मेरो प्यारो ओखलढुङ्गा: कोशीदेखि कविताको काखसम्म(नियात्रा)

मेरो प्यारो ओखलढुङ्गा: कोशीदेखि कविताको काखसम्म(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

बिराटनगरको बिहान सधैँ व्यस्त हुन्छ। सडकहरू मानिसका पाइलाले भरिएका हुन्छन्। पसलहरू खुलिरहेका हुन्छन्। उद्योगका चिम्नीहरूबाट धुवाँ माथि उठिरहेको हुन्छ। यहाँ जीवन दौडिरहेको हुन्छ। यही दौडबाट एक बिहान म ओखलढुङ्गाको यात्रामा निस्किएँ। गन्तव्य एउटा जिल्ला मात्र थिएन। त्यो एउटा स्मृति थियो। एउटा दर्शन थियो। एउटा साहित्यिक तीर्थ थियो।

पूर्वतर्फ फैलिएको तराईलाई पछाडि छोड्दै हाम्रो यात्रा चतरातर्फ अघि बढ्यो। विराटनगरको समथर भूगोल विस्तारै परिवर्तन हुन थाल्यो। सडकको दुवैतिर फैलिएका धानका खेतहरू बिहानको घामसँग मुस्कुराइरहेका थिए। हावाले बालीका शिर हल्लाउँदा लाग्थ्यो, पृथ्वीले हरियो प्रार्थना गरिरहेकी छ। मोरङको उर्वर माटोमा फैलिएका धान, मकै र उखुका खेतहरूले कृषिसभ्यताको समृद्ध इतिहास सुनाइरहेका थिए। कतै आँप, लिची र कटहरका बगैँचा, कतै बाँसका झ्याङ, कतै सिमसार क्षेत्रका हरिया दृश्यहरूले यात्रालाई अझ जीवन्त बनाइरहेका थिए।

सुनसरी प्रवेश गरेपछि प्रकृतिको रूप अझ फराकिलो देखिन थाल्यो। पूर्वको आकाशमा उडिरहेका सारस, बकुल्ला र अन्य चराहरूले खुला आकाशलाई गतिशील बनाइरहेका थिए। केही पर पुगेपछि कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षको हरियालीले मन मोहित बनायो। दुर्लभ जंगली भैँसी, चित्तल, नीलगाई र सयौँ प्रजातिका स्थानीय तथा साइबेरियाबाट आउने बसाइँसराइ गर्ने चराहरूका लागि यो क्षेत्र एउटा जीवित स्वर्गजस्तै लाग्थ्यो। सिमसारका जलाशयमा टल्किरहेको बिहानको घामले प्रकृतिलाई सुनौलो आभा दिएको थियो। त्यसपछि देखापरेको विराट सप्तकोशी नदी हिमालको काखबाट बग्दै आएको जीवनधाराजस्तो अनुभूत हुन्थ्यो। यसको विशाल जलराशि, अनगिन्ती धाराहरू र किनारका हरिया वनहरूले प्रकृतिको विराटता झल्काइरहेका थिए। चतराको पुलबाट तल बगिरहेको कोशीलाई हेर्दा लाग्थ्यो, नदीले पानी मात्र होइन, हिमालका कथा, सभ्यताका स्मृति र अनन्त यात्राका सपना बोकेर समुद्रतर्फ निरन्तर अघि बढिरहेकी छ। प्रकृतिको यही अनुपम सौन्दर्यले यात्रालाई केवल गन्तव्यसम्म पुग्ने माध्यम नभई आत्मासँग संवाद गर्ने अवसरमा रूपान्तरण गरिदियो।

चतरा पुग्दा सप्तकोशीको विराट स्वरूपले मन केही क्षणका लागि स्तब्ध बनायो। यहाँ कोशी नदी केवल हिमालबाट बगेको जलधारा होइन; यो पूर्वी नेपालको सभ्यता, संस्कृति, कृषि र जीवनलाई निरन्तर सिञ्चित गर्दै बग्ने जीवनरेखा हो। सातवटा हिमाली नदीहरू—सुनकोशी, अरुण, तमोर, दूधकोशी, भोटेकोशी, इन्द्रावती र तामाकोशी—आफ्ना छुट्टाछुट्टै कथा बोकेर यहाँ एकाकार हुन्छन्। त्यसैले सप्तकोशीको विस्तारमा केवल पानीको शक्ति होइन, हिमालको आत्मा पनि प्रवाहित भएको अनुभूति हुन्छ।

चतराको कोशी पुलमा उभिँदा प्रकृतिले आफ्ना सबै रङ एकै दृश्यमा उभ्याएको जस्तो लाग्छ। विशाल नदीको फैलावट, टाढासम्म देखिने बलौटे किनार, हरियालीले ढाकिएका तट, माथि नीलो आकाश र क्षितिजमा विलीन हुँदै जाने जलधाराले मनलाई अनन्तताको अनुभूति गराउँछन्। बिहानको सुनौलो घाम पानीको सतहमा छरिँदा नदी चाँदीका हजारौँ कणले सजिएको दर्पणझैँ टल्किन्छ। साँझ पर्दै जाँदा आकाशका राताम्मे र सुनौला रङहरू नदीमा मिसिएर एउटा अनुपम चित्र सिर्जना गर्छन्, जसलाई कुनै कलाकारको कुचीले पूर्ण रूपमा उतार्न सक्दैन।

कोशी टप्पु आसपासको क्षेत्र चराहरूको स्वर्ग हो। नदीमाथि उडिरहेका बकुल्ला, सारस, जलकाग र बसाइँसराइ गरेर आउने असंख्य चराहरूले आकाशलाई जीवन्त बनाइरहेका हुन्छन्। शान्त हावाले पानीको सतहमा हल्का तरङ्ग उठाउँछ, र ती तरङ्गहरू सूर्यको किरणसँग खेल्दै प्रकृतिको मौन संगीत रचिरहेका हुन्छन्। कहिलेकाहीँ नदी किनारमा चरिरहेका चौपाया, माछा मार्न निस्किएका स्थानीय बोटे समुदायका डुङ्गा र किनारका हरिया वनहरूले कोशीलाई अझ जीवन्त बनाइदिन्छन्।

यस दृश्यमा एउटा सूक्ष्म, संवेदनशील सौन्दर्य पनि लुकेको छ। नदी र किनारबीचको आलिङ्गन, हावाले पानीलाई सुम्सुम्याउने स्पर्श, घामले जलसतहलाई चुमेजस्तो उज्यालो र पुलमाथि उभिएको यात्रुले अनुभव गर्ने शान्त कम्पनnयी सबैले प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई गहिरो बनाउँछन्। यो कामुकता होइन; यो प्रकृतिको कोमल आकर्षण हो, जसले मनलाई लोभ्याउँछ, तर आत्मालाई शान्त बनाउँछ।

कोशी पुल पार गर्दा मैले तल बगिरहेको जललाई धेरै बेर हेरिरहेँ। नदीले कुनै शब्द बोल्दैन, तर प्रत्येक छालले एउटा दर्शन लेखिरहेको हुन्छ। विनम्रता नै महानताको पहिलो सर्त हो। पानी सधैँ तल बग्छ, त्यसैले समुद्रसम्म पुग्छ। मानिस पनि त्यस्तै हो। जसले अहङ्कार त्याग्छ, उसैले जीवनको विशालता प्राप्त गर्छ। त्यस क्षण मलाई लाग्यो, चतरा केवल एउटा पुल होइन; यो प्रकृति, दर्शन र मानवीय चेतनाबीच जोडिएको अदृश्य सेतु हो।

चतरापछि सडक उदयपुरतर्फ मोडिन्छ। तराई बिस्तारै समाप्त हुन्छ। पहाडको प्रारम्भ हुन्छ। क्षितिज नजिकिन थाल्छ। हावामा चिसोपन मिसिन थाल्छ। जंगल बाक्लिन थाल्छ।गाईघाट पुग्दा उदयपुरको जीवन आफ्नै लयमा स्पन्दित देखिन्छ। बजारको चहलपहल, मानिसहरूको आत्मीयता र स्थानीय संस्कृतिको सरलता मन छुन्छ। तर गाईघाटको वास्तविक आकर्षण बजारभन्दा बाहिर फैलिएको प्रकृतिमा छ। त्रियुगा नदीको किनार, हरियालीले ढाकिएका वन, टाढासम्म फैलिएका चुरे पहाड र बिहानको कुहिरोले ओढेका डाँडाहरूले यस भूभागलाई अनुपम सौन्दर्य प्रदान गरेका छन्। घामको पहिलो किरण रूखका पातमा पर्दा मोतीझैँ चम्किने शीतका थोपाहरूले प्रकृतिलाई अलौकिक आभूषण पहिराइदिन्छन्। चराहरूको मधुर स्वर, मन्द बहने हावा र वनस्पतिको सुगन्धले वातावरणलाई जीवन्त बनाउँछ।

गाईघाटबाट कटारीतर्फ उक्लँदै जाँदा भूगोल विस्तारै परिवर्तन हुन्छ। समथर तराई पहाडसँग आलिङ्गन गर्न थालेको अनुभूति हुन्छ। सडकका घुम्तीहरू कुनै कलाकारका कुचीका रेखाजस्तै देखिन्छन्। प्रत्येक मोडले नयाँ दृश्य, नयाँ आकाश र नयाँ अनुभूति उपहार दिन्छ। कहिले तल गहिरा खोँच, कहिले माथि हरिया पाखा, कहिले झरनाको मधुर आवाज, त कहिले बादलभित्र हराउँदै गरेका डाँडाहरू यात्रालाई अविस्मरणीय बनाउँछन्।

कटारी आसपासको प्रकृतिमा एउटा कोमल, संवेदनशील र आकर्षक सौन्दर्य छ। हावाले रूखका पातलाई सुम्सुम्याउने स्पर्श, पहाडको काखमा बिस्तारै बग्ने खोलाहरू, हरियालीमाथि छरिएको सुनौलो घाम र साँझको राताम्मे आकाशले प्रकृतिलाई सजीव चित्रमा रूपान्तरण गर्छ। यो सौन्दर्य आत्मालाई स्पर्श गर्ने शान्त आकर्षण हो। यहाँ प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध प्रेमजस्तै सहज र निर्मल देखिन्छ। पहाडले आकाशलाई अँगालो हालेझैँ लाग्छ, वनले हावासँग संवाद गरेझैँ लाग्छ, र नदीले पृथ्वीको हृदयको धड्कन बोकेर बगिरहेकी जस्ती अनुभूति हुन्छ।

यात्रा जति अगाडि बढ्छ, त्यति नै मनभित्रको कोलाहल हराउँदै जान्छ। गाईघाट र कटारीको प्राकृतिक सौन्दर्यले सिकाउँछ साँचो आकर्षण सरलता, शुद्धता र प्रकृतिसँगको गहिरो सामीप्यमा हुन्छ। यही कारण यी स्थानहरू आत्मालाई शान्ति, दृष्टिलाई सौन्दर्य र विचारलाई गहिराइ दिने जीवित पाठशाला हुन्।

कटारी पुग्दा सुनकोशीको उपत्यका आफ्नो सौन्दर्यसहित फैलिएको थियो। नदीको आवाजले मनभित्रको कोलाहल धोइरहेको थियो। पहाडहरू मौन थिए। तर त्यो मौनता खाली थिएन। त्यसमा हजारौँ वर्षको ध्यान थियो। हिमाल बोल्दैन। त्यसैले मानिसभन्दा धेरै जान्दछ।

कटारीपछि ओखलढुङ्गाको बाटो साँच्चिकै पहाडी यात्रामा रूपान्तरण हुन्छ। घुम्तीहरू अझ तीखा हुन्छन्। सडक कहिले वनभित्र पस्छ। कहिले चट्टानसँगै दौडिन्छ। कहिले बादलभित्र हराउँछ।

साल, सिसौ र खयरका वन विस्तारै उत्तिस, गुराँस, बाँझ र काफलका वनमा बदलिन्छन्। वनस्पतिको परिवर्तनले उचाइको कथा सुनाइरहेको हुन्छ। प्रकृतिले कहिल्यै भाषण गर्दैन। ऊ परिवर्तनद्वारा शिक्षा दिन्छे।

हावामा गुराँसको स्मृति छ। पाखामा सिँढीदार खेत छन्। कतै कोदो पाकिरहेको छ। कतै मकै झुलिरहेको छ। कतै आलुका बोटहरू हावासँग खेलिरहेका छन्। पहाडमा खेती गर्नु केवल उत्पादन होइन। यो धैर्यको साधना हो। यहाँ प्रत्येक बाली पसिनाले उम्रिन्छ। प्रत्येक दाना संघर्षको जीवनी हो।

यात्रा जति माथि उक्लिन्छ, मन त्यति हलुका बन्छ। तल छोडिएका शहरका चिन्ताहरू पनि तलै छुटिरहेका जस्तो लाग्छ। शायद उचाइले शरीर मात्र होइन, विचारलाई पनि माथि उठाउँछ।

पहाडको बाटोमा भेटिने साना बस्तीहरू अत्यन्त आत्मीय लाग्छन्। ढुङ्गाका घर। खर वा जस्ताका छाना। आँगनभरि फूल। गाईका घण्टी। कुकुरको भुकाइ। चुल्होबाट उठेको धुवाँ। यी सबै मिलेर सभ्यताको अर्को अर्थ दिन्छन्। सम्पन्नता सधैँ ठूलो घरमा हुँदैन। कहिलेकाहीँ सानो आँगनमा ठूलो सन्तोष बसिरहेको हुन्छ।

पहाडको मौनता शहरको मौनताभन्दा फरक हुन्छ। शहरमा मानिसहरू नबोल्दा मौनता हुन्छ। पहाडमा प्रकृति बोलिरहेकै बेला मौनता जन्मिन्छ। चराको गीत। खोलाको संगीत। हावाको सुस्केरा। पातको स्पर्श। यी सबै मिलेर मौनताको भाषा रचिरहेका हुन्छन्।

साँझतिर ओखलढुङ्गाको भूभाग देखिन थाल्यो। टाढाबाट हेर्दा पहाडहरू एकअर्कालाई स्नेहपूर्ण आलिङ्गनमा बाँधिएर बसेका जस्ता देखिन्थे। डाँडाहरूको काखमा लुकेका गाउँहरू धर्तीका मौन प्रार्थनाघरझैँ शान्त र पवित्र लाग्थे। पश्चिम क्षितिजतिर अस्ताउँदै गरेको सूर्यले आकाशलाई सुनौलो, केशरिया र रक्तिम रङले सजाइरहेको थियो। त्यो प्रकाश हरिया पाखाहरूमा छरिँदा सम्पूर्ण भूभाग कुनै दिव्य चित्रकारको अनुपम सिर्जनाजस्तो देखिन्थ्यो। हावाले गुराँस, बाँझ र काफलका वनलाई मन्द रूपमा स्पर्श गरिरहेको थियो। वनका पातहरू हल्लिँदा प्रकृतिले आफ्नै लयमा एउटा अदृश्य संगीत रचिरहेको अनुभूति हुन्थ्यो। यही कामनीय, सम्मोहक र आत्मालाई स्पर्श गर्ने प्राकृतिक सौन्दर्यले ओखलढुङ्गालाई अनुभूतिको भूमि बनाएको छ।

ओखलढुङ्गा नेपाली साहित्यको इतिहासमा एउटा उज्यालो दीपस्तम्भ हो। यही पवित्र भूमिले युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठलाई जन्म दियो, जसले आधुनिक नेपाली कवितालाई नयाँ चेतना, नयाँ भाषा र नयाँ दृष्टि प्रदान गरे। सिद्धिचरणले कवितालाई दरबारको सीमित घेराबाट निकालेर जनजीवन, श्रम, प्रकृति र स्वतन्त्रताको विशाल संसारसँग जोडे। उनका शब्दहरूमा पहाड बोल्छ, नदी गुनगुनाउँछ, किसानको पसिना चम्किन्छ र श्रमिकको आत्मसम्मान उजागर हुन्छ। उनले नेपाली कवितालाई केवल सौन्दर्यको अभिव्यक्ति बनाएका छैनन्। सामाजिक न्याय, मानवीय स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय आत्मगौरवको सशक्त माध्यम बनाएका छन्।

उनको प्रसिद्ध कविता “मेरो प्यारो ओखलढुङ्गा” नेपाली साहित्यमा जन्मभूमिप्रतिको प्रेमको अद्वितीय अभिव्यक्ति हो। यस कविताले मातृभूमिप्रतिको अनुरागलाई भावुक स्मृतिमा सीमित राख्दैन, बरु जन्मभूमिसँगको आत्मिक, सांस्कृतिक र अस्तित्वगत सम्बन्धलाई उद्घाटित गर्छ। सिद्धिचरणका लागि ओखलढुङ्गा स्मृति, संस्कार, स्वाभिमान र आत्मपहिचानको केन्द्र हो। यही कारण उनका कविताले पुस्तौँपुस्तासम्म नेपाली मनलाई स्पर्श गरिरहेका छन्।

ओखलढुङ्गाको प्राकृतिक सौन्दर्य पनि त्यत्तिकै अनुपम छ। पहाड र आकाशको मिलन, कुहिरोले अँगालेका डाँडाहरू, झरनाको मधुर गुञ्जन, हरिया पाखाहरू, सिँढीदार खेत, गाउँका ढुङ्गे घर र मन्द बहने हिमाली हावाले यहाँको वातावरणलाई इन्द्रियस्पर्शी बनाउँछन्। यहाँको सौन्दर्य चर्को वा प्रदर्शनमुखी छैन। यो मौन, शालीन र गहिरो छ। यसले आँखालाई मात्र होइन, मनलाई पनि आकर्षित गर्छ। यही प्रकृतिको काखमा बसेर सिद्धिचरणले सौन्दर्यभित्र स्वतन्त्रता, प्रकृतिभित्र मानवता र जन्मभूमिभित्र विश्वमानवको चेतना देखे। त्यसैले ओखलढुङ्गा आज पनि नेपाली साहित्यको प्रेरणाभूमि, प्रकृतिको अनुपम उपहार र राष्ट्रिय सांस्कृतिक गौरवको अमूल्य धरोहरका रूपमा सदैव उज्यालो बनेर उभिएको छ।सिद्धिचरणले प्रकृतिलाई कहिल्यै सजावटका रूपमा प्रयोग गरेनन्। उनले प्रकृतिभित्र मानिसको मुक्ति खोजे। उनको कविता फूलजस्तै स्वतन्त्र भएर बाँच्ने आकाङ्क्षा हो। उनले पहाडको सौन्दर्य देखे, तर त्यसभित्रको श्रम पनि देखे। उनले आकाशको विशालता देखे, तर त्यसभित्र उड्न चाहने मानिसको सपना पनि देखे।

ओखलढुङ्गा पुगेर सिद्धिचरण पार्कतर्फ हिँड्दा लाग्यो, यहाँ हावा पनि कविता बोल्छ। प्रत्येक डाँडाले एउटा कविता सम्झिरहेको छ। प्रत्येक वृक्षले कुनै हरफ सुरक्षित राखेको छ। साहित्य पुस्तकमा मात्र बस्दैन। साहित्य भूगोलमा पनि बस्छ। जहाँ कवि जन्मिन्छन्, त्यहाँ माटो पनि केही बढी संवेदनशील हुन्छ।ओखलढुङ्गाको नामसँग जोडिएको विशाल ढुङ्गाको ओखल अवलोकन गर्दा इतिहास र जनविश्वास एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। किंवदन्ती सत्य हो कि होइन भन्नेभन्दा पनि त्यो जनस्मृतिमा किन बाँचेको छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समाजले जोगाएर राखेका कथा समाजकै आत्माको अभिलेख हुन्।

रुम्जाटारको खुला फाँट, हरिया डाँडाहरू, गाउँका गोरेटाहरू, खोल्साहरू र आकाशसँग संवाद गरिरहेका पाखाहरू हेर्दा लाग्छ प्रकृतिले यहाँ कुनै चित्रकारलाई प्रतिस्पर्धा गर्न चुनौती दिएकी छ।

यहाँ शेर्पा, राई, बाहिङ, सुनुवार, मगर, गुरुङ, तामाङ, लिम्बु, नेवार, बाहुन, क्षेत्री, दलित लगायत अनेक समुदाय शताब्दीयौँदेखि सहअस्तित्वमा बाँचिरहेका छन्। भाषा फरक छन्। संस्कृति फरक छन्। तर पहाडले सबैलाई एउटै पाठ सिकाएको छ। साथ बिना बाँच्न सकिँदैन। पहाडमा एक्लोपन कठिन हुन्छ। त्यसैले यहाँ समुदाय बलियो हुन्छ।मन्दिरका घण्टी, गुम्बाका प्रार्थना, किराँती संस्कृतिका परम्परा र लोकगीतका धुनहरू एउटै आकाशमुनि गुञ्जिरहेका हुन्छन्। यही विविधता नेपालको वास्तविक परिचय हो। एकरूपता होइन, सहअस्तित्व नै हाम्रो शक्ति हो।

बिहान सूर्योदयसँगै डाँडाहरू सुनौलो हुन्छन्। साँझ सूर्य अस्ताउँदा आकाश रङ्गिन्छ। मानिसले दिनको सुरुवात र अन्त्यलाई सामान्य घटना मान्छ। तर प्रकृतिले हरेक बिहान नयाँ सृष्टि र हरेक साँझ नयाँ ध्यान गरिरहेको हुन्छ।ओखलढुङ्गाको हावा फोक्सोले मात्र सास फेर्दैन मनले पनि सास फेर्छ। यहाँ केही समय बसेपछि बुझिन्छ थकाइ शरीरको भन्दा धेरै मनको हुन्छ। प्रकृतिले मनलाई विश्राम दिन्छ। त्यसैले पहाडहरू सदियौँदेखि ऋषिहरूका आश्रम बने।

जीवनको अन्तिम सत्य अनुभव हो। यात्रा हो। सम्झना हो। एउटा यात्राले हामीलाई ठाउँभन्दा धेरै आफूलाई चिनाउँछ। हामी जहाँ पुग्छौँ, त्यहाँभन्दा ठूलो यात्रा हाम्रो भित्र भइरहेको हुन्छ।बिराटनगरबाट सुरु भएको यो यात्रा ओखलढुङ्गामा आएर समाप्त भएजस्तो देखिन्छ। तर वास्तवमा यात्रा यहीँबाट सुरु हुन्छ। किनकि ओखलढुङ्गाले मलाई एउटा नयाँ दृष्टि दियो। प्रकृतिलाई हेर्ने दृष्टि। श्रमलाई सम्मान गर्ने दृष्टि। साहित्यलाई जीवनसँग जोड्ने दृष्टि। मौनतालाई सुन्ने दृष्टि।फर्किने बेला पहाडहरू उही थिए। नदीहरू उही थिए। बाटाहरू पनि उही थिए। परिवर्तन भएको थियो त केवल यात्रु। म फर्किँदा लाग्यो मानिसले जीवनमा धेरै ठाउँहरू देख्न सक्छ। तर केही ठाउँहरूले मात्र मानिसलाई नयाँ बनाइदिन्छन्।

ओखलढुङ्गा एउटा अनुभूति हो। एउटा यस्तो चेतना हो, जहाँ प्रकृति र मानव एकअर्काका सहयात्री हुन्। यहाँका पहाडहरू मौन भएर पनि बोल्छन्। नदीहरू बगेर पनि सम्झाइरहन्छन्। वनहरू स्थिर भएर पनि जीवनको स्पन्दन सुनाइरहन्छन्। प्रकृतिले यहाँ शब्दभन्दा गहिरा अर्थहरू लेखेकी छ।यहाँ आएपछि थाहा हुन्छ जीवनको उचाइ हिमालको उचाइले होइन, विचारको उचाइले मापन हुन्छ। नदीले सिकाउँछ निरन्तर बग्नु नै जीवन हो। रूखले सिकाउँछ फल लागेपछि झुक्नु नै महानता हो। पहाडले सिकाउँछ आँधी आए पनि आफ्नै धरातलमा अडिग रहनु नै अस्तित्व हो। प्रकृतिको यही मौन दर्शन ओखलढुङ्गाको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।

सिद्धिचरण श्रेष्ठले यही माटोबाट प्रकृतिलाई कविता, श्रमलाई गरिमा, स्वतन्त्रतालाई स्वर र जन्मभूमिलाई आत्माको भाषा दिए। त्यसैले ओखलढुङ्गाको हावा आज पनि उनका कविताका लयसँग स्पन्दित भएको अनुभूति हुन्छ। यहाँको प्रत्येक गोरेटोमा स्मृतिको पदचाप छ, प्रत्येक डाँडामा आशाको क्षितिज छ र प्रत्येक सूर्योदयमा नयाँ जीवनको सम्भावना छ।फर्किने बेला मैले केही पनि साथ लिएर आएँ जस्तो लागेन। तर वास्तवमा सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति यही यात्राले दिएको थियो। प्रकृतिलाई हेर्ने नयाँ दृष्टि, श्रमलाई सम्मान गर्ने नयाँ चेतना, र जन्मभूमिलाई आत्माको शाश्वत आश्रयका रूपमा बुझ्ने अनुभूति।यात्राहरू कहिल्यै गन्तव्यमा समाप्त हुँदैनन्। तिनीहरू मानिसको अन्तर्मनमा निरन्तर यात्रा गरिरहन्छन्। ओखलढुङ्गाबाट फर्किएपछि पनि त्यहाँका पहाडहरू स्मृतिमा उभिरहन्छन्, कोशीको जलध्वनि कानमा गुञ्जिरहन्छ, गुराँसको सुगन्ध मनमा बसिरहन्छ र सिद्धिचरणका शब्दहरू चेतनाभित्र उज्यालो बालिरहन्छन्।सायद त्यसैले कुनै दिन फेरि बाटोले बोलाउनेछ। फेरि ती डाँडाहरूले स्वागत गर्नेछन्। फेरि कुनै बिहान कुहिरोले पहाडलाई अँगालो हाल्नेछ। अनि मनले फेरि निःशब्द स्वीकार गर्नेछ। केही ठाउँहरू हामीले हेर्नका लागि होइन, आफ्नै अस्तित्वलाई पुनः भेट्नका लागि बनाइएका हुन्छन्। ओखलढुङ्गा त्यस्तै एउटा भूमि हो जहाँ प्रकृति कविता बन्छ, कविता दर्शन बन्छ र दर्शन अन्ततः जीवन बन्छ।