तृष्णा, बोध र मुक्ति  

तृष्णा, बोध र मुक्ति

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको सबैभन्दा ठुलो द्वन्द्व इच्छा र शान्तिबीचको हो। इच्छाहरू मानिसलाई अघि बढाउने ऊर्जा दिन्छन्, तर यही इच्छाले उसलाई दास पनि बनाउँछ। जब इच्छा असंयमित हुन्छ, त्यसले तृष्णाको रूप लिन्छ, जसले चेतनालाई बाँधेर मानिसलाई अधुरो र असन्तुष्ट बनाइदिन्छ। यसैले तृष्णाबाट मुक्ति पाउनु चेतनाको वास्तविक जागरणतर्फको यात्रा हो—एक यस्तो यात्रा जसले आत्मसन्तोष, विवेक, करुणा र मुक्तिको उज्यालोमा मानिसलाई पुर्याउँछ।

मानव जीवनको मूल द्वन्द्व तृष्णा र शान्तिबीचको संघर्षमा निहित छ । तृष्णा सत्ता, पहिचान, स्वीकृति र अहंकारप्रतिको निरन्तर आकांक्षा हो । जब तृष्णाले चेतनालाई नियन्त्रण गर्छ, तब सोच असन्तुलित र आचरण स्वार्थकेन्द्रित बन्छ । यस अवस्थाले क्षणिक सन्तुष्टि त दिन्छ, तर अन्ततः असन्तोष, भय र मानसिक अशान्ति जन्माउँछ ।

बोध तृष्णाको मूल कारणलाई चिन्ने चेतनात्मक जागरण हो । बोधको क्षणमा व्यक्ति चाहनाको पछाडि लुकेको रिक्तता, अस्थिरता र भ्रमलाई देख्न थाल्छ । यही आत्मबोधले विवेकलाई जागृत गराउँछ र इच्छालाई नियन्त्रित गर्न मार्ग खोल्छ । बोध कुनै बाह्य उपदेशको परिणाम होइन, अनुभव, आत्मपरीक्षण र चेतनाको परिष्कारबाट उत्पन्न हुने आन्तरिक प्रकाश हो ।

मुक्ति तृष्णाको सम्पूर्ण नाश होइन, त्यसको दासत्वबाट स्वतन्त्रता हो । जब व्यक्ति तृष्णालाई चलाउने होइन, बुझ्ने क्षमता विकास गर्छ, तब जीवन सरल, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बन्छ । तृष्णा, बोध र मुक्ति चेतनाको क्रमिक यात्राका चरण हुन्, जहाँ आत्मसंयम, विवेक र शान्ति मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि बन्छन् ।

तृष्णा सामान्य चाहनाभन्दा भिन्न छ। चाहना जीवन धान्न आवश्यक हो—भोजन, वासस्थान, शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत आवश्यकता बिना मानिस बाँच्न सक्दैन। तर जब चाहनाले सीमा नाघ्छ, अस्वाभाविक लोभ र स्वार्थमा परिणत हुन्छ, त्यतिबेला त्यो तृष्णा बन्छ।

तृष्णाले तीन प्रकारको पीडा ल्याउँछः मानसिक पीडा – कहिल्यै नपुग्ने असन्तोष। सामाजिक पीडा – प्रतिस्पर्धा, ईर्ष्या र द्वन्द्व। आध्यात्मिक पीडा – आत्मविस्मृति र वास्तविक लक्ष्यबाट विचलन।बुद्धले तृष्णालाई “दुःखको मूल” भनेका छन्। उपनिषद् भन्छन् – “अभिलाषा त्यागेपछि मात्र आत्मा आनन्दमा विश्राम गर्छ।” यसबाट स्पष्ट हुन्छ, तृष्णा व्यक्तिगत मात्र होइन, समाज र सभ्यताको रोग हो।

भगवद्गीता भन्छ – “कामनाबाट क्रोध, क्रोधबाट मोह, मोहबाट स्मृतिभ्रंश, स्मृतिभ्रंशबाट बुद्धिनाश, र अन्ततः विनाश”। यहाँ तृष्णा विनाशको शृङ्खलाको आरम्भ हो। गीता अनुसार, इच्छालाई नियन्त्रण गरेर कर्मयोगमा स्थिर हुनु नै आत्मदृष्टिको मार्ग हो। उपनिषद्ले आत्मज्ञानलाई तृष्णा–नाशको उपाय देखाउँछन्। आत्मा अमर, शुद्ध र आनन्दमय छ; तृष्णा भने शरीर र इन्द्रियसँग जोडिएको क्षणिक भोग हो। जब मानिस आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूपमा जागृत हुन्छ, तृष्णा आफैं गल्छ। महाभारत, रामायण र बुद्धका जीवनका उदाहरणहरूले यही सत्य देखाउँछन्। भगवान श्रीरामले राजपाटको मोह त्याग गरेर वनवास स्वीकार गरे र मर्यादा पुरुषोत्तमको रूपमा प्रतिष्ठित भए। अर्जुनले सेनाको मोह छोडेर श्रीकृष्णलाई चयन गरे, जसले युद्धको नैतिक र आध्यात्मिक परिणाम सुनिश्चित गर्यो। सिद्धार्थले संसारिक मोहको त्याग गरे र बुद्धत्व प्राप्त गरे। आधुनिक कालका महात्मा गांधी, मदर टेरेसा जस्ता व्यक्तित्वहरूले आफ्नो व्यक्तिगत सुख र स्वार्थ त्यागेर मानवताका लागि जीवन समर्पित गरे।

आध्यात्मिक दृष्टिले, इच्छारहित जीवन चेतनाको स्वच्छता र उज्यालो सुनिश्चित गर्ने माध्यम हो। प्रत्येक इच्छा एक प्रकारको मानसिक ढाँचा हो, जसले चेतनालाई निश्चित सीमा भित्र बाँध्छ। जब यी बन्धनहरू हटाइन्छन्, चेतना स्वतन्त्र हुन्छ। स्वतन्त्र चेतनाले न केवल व्यक्तिको आत्म–विकास सम्भव बनाउँछ, तर त्यसले समाज र राष्ट्रको हितमा पनि क्रियाशील योगदान पुर्याउँछ। यही कारणले महाभारत र भगवद्गीतामा इच्छारहित कर्म र स्वार्थविहीनता महत्वपूर्ण तत्वका रूपमा राखिएका छन्।

इच्छारहित जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्म–समीक्षा हो। जब व्यक्तिले आफ्नो उद्देश्य, भावना र क्रियाहरूको निरन्तर मूल्याङ्कन गर्छ, तब उसले अहंकार, स्वार्थ र क्षणिक आवेगलाई चिन्ने क्षमता विकास गर्छ। यस प्रकारको आत्म–समीक्षा चेतनामा प्रकाश थप्छ र अन्तर्मनलाई सन्तुलित बनाउँछ। यसले निर्णय, व्यवहार र सामाजिक अन्तरक्रियामा स्पष्टता र नैतिकता सुनिश्चित गर्छ।

आजको युगमा स्वार्थ, लोभ र ईर्ष्याले मानिसको अन्तरात्मा नै क्षीण बनाउँदै लगेको छ। व्यक्तिको सोचाइदेखि लिएर राष्ट्रको नीतिसम्म स्वार्थको प्रभाव देखिन्छ। हरेक निर्णय, सम्बन्ध र व्यवहारमा आत्मकेन्द्रित प्रवृत्तिले स्थान लिएको छ। जसका कारण समाजमा सहयोगभन्दा प्रतिस्पर्धा, करुणाभन्दा घृणा र समर्पणभन्दा स्वार्थ बढेको छ। स्वार्थले मानिसलाई कठोर, संवेदनहीन र विवेकहीन बनाउँछ। यस्तो वातावरणमा आत्मिक शान्ति त के, सामाजिक सद्भाव पनि सम्भव हुँदैन। जबसम्म हामीले स्वार्थ त्याग गर्ने संस्कार विकास गर्न सक्दैनौँ, तबसम्म न त साँचो मित्रता सम्भव हुन्छ, न त स्थायी शान्ति। यसैले, शान्तिको बाटो स्वार्थमुक्त हृदयबाट मात्रै सुरु हुन्छ।जब मानिस स्वार्थ त्याग गर्छ, तब उसको दृष्टिकोण व्यापक हुन्छ। उसले आफूभन्दा अरूको पीडा, भावना र अधिकार बुझ्न थाल्छ। त्याग र समर्पणबाट जन्मिने यही चेतना नै शान्तिको पहिलो फूल हो। परिवारमा स्वार्थभन्दा प्रेम, माया र समर्पण हावी भएमा त्यहाँ कलह होइन, मेलमिलाप हुन्छ। राष्ट्रमा नेताहरूले व्यक्तिगत लाभको सट्टा जनताको हितलाई प्राथमिकता दिए भने राजनीतिक स्थायित्व र समृद्धि सम्भव हुन्छ।

इच्छारहित जीवन चेतनाको उज्यालो हो, जसले मानिसलाई आन्तरिक शान्ति, सामाजिक उत्तरदायित्व र दार्शनिक विवेकसँग जोड्दछ। यो केवल आध्यात्मिक अभ्यास मात्र होइन, दैनिक जीवन र व्यवहारमा पनि लागू हुने जीवनदर्शन हो। जहाँ इच्छारहित चेतना प्रकट हुन्छ, त्यहाँ व्यक्ति केवल आफूका लागि होइन, सम्पूर्ण मानवताको हितका लागि कर्म गर्न सक्षम हुन्छ। त्यसैले, इच्छारहित जीवनको मार्ग अपनाउनु केवल आत्म–साक्षात्कार होइन, तर समाज र राष्ट्रको उज्यालो भविष्य सुनिश्चित गर्ने आधार पनि हो। तृष्णा मानिसलाई असन्तोषको दलदलमा तान्छ, तर मुक्ति सम्भव छ। पूर्वीय वा पश्चिमी दुवै चिन्तनले एउटै सन्देश दिन्छन्—साँचो आनन्द बाहिरी तृष्णामा होइन, आन्तरिक जागरणमा छ।( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)