहिल्यै मर्दैन। जबसम्म गीत बाँच्छ, संस्कृति बाँच्छ। जनकपुरको रात  दृश्य होइन, अनुभूति थियो जहाँ हावा पनि कथा सुनाइरहेको जस्तो लाग्थ्यो। कहिलेकाहीँ यात्रा मानिसलाई बाहिर होइन, भित्र लैजान्छ। काठमाडौं छोड्दा म  यात्रु थिएँ, तर जनकपुर पुग्दा म केही शान्त, केही हल्का र आफूभित्र अलि बढी मौन भएको थिएँ। सायद यही यात्राको सबैभन्दा ठूलो अर्थ हो।

अनुभूतिको विस्तार हो। यो शरीरको चाल मात्र होइन, आत्माको रूपान्तरण हो। बाटो जति लम्बिँदै जान्छ, मन त्यति नै भित्र पस्दै जान्छ। बाहिरको संसार फैलिँदै जान्छ, तर भित्रको संसार गहिरिँदै जान्छ।

मानिस किन यात्रा गर्छ? नयाँ ठाउँ हेर्न? सायद। तर त्योभन्दा ठूलो कुरा मानिस आफूलाई भेट्न यात्रा गर्छ। किनकि आफूलाई भेट्नु भनेको संसारको सबैभन्दा कठिन यात्रा हो। हामी अरू सबैलाई चिन्छौं, तर आफ्नै मन प्रायः अपरिचित हुन्छ। यात्रा त्यसैलाई चिनाउने मौन प्रक्रिया हो।

जब गाडी रातमा रोकिन्छ, जब सडक सुनसान हुन्छ, जब आकाशमा तारा टल्किन्छ त्यतिबेला बाहिरी आवाजहरू हराउँछन्। अनि आत्माले बोल्न थाल्छ। त्यो आवाज न त ठूलो हुन्छ, न त स्पष्ट, तर अत्यन्त सत्य हुन्छ।

नेपालका सडकहरू भावनाका नदी हुन्। कहिले पहाडको कठोरतामा बग्छन्, कहिले तराईको समथरतामा फैलिन्छन्। यी सडकहरूले मानिसलाई केवल ठाउँ होइन, अवस्था पनि बदल्न सिकाउँछन्। पहाडदेखि मधेशसम्मको यो यात्रा मलाई एउटा सरल तर गहिरो सत्यतिर लिएर गयो। मानिस जहाँ पुगे पनि उसले खोज्ने कुरा एउटै हो। शान्ति। प्रेम। अर्थ। र अचम्म के छ भने, यी कुरा कहिल्यै टाढा हुँदैनन्। ती शहरको भीडमा मात्र होइन, मौन बाटोहरूमा भेटिन्छन्। कहिले चियापसलमा, कहिले नदीको किनारमा, कहिले मन्दिरको घण्टीमा र कहिले आफ्नै मौन मनभित्र।