र्वीय जीवनदर्शनमा नैतिकता: व्यक्तित्व विकास र समाज सुधार  

पूर्वीय जीवनदर्शनमा नैतिकता: व्यक्तित्व विकास र समाज सुधार

तोमनाथ उप्रेती

पूर्वीय जीवनदर्शन संसारका प्राचीनतम र दार्शनिक परम्पराहरू मध्येको एक हो। यसले मानव जीवनको अध्ययन गरेर व्यक्ति र समाजलाई मार्गदर्शन गर्न भूमिका खेल्छ। सत्य, कर्म, नैतिकता र आत्मज्ञान पूर्वीय दर्शनका मूल आधार हुन्। सत्यको खोजी नै जीवनको मुख्य लक्ष्य मानिन्छ। यसले भ्रम, अज्ञान र असत्यबाट मुक्त भएर वास्तविकता बुझ्न मद्दत गर्छ। कर्मको सिद्धान्तले स्पष्ट बताउँछ कि हरेक कार्यको परिणाम हुन्छ। राम्रो कर्मले सुख र समृद्धि ल्याउँछ भने खराब कर्मले दुःख र विफलता। यस कारणले नै कर्ममा विवेक, जिम्मेवारी र अनुशासन अपरिहार्य छन्।

पूर्वीय दर्शनले नैतिकतालाई जीवनको मार्गदर्शकको रूपमा स्वीकार गरेको छ। नैतिकता मानव, समाज र प्रकृतिसँगको उचित व्यवहारको अभ्यास हो। यसले मानव जीवनलाई उद्देश्यपूर्ण, सुसंस्कृत र समाजहितमुखी बनाउँछ। नैतिक व्यक्तिले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज र राष्ट्रको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि शिक्षक वा नेतामा नैतिकता र पारदर्शिता हुन्छ भने, उनीहरूको निर्णय र आचरण समाजमा विश्वास र स्थायित्वको वातावरण सिर्जना गर्छ। यसरी नैतिकता केवल व्यक्तिगत गुण नभई समाज सुधारको आधार बन्न सक्छ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मज्ञानको महत्त्व विशेष छ। आत्मज्ञान आत्माको सच्चा पहिचान हो। जब व्यक्ति आफ्नो वास्तविक स्वरूप र उद्देश्य बुझ्छ, तब उसले निर्णयमा स्थिरता, विवेक र संयम अपनाउँछ। आत्मबोधले लोभ, क्रोध, ईर्ष्या र अहंकार जस्ता दुर्बल भावनालाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। उदाहरणको रूपमा, गीता भन्छ: “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” यसको अर्थ हो—परिणाममा होइन, कर्ममा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। यही सिद्धान्तले सिखाउँछ कि नैतिक जीवन भनेको स्वार्थ वा परिणामप्रतिको आसक्तिको जीवन होइन, कर्तव्य, धर्म र समाजहितको जीवन हो।

व्यक्तित्व विकासमा नैतिकता अपरिहार्य छ। जब व्यक्ति नैतिक मूल्यमा दृढ हुन्छ, उसले आफ्नो व्यवहार, सोच र निर्णयमा स्थिरता ल्याउँछ। उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले अध्ययन गर्दा मात्र ज्ञान प्राप्त हुँदैन, उसले इमानदारी, समय व्यवस्थापन, परिश्रम र जिम्मेवारी पनि सिक्छ। यस्ता गुण जीवनभरको मार्गदर्शन बन्न सक्छ। कर्मचारी वा सरकारी पदमा रहेका व्यक्तिले नैतिक मूल्य अपनाए, त्यसले संस्थागत पारदर्शिता र सेवाग्राहीको विश्वास सुनिश्चित गर्छ।

पूर्वीय दर्शनले धर्म, संस्कार, योग, ध्यान र आत्मज्ञानलाई जीवनको मार्गदर्शनको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। धर्म समाज हितमा काम गर्नु, सत्य बोल्नु, अरुको भलाइको चिन्ता गर्नु हो। संस्कार र नैतिक शिक्षा बाल्यकालदेखि नै आवश्यक छन्। परिवार, गुरुकुल र विद्यालयले बालबालिकामा सत्य, सहिष्णुता, करुणा, सहकार्य र सामाजिक जिम्मेवारी जस्ता मूल्य स्थापित गर्नु आवश्यक छ। बाल्यकालमै नैतिक शिक्षा ग्रहण गरेमा भविष्यका नागरिक जिम्मेवार, अनुशासित र समाजहितमा योगदान दिन तयार हुन्छन्।

पूर्वीय दर्शनमा कर्मको महत्व अत्यधिक छ। कर्म जीवनका हरेक क्रियाकलाप हुन्, जसमा नैतिक विवेक समावेश हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, कृषकले मेहनत गरेर आफ्नो खेत जोते, सही समयमा बिउ बोए र पानी दिए, तब मात्र राम्रो फल प्राप्त हुन्छ। यसै गरी, सरकारी कर्मचारीले नियम, विधि र नैतिकता पालना गरेर काम गरेमा प्रशासन प्रभावकारी र पारदर्शी हुन्छ। खराब कर्म र अनैतिक व्यवहारले व्यक्तिलाई मात्र नभई समाजलाई पनि क्षति पुर्याउँछ।

सामाजिक उत्तरदायित्व पूर्वीय दर्शनमा जोड दिइएको अर्को आधार हो। व्यक्तिले आफ्नो अधिकार मात्र नभई कर्तव्य पनि बुझ्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, यदि नागरिकले कर तिर्न, नियम पालना गर्न र समाजहितमा योगदान गर्न छोडे भने भ्रष्टाचार, अपराध र सामाजिक असमानता बढ्छ। यही कारणले नै पूर्वीय दर्शनले धर्म, कर्म र नैतिकतालाई व्यक्तिगत र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडेको छ।

पूर्वीय दर्शनले सहिष्णुता, सद्भाव, अरुको सम्मान, रिस–क्रोध नियन्त्रण, भाईचारा, भेदभावमुक्त व्यवहार र सामाजिक सहयोगमा जोड दिन्छ। यसले नागरिकलाई आफ्नो व्यवहारमा अनुशासन र संयम ल्याउन प्रेरित गर्छ। राज्य सञ्चालनमा पनि यही मूल्यको आवश्यकता छ। यदि प्रशासनिक अंगमा सदाचार, पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित भयो भने, सेवा प्रवाह स्वच्छ, निष्पक्ष र समावेशी हुन्छ। उदाहरणका लागि, वेद, गीता र बुद्धका शिक्षाले इमानदार प्रशासन, न्यायपूर्ण निर्णय र भ्रष्टाचारमुक्त शासनका सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका छन्।

नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली लागू भएको छ। यसले राष्ट्रको शान्ति, विकास र समृद्धि सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राख्छ। राज्यले सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, श्रमको सम्मान, भ्रातृत्व र सहकार्यलाई प्रवर्द्धन गर्नु आवश्यक छ। नागरिकले पनि आफ्नो कर्तव्य, अधिकार र सामाजिक उत्तरदायित्व बुझेर जीवन यापन गर्नुपर्छ। नागरिक र राज्यबीचको सहकार्य नै राष्ट्र निर्माणको आधार हो।

पूर्वीय दर्शनले शिक्षालाई पनि नैतिकता र समाज सुधारको साधन मान्छ। गुरुकुल र परिवारले बालबालिकालाई नैतिक शिक्षा दिनुपर्छ। संस्कार र शिक्षा एकसाथ व्यक्तित्व निर्माणको आधार हुन्। व्यक्ति जब आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पालन गर्छ, तब समाजमा विश्वास, सहयोग र सहिष्णुता फैलिन्छ। यसरी नैतिकता, कर्म र आत्मज्ञानले मात्र व्यक्तित्व र समाज सुधार सम्भव हुन्छ।

नैतिकता, संयम, धैर्य, आत्मबोध र सामाजिक उत्तरदायित्वले मात्र स्थिर, न्यायपूर्ण र समृद्ध राष्ट्र निर्माण सम्भव हुन्छ। कर्म र नैतिकता बिना जीवन, समाज र राष्ट्र तीनै तहमा अस्थिरता, भ्रष्टाचार र अनियमितता बढ्छ। त्यसैले प्रत्येक नागरिक, शिक्षक, नेतृ वा प्रशासनिक कर्मचारीले नैतिक मूल्य, सदाचार र उत्तरदायित्व अपनाएर जीवन यापन गर्नुपर्छ।

पूर्वीय दर्शनको वास्तविक उद्देश्य भनेको व्यक्तिगत सन्तोष, समाज सुधार र राष्ट्र निर्माणमा योगदान पुर्याउनु हो। यसले जीवनलाई केवल भौतिक उपलब्धि होइन, तर आन्तरिक चेतना, सद्गुण र समाजहितमा योगदानको दृष्टिकोणबाट अर्थपूर्ण बनाउँछ। जसले गर्दा प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो कर्म, उत्तरदायित्व र नैतिक मूल्यको पालनमा समर्पित रहन्छ। यसले स्थिर, न्यायपूर्ण र समृद्ध समाज निर्माण गर्न मद्दत गर्दछ।पूर्वीय दर्शनले कर्म, नैतिकता, आत्मज्ञान, सामाजिक उत्तरदायित्व र सहिष्णुतामा जोड दिंदै व्यक्तित्व विकास र समाज सुधारको मार्ग स्पष्ट गरेको छ। यदि नागरिक, परिवार, विद्यालय र राज्यले यी मूल्य अपनाए भने, नेपालले स्थिर, न्यायपूर्ण, पारदर्शी र समृद्ध राष्ट्र निर्माण गर्न सक्नेछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)