कृति समीक्षाः जन्मदाताः जीवन, दर्शन र विद्रोहको दस्तावेज

कृति समीक्षाः

जन्मदाताः जीवन, दर्शन र विद्रोहको दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

कवि पोषराज पौडेल नेपाली साहित्यका संवेदनशील, विचारशील र प्रतिबद्ध स्रष्टाका रूपमा सम्मानित व्यक्तित्व हुन्। उहाँको काव्यचेतनामा जीवनानुभूति, मानवीय संवेदना, मातापिताप्रतिको श्रद्धा, राष्ट्रप्रेम, सामाजिक न्याय र प्रगतिशील चेतनाको सशक्त संयोजन पाइन्छ। शास्त्रीय छन्दप्रतिको अनुराग र सरल, प्रभावशाली अभिव्यक्तिशैली उहाँका सिर्जनाका विशिष्ट पहिचान हुन्। निजी अनुभूतिलाई सामाजिक सरोकारसँग जोड्दै उहाँले कवितालाई चेतना, परिवर्तन र मानवमुक्तिको माध्यम बनाउनुभएको छ। ‘जन्मदाता’ जस्तो कृतिले उहाँको भावुक हृदय, गहिरो जीवनदृष्टि र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई उजागर गर्छ। नेपाली साहित्यको समृद्धिमा उहाँको साधना, मौलिक दृष्टिकोण र मानवीय मूल्यप्रतिको अटल प्रतिबद्धता प्रशंसनीय तथा स्मरणीय छ।

साहित्य स्मृति, अनुभूति, विचार, समय र जीवनसँग गरिएको गहिरो संवाद पनि हो। विशेषतः शोकबाट जन्मिएको साहित्यमा लेखकको निजी पीडा क्रमशः सार्वभौम मानवीय संवेदनामा रूपान्तरित हुन्छ। कवि पोषराज पौडेलको ‘जन्मदाता’ स्मृतिकाव्य (२०७८) यसै अर्थमा एउटा उल्लेखनीय शोककाव्य हो। कास्की जिल्लाको घार्मीमा वि.सं. २००१ मा जन्मिएका कवि पौडेलले आफ्नी माता धनसरा पौडेल र पिताप्रतिको श्रद्धा, स्मृति, कृतज्ञता र आत्मीयताबाट यस काव्यको सिर्जना गरेका छन्।

आमाको निधन वि.सं. २०४४ मा र पिताको निधन वि.सं. २०७८ मा भएपछि जन्मदाताप्रतिको भावनात्मक ऋण, विछोडको पीडा र जीवनका आरोह अवरोहलाई कविले काव्यात्मक अभिव्यक्ति दिएका छन्। पाँच खण्डमा संरचित यस कृतिमा ‘आमा बादलको देशमा’, ‘पिताका आशीर्वचन’, ‘प्रातस्मरणीय पिता’, ‘पिताजीसँग प्रत्यक्ष भेट’ र ‘बाबा कहाँ पाऊँ म ?’ शीर्षकका खण्डहरू छन्।

निजी शोकको धरातलबाट उठेर यसले परिवार, समाज, राज्य, राजनीति, श्रम, वर्गीय असमानता, नैतिकता, देशभक्ति, सुशासन, सेवा, त्याग, मानवता र सामाजिक रूपान्तरणजस्ता व्यापक प्रश्नलाई आफ्नो विषय बनाएको छ। त्यसैले जन्मदातालाई पारिवारिक स्मृतिकाव्यसँगै सामाजिक दार्शनिक तथा प्रगतिशील चेतनाले ओतप्रोत भएको जीवनकाव्यका रूपमा पढ्न सकिन्छ।

शोककाव्यको मूल शक्ति शोक हो तर उत्कृष्ट शोककाव्य शोकमै सीमित रहँदैन। त्यसले मृत्युबाट जीवनको अर्थ खोज्छ, विछोडबाट सम्बन्धको मूल्य पहिल्याउँछ र व्यक्तिगत पीडाबाट सामूहिक संवेदनातर्फ यात्रा गर्छ। जन्मदाताको प्रमुख उपलब्धि यही हो।

आमाको मृत्युको स्मृतिबाट सुरु भएको कविको भावयात्रा अन्ततः पिताको मृत्युसम्म आइपुग्छ। तर मृत्यु यहाँ अन्त्य होइन, स्मृति र उत्तरदायित्वको नयाँ आरम्भ हो। पिता बितेपछि कवि आफूलाई टुहुरो ठान्छन्, तर त्यसै क्षण पिताका अर्ती, आदर्श र मूल्यहरूलाई आफ्नो जीवनको मार्गदर्शन बनाउने संकल्प पनि गर्छन्। यसरी मृत्युले कविलाई निराशाको अन्तिम बिन्दुमा पुर्याउँदैन; बरु नैतिक जागरणको प्रारम्भबिन्दु बनाउँछ।

पहिलो खण्ड कृतिको भावनात्मक आधार हो। यहाँ आमा जन्म दिने आमा र जन्मभूमि नेपाल गरि दुई तहमा उपस्थित हुन्छिन् । व्यक्तिगत मातृत्व र राष्ट्रिय मातृत्वबीचको यो प्रतीकात्मक सम्बन्ध कृतिको महत्वपूर्ण काव्यात्मक उपलब्धि हो।

आमालाई पृथ्वी, ज्ञानको मन्दिर, सृष्टिको सौन्दर्य र ममताको स्रोतका रूपमा चित्रित गर्दै कविले मातृत्वलाई जैविक सम्बन्धभन्दा धेरै माथि उठाएका छन्। ‘आमाको दूधको भारा’ तिर्न नसकिने भावले मातृऋणको अनन्ततालाई अभिव्यक्त गर्छ। तर यही मातृमोह विस्तार हुँदै राष्ट्रप्रेममा रूपान्तरित हुन्छ। देशको दुर्दशा, भ्रष्टाचार, राजनीतिक विकृति, दलाली, माफियातन्त्र, श्रमिकको उपेक्षा र सहिदहरूको अवमूल्यनप्रति कविको आक्रोश व्यक्त हुन्छ। त्यसैले यो खण्ड मातृवियोगको करुण गीत र सामाजिक विसंगतिविरुद्धको विद्रोही घोषणापत्र पनि हो।‘तिमी वर्षा बनी झर्नू … सारा यो देशको मैलो बढारोस् क्रान्ति भेलले’ जस्तो भावले कविको क्रान्ति दर्शनलाई स्पष्ट पार्छ। यहाँ क्रान्ति समाजको मैलो पखाल्ने वर्षा हो। यसरी प्राकृतिक बिम्बलाई सामाजिक रूपान्तरणको प्रतीक बनाइएको छ।दोस्रो खण्डमा पिता र पुत्रबीचको संवाद काव्यको दार्शनिक मेरुदण्ड बनेको छ। पिता यहाँ जीवनका शिक्षक, नैतिक मार्गदर्शक र सामाजिक चेतनाका प्रतिनिधि हुन्।तेस्रो खण्डमा पिता सूर्य, आकाश, मैनबत्ती र छहारीका रूपमा चित्रित छन्। यी सबै बिम्बले पितालाई प्रकाश, संरक्षण, त्याग र मार्गदर्शनको प्रतीक बनाउँछन्।‘मैनबत्ती पिता पग्ली प्रकाशपुञ्ज बन्दछन् / जलेर रित्तिँदै आफू ती सन्तान बचाउँछन्’ भन्ने भावमा पितृत्वको त्यागमय स्वरूप अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत भएको छ।तर यहाँ एउटा समीक्षकीय प्रश्न पनि उठाउन सकिन्छ। ‘पिता दुष्ट हुँदै हुन्नन्’ भन्ने प्रकारको धारणा काव्यात्मक भावुकताका दृष्टिले प्रभावकारी भए पनि समाजशास्त्रीय यथार्थका दृष्टिले सार्वभौम सत्य होइन। सबै पिता आदर्श हुँदैनन्; पितृत्वभित्र पनि हिंसा, पितृसत्ता, पक्षपात, व्यसन र अत्याचारका सम्भावना हुन्छन्। यद्यपि कविको उद्देश्य आफ्ना पिताप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो। त्यसैले यहाँको अतिशयोक्ति भावनात्मक सत्यका रूपमा स्वीकार्य देखिन्छ।

चौथो खण्ड कृतिको सबैभन्दा जीवन्त र आख्यानात्मक भाग हो। यहाँ पिता र पुत्रको भेटले व्यक्तिगत संस्मरणलाई सामाजिक इतिहासमा विस्तार गर्छ।पिताको बाल्यकाल, अल्पायुमा बाबुको मृत्यु, विधवा आमाको संघर्ष, गरिबी, भोक, सामाजिक हेपाइ, सामन्ती संरचना, श्रम, ऋण, भारतीय भूमिमा मजदुरी, मधेसमा बसोबास निर्माण आदि प्रसङ्गले एउटा पुस्ताको संघर्षको इतिहास प्रस्तुत गर्छन्।

यस खण्डमा पिता एउटा युगका प्रतिनिधि पात्र बन्छन्। उनको जीवनमार्फत नेपाली ग्रामीण समाजको गरिबी, वर्गीय विभेद र संघर्षको दस्तावेजी स्वरूप देखा पर्छ।यहीँ कृतिको आत्मकथात्मक मूल्य पनि स्थापित हुन्छ। संस्मरण र कविता, आत्मकथा र सामाजिक इतिहास, निजी अनुभव र सामूहिक स्मृति एकअर्कामा मिसिन्छन्।

जन्मदाताको अत्यन्त महत्वपूर्ण वैचारिक पक्ष पारिवारिक विखण्डनको विरोध हो। पिताको अन्तिम इच्छा परिवारका सबै सदस्य मिलेर बसून् भन्ने छ। कविको दृष्टिमा परिवार समाजको सूक्ष्म रूप हो। परिवारमा स्वार्थ, ईर्ष्या, अहंकार र पक्षपात हावी भयो भने विखण्डन हुन्छ। त्यस्तै राज्यमा पनि स्वार्थ, भ्रष्टाचार र पक्षपात हावी भयो भने सामाजिक विखण्डन हुन्छ। त्यसैले पारिवारिक मेलको आग्रहलाई सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको दार्शनिक आधारका रूपमा पढ्न सकिन्छ।

काव्यमा सेवा सर्वोच्च नैतिक मूल्यका रूपमा स्थापित भएको छ। मातापिताको सेवा, समाजको सेवा, श्रमिक मजदुरको सेवा र राष्ट्रको सेवा एउटै नैतिक वृत्तमा जोडिएका छन्।

‘सेवाही परमो धर्म’ भन्ने दृष्टिले कविको मानवीय दर्शन स्पष्ट हुन्छ। धन, पद, प्रतिष्ठा र भौतिक उपलब्धिभन्दा सेवा, त्याग, सद्भाव र देशभक्तिलाई उच्च मान्नु कृतिको मूल नैतिक आग्रह हो।

यहीँ कविले गौतम बुद्ध, महात्मा गान्धी, कार्ल मार्क्स, लेनिन, माओ, क्राइष्ट, मोहम्मद आदिलाई स्मरण गरेका छन्। यद्यपि यी व्यक्तित्वहरूको दार्शनिक पृष्ठभूमि एकअर्काभन्दा अत्यन्त भिन्न छन्, कविले उनीहरूलाई आफूभन्दा माथि उठेर अरूका लागि जीवन समर्पण गर्ने साझा मानवीय आदर्शका रूपमा ग्रहण गरेका छन्।

अन्तिम खण्ड कृतिको सबैभन्दा करुण र अस्तित्ववादी भाग हो। कोरोना महामारीको बन्दाबन्दीबीच पिता र पुत्रबीचको दूरी, फोनमा भएको अन्तिम संवाद र त्यसको केही समयपछि आएको मृत्युको खबरले काव्यलाई गहिरो मार्मिकता प्रदान गरेको छ।

यहाँ भेट्न नपाउनु नै एउटा ठूलो त्रासदी बनेको छ। मृत्यु स्वाभाविक थियो, तर अन्तिम भेट नहुनु अस्वाभाविक पीडा बनेको छ। यही कारणले शीर्षक ‘बाबा कहाँ पाऊँ म ?’ केवल पिताको खोजी होइन; हराइसकेको बाल्यकाल, संरक्षण, आश्रय र आफ्नो अस्तित्वको आधार खोज्ने प्रश्न पनि हो।

पिता बितेपछि कविले आफूलाई घरको धुरीखामो ढलेको अवस्थामा अनुभव गर्नु अत्यन्त प्रभावकारी प्रतीक हो। घरको खामो भौतिक संरचनाको आधार मात्र होइन; पारिवारिक सुरक्षा, स्मृति र अस्तित्वको आधार पनि हो।

मानिसको दुःख, श्रम, सेवा, सद्भाव र परोपकारलाई उच्च मूल्य मानिएको छ।मृत्यु, समय, वृद्धावस्था, विछोड र जीवनको क्षणभङ्गुरतामाथि गहिरो चिन्तन छ। मानिसको आयु कर्कलाको पातमा परेको पानीजस्तो क्षणिक छ भन्ने दृष्टिले जीवनको अनित्यता उजागर गर्छ।सत्य, त्याग, सेवा, कर्तव्य, मातापिताप्रति सम्मान र देशभक्तिलाई जीवनका मूल मूल्यका रूपमा स्थापित गरिएको छ।वर्गीय असमानता, श्रमिकको शोषण, भ्रष्टाचार, राजनीतिक बेथिति र सामाजिक अन्यायको विरोध गर्दै परिवर्तनको आकांक्षा व्यक्त गरिएको छ।व्यक्तिभन्दा सम्बन्ध, परिवार र समाजलाई महत्त्व दिइएको छ। निजी स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिइएको छ।यसका अतिरिक्त प्रतीकात्मकता, पुनरुक्ति, उपमा, रूपक, प्रश्नोक्ति, सम्बोधन, व्यङ्ग्य र विरोधाभासको प्रयोगले काव्यात्मक प्रभाव सिर्जना गरेका छन्।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यमा प्रकृति, मानवता र आध्यात्मिक चेतनाबीचको सम्बन्ध पाइन्छ। पौडेलको काव्यमा पनि प्रकृति मानव जीवन र सामाजिक परिवर्तनको प्रतीक बनेर आउँछ। तर ठाकुरको आध्यात्मिक विश्वदृष्टिको तुलनामा पौडेलको दृष्टि बढी सामाजिक, जनपक्षीय र प्रतिरोधमुखी छ।

पाब्लो नेरुदाको कवितामा निजी प्रेम, प्रकृति र व्यक्तिगत अनुभूति क्रमशः राजनीतिक तथा सामाजिक चेतनामा विस्तार हुन्छ। जन्मदातामा पनि मातापिताको निजी स्मृति देश, श्रम, राजनीति र जनताको पीडासँग जोडिन्छ। यस दृष्टिले पौडेलको निजीबाट सार्वजनिक यात्रामा नेरुदासँग केही रोचक साम्य देखिन्छ।गेब्रियल गार्सिया मार्केजको लेखनमा पारिवारिक स्मृति, पुस्तान्तरण र सामूहिक इतिहास एकअर्कामा गाँसिन्छन्। जन्मदातामा पनि पिता एउटा निजी पात्रबाट एउटा पुस्ताको इतिहास बोकेको प्रतिनिधि पात्रमा रूपान्तरित हुन्छन्। फरक यति हो कि मार्केजको शैली जादुई यथार्थवादी आख्यानतर्फ उन्मुख छ भने पौडेलको प्रस्तुति प्रत्यक्ष, संवादात्मक र छन्दबद्ध काव्यात्मक छ।

सीमस हिनीको कवितामा पारिवारिक श्रम, पिता, ग्रामीण जीवन र स्मृतिको गहिरो प्रभाव पाइन्छ। हिनीको कवितामा पिताको श्रम र ग्रामीण जीवन स्मृतिको सौन्दर्यमा परिणत हुन्छ; पौडेलको काव्यमा पनि पिताको खोरिया फाँड्ने, माटो खन्ने, मजदुरी गर्ने र परिवार पाल्ने श्रम स्मृति तथा श्रद्धामा रूपान्तरित हुन्छ। तर हिनीको काव्यमा सूक्ष्म प्रतीकात्मकता बढी छ भने पौडेलको अभिव्यक्ति स्पष्ट र वक्तव्यात्मक छ।

शोक र मृत्युका विश्वप्रसिद्ध काव्यपरम्परालाई हेर्दा विलियम बटलर येट्स वा डेरेक वाल्कटका कृतिहरूमा निजी अनुभवले इतिहास, समाज र सभ्यताको ठूलो प्रश्नसँग संवाद गर्छ। पौडेलको काव्यमा पनि व्यक्तिगत शोक राजनीतिक र सामाजिक प्रश्नमा विस्तारित हुन्छ।

तर कृतिको कमजोरी पनि यहीं देखिन्छ। कतिपय ठाउँमा कवि देखाउने भन्दा भन्नेतर्फ बढी झुकेका छन्। राजनीतिक तथा सामाजिक विचार कतिपय अवस्थामा प्रत्यक्ष वक्तव्यका रूपमा आएका छन्। परिणामतः कविताको बहुअर्थी सम्भावना केही ठाउँमा संकुचित हुन्छ। विश्वस्तरका आधुनिक कवितामा देखिने सूक्ष्म प्रतीक, बहुअर्थी मौनता र भाषिक संयमको तुलनामा पौडेलको भाषा अपेक्षाकृत घोषणात्मक छ।

पिताको संघर्ष, गरिबी, श्रम, विधवामाताको पीडा, सामन्ती समाजको दबाब, शिक्षाबाट वञ्चित बाल्यकाल, परिवार निर्माणको संघर्ष र वृद्धावस्थाको एकान्तले नेपाली समाजको एउटा ऐतिहासिक पुस्तालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। त्यसैले कृति निजी शोकबाट सुरु भएर पुस्तागत स्मृतिको दस्तावेज बन्छ।

यस अर्थमा जन्मदातालाई पितृस्मृति मात्र भनेर सीमित गर्नु यसको साहित्यिक आयामलाई संकुचित गर्नु हुनेछ। यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गरेको नैतिक सम्पत्तिको काव्यात्मक अभिलेख हो।

आज परिवार विखण्डित हुँदै गएको, वृद्धवृद्धाहरू एक्लिँदै गएको, आर्थिक स्वार्थले पारिवारिक सम्बन्धमा हस्तक्षेप गरिरहेको र पुस्ताबीच संवाद कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा ‘जन्मदाता’को पारिवारिक मेलको आग्रह अत्यन्त सान्दर्भिक छ।

त्यस्तै, राजनीतिक भ्रष्टाचार, सामाजिक असमानता, श्रमको अवमूल्यन, युवाको विदेश पलायन र जनअपेक्षा तथा राज्यव्यवस्थाबीचको दूरीजस्ता विषय पनि कृतिमा उठाइएका छन्। यस कारण काव्य निजी स्मृतिको पुस्तक भएर पनि समकालीन नेपाली समाजको नैतिक र राजनीतिक ऐनाका रूपमा पढ्न सकिन्छ।

जन्मदाताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको भावनात्मक प्रामाणिकता हो। कविले आफ्ना मातापितालाई सम्झँदा उनले मातापिताको त्यागलाई मानव सभ्यताको नैतिक आधारसँग जोडेका छन्। पिता उनका लागि श्रम, ज्ञान, त्याग, सेवा, अनुशासन, सत्य र जीवनदर्शनका प्रतीक हुन्। आमा केवल पृथ्वी, प्रकृति, मातृभूमि र ज्ञानकी प्रतीक हुन्।

कृतिको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि निजी शोकलाई सामाजिक चेतनामा रूपान्तरण गर्नु हो। आमाको स्मृतिबाट देशप्रेम, पिताको स्मृतिबाट श्रम र सामाजिक न्याय, पारिवारिक विखण्डनबाट सामाजिक विखण्डन र व्यक्तिगत मृत्युबाट नैतिक उत्तरदायित्वतर्फ काव्यको यात्रा हुन्छ।