भ्वाइस खबर
केप भर्डे, भोजिन्हा र विश्व फुटबलमा उपेक्षितहरूको प्रतिरोध
तोमनाथ उप्रेती
फुटबलको इतिहास पराजितहरू, उपेक्षितहरू, किनारामा धकेलिएकाहरू र आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्न संघर्षरत समुदायहरूको इतिहास पनि हो। विश्वकपको विशाल रंगमञ्चमा केप भर्डेले स्पेनलाई गोलरहित बराबरीमा रोकेको घटना यही मौन इतिहासको विस्फोट हो। वल खेलको नतिजा होइन। यो सबाल्टर्न चेतनाको उद्घोष हो। यो शक्तिको केन्द्रविरुद्ध परिधिको प्रतिरोध हो। यो इतिहासले लामो समयदेखि नसुनेका आवाजहरूको पुनर्जन्म हो।सबाल्टर्न अध्ययनका प्रख्यात चिन्तक रणजीत गुहाले इतिहास सधैँ शासकहरूको भाषामा लेखिएको बताएका थिए। राज्यका राजा, सेनापति, साम्राज्य र विजेताहरू इतिहासका मुख्य पात्र बने। तर गाउँका किसान, मजदुर, सीमान्त समुदाय र मौन मानिसहरू इतिहासको पादटिप्पणीमा सीमित भए। विश्व फुटबलको संरचना पनि फरक छैन। यहाँ ब्राजिल, जर्मनी, अर्जेन्टिना, फ्रान्स र स्पेन जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरू केन्द्रमा छन्। केप भर्डे जस्ता साना टापु राष्ट्रहरू परिधिमा छन्। उनीहरूलाई प्रायः आँकडाको रूपमा मात्र हेरिन्छ। तर एटलान्टाको मैदानमा त्यो परिधि अचानक केन्द्रमा परिणत भयो।
स्पेन शक्ति थियो। प्रतिष्ठा थियो। इतिहास थियो। विश्वकप र युरोकपको गौरव थियो। उसको जर्सीमा विजयको परम्परा थियो। उसको खेलमा साम्राज्यको आत्मविश्वास थियो। तर केप भर्डेसँग यस्ता कुनै ऐतिहासिक विशेषाधिकार थिएनन्। उसको साथमा केवल सपना थियो। संघर्ष थियो। र आत्मसम्मान थियो।यही कारण यो खेललाई केवल खेलको रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो त शक्ति र प्रतिरोधबीचको दार्शनिक संवाद थियो। एउटा पक्षसँग संसाधन थियो। अर्को पक्षसँग विश्वास थियो। एउटा पक्षसँग विश्वव्यापी प्रतिष्ठा थियो। अर्को पक्षसँग मौन साहस थियो।गोलपोस्टअगाडि उभिएका भोजिन्हा चेतनाका जीवित प्रतीक थिए। चालीस वर्षको उमेर। पोर्चुगलको दोस्रो डिभिजन। ढिलो सुरु भएको व्यावसायिक करियर। आर्थिक अभाव। आमाको भिसा शुल्क तिर्न नसक्ने अवस्था। यी सबै तत्वहरूले उनलाई आधुनिक विश्वव्यवस्थाका सीमान्त मानिसहरूको प्रतिनिधि बनाउँछन्।
फ्रान्सेली दार्शनिक मिशेल फुकोले शक्ति संस्थाहरूमा मात्र हुँदैन भनेका थिए। शक्ति ज्ञानमा हुन्छ। भाषामा हुन्छ। प्रतिनिधित्वमा हुन्छ। फुटबलमा पनि शक्ति केवल गोलमा हुँदैन। शक्ति प्रतिष्ठामा हुन्छ। अनुमानमा हुन्छ। विश्वले कसलाई जित्ने ठान्छ भन्ने धारणामा हुन्छ। स्पेनविरुद्ध खेल सुरु हुनु अघि संसारले नतिजा लगभग तय गरिसकेको थियो। तर भोजिन्हाले त्यही पूर्वनिर्धारित कथालाई अस्वीकार गरे।उनको प्रत्येक बचाउ एउटा दार्शनिक वक्तव्य थियो। प्रत्येक डाइभ एउटा प्रतिरोध थियो। प्रत्येक पञ्च एउटा घोषणा थियो। मानौँ उनी भनिरहेका थिए—“हामी पनि यहाँ छौँ। हामीलाई नदेखे पनि हामी अस्तित्वमा छौँ।”यस खेलको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष संख्या र शक्ति बीचको सम्बन्ध हो। पाँच लाख जनसंख्या भएको राष्ट्र। पचास लाखभन्दा बढी जनसंख्या भएको फुटबल महाशक्ति। एउटा सानो टापु। एउटा विश्वव्यापी ब्रान्ड। तर मैदानमा जनसंख्याले खेल जितेन। इतिहासले जितेन। सम्पत्तिले जितेन। त्यहाँ मानवीय इच्छाशक्तिले विजय हासिल गर्यो।
जर्मन दार्शनिक हाइडेगरका अनुसार मानिसको वास्तविकता उसको प्रामाणिक अस्तित्वमा निहित हुन्छ। जब मानिस आफ्नो सीमिततालाई स्वीकार गरेर पनि संघर्ष गर्छ, तब ऊ सबैभन्दा प्रामाणिक बन्छ। केप भर्डेका खेलाडीहरू यही प्रामाणिकताको मूर्त रूप थिए। उनीहरूलाई आफ्ना सीमाहरू थाहा थिए। उनीहरूलाई प्रतिद्वन्द्वीको शक्ति थाहा थियो। तर उनीहरू भयभीत भएनन्। उनीहरू अस्तित्वको सम्पूर्ण साहसका साथ उभिए।यस कारण यो खेल रक्षात्मक प्रदर्शन मात्र थिएन। यो अस्तित्ववादी साहसको उत्सव थियो।
भोजिन्हाको जीवनकथा अझ गहिरो छ। उनले व्यावसायिक फुटबल पच्चीस वर्षमा मात्र सुरु गरे। सामान्यतया त्यो उमेरमा खेलाडीहरू करियरको मध्यभागमा पुगिसकेका हुन्छन्। तर उनले त्यही उमेरमा यात्रा सुरु गरे। यसले उनको जीवनलाई आशाको दर्शनमा रूपान्तरण गर्छ। उनी प्रमाण हुन् कि इतिहास कहिल्यै पूर्ण रूपमा बन्द हुँदैन। अवसर कहिल्यै पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैन।उनको कथाले हामीलाई अल्वर्ट कामुको ‘सिसिफस’ सम्झाउँछ। बारम्बार ढुङ्गा उचाल्ने मानिस। हार नमान्ने मानिस। अर्थहीन देखिने संघर्षलाई पनि गरिमापूर्ण बनाउने मानिस। भोजिन्हाले पनि वर्षौंसम्म गुमनाम संघर्ष गरे। कुनै विश्वव्यापी चर्चाविना। कुनै विशेष सम्मानविना। तर एक रातले उनको सम्पूर्ण संघर्षलाई उज्यालोमा ल्यायो।
जब उनको इन्स्टाग्राम फलोअर्स केही घण्टामै लाखौँले बढ्यो, त्यो डिजिटल लोकप्रियता थिएन। त्यो विश्वले अन्ततः सीमान्तलाई देख्न थालेको क्षण थियो। त्यो अदृश्य मानिसको दृश्यतामा रूपान्तरण थियो। त्यो प्रतिनिधित्वको पुनर्स्थापना थियो।यस खेलमा केप भर्डेका अन्य खेलाडीहरू पनि सबाल्टर्न इतिहासका पात्र हुन्। पाँचौँ डिभिजनबाट आएका खेलाडी। पूर्व हुलाकी। अस्वीकृत प्रतिभाहरू। अवसर नपाएका युवाहरू। उनीहरू सबै मिलेर एउटा सामूहिक प्रतिरोध बने। उनीहरूले देखाए कि महानता केवल प्रतिष्ठित एकेडेमीहरूमा जन्मिँदैन। महानता संघर्षको माटोमा पनि उम्रिन्छ।
केप भर्डेको रक्षा पङ्क्ति केवल रणनीति थिएन। त्यो सामूहिक चेतना थियो। प्रत्येक ट्याकल एकता थियो। प्रत्येक क्लियरन्स आत्मसम्मान थियो। प्रत्येक अवरोध इतिहासको पुनर्लेखन थियो। यो खेल आधुनिक विश्वव्यवस्थाको एउटा रूपक हो। विश्वका धेरै राष्ट्रहरू केप भर्डेजस्तै छन्। उनीहरूसँग सीमित स्रोत छन्। सीमित शक्ति छ। सीमित आवाज छ। तर उनीहरूसँग अस्तित्वको अधिकार छ। सम्मानको अधिकार छ। र इतिहास निर्माण गर्ने क्षमता छ।भोजिन्हा त्यस अधिकारका प्रतीक हुन्। उनी हामीलाई सम्झाउँछन् कि नायकहरू सधैँ शक्तिशाली हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ नायकहरू ती हुन्छन् जसले हार्नुपर्ने ठाउँमा हार मान्दैनन्। जसले असम्भव देखिने परिस्थितिमा पनि प्रतिरोध गर्छन्। जसले संसारको पूर्वानुमानलाई चुनौती दिन्छन्।
स्पेनले त्यो रात गोल गर्न सकेन। तर त्यस रात विश्व फुटबलले एउटा ठूलो सत्य देख्यो। सत्य यो कि गरिमा धनभन्दा ठूलो हुन्छ। साहस इतिहासभन्दा ठूलो हुन्छ। र आत्मविश्वास प्रतिष्ठाभन्दा ठूलो हुन्छ। केप भर्डेको बराबरी वास्तवमा बराबरी थिएन। त्यो नैतिक विजय थियो। सांस्कृतिक विजय थियो। प्रतीकात्मक विजय थियो। उपेक्षितहरूको विजय थियो।यसैले एटलान्टाको त्यो रात केवल खेलकुदको घटना बनेर सीमित रहँदैन। त्यो स्मृतिको इतिहासमा रहनेछ। एउटा सानो टापु राष्ट्रले विश्वलाई दिएको दार्शनिक पाठका रूपमा रहनेछ। जहाँ एक जना चालीस वर्षीय गोलरक्षकले संसारलाई सिकाए—मानिसको मूल्य उसको आकारमा होइन, उसको आत्मबलमा हुन्छ।
भोजिन्हा त्यस रात गोलपोस्टअगाडि उभिएका थिए। तर वास्तवमा उनी मानव गरिमाको ढोकामा पहरेदार बनेका थिए। उनले केवल बल रोकेनन्। उनले पूर्वाग्रह रोके। उनले घमण्ड रोके। उनले शक्तिकेन्द्रित इतिहासको एकाधिकार रोके। र यही कारण, विश्वकपको त्यो रात, स्पेनले गोल गर्न नसकेको कथा मात्र होइन। त्यो सीमान्तले इतिहास लेखेको रात थियो। त्यो सबाल्टर्नले बोलेको रात थियो। त्यो मानव आत्माको विजयगाथा थियो। त्यो भोजिन्हाको रात थियो। त्यो केप भर्डेको रात थियो। र त्यो सम्पूर्ण उपेक्षित मानवताको रात थियो, जहाँ मौन मानिसहरूले संसारलाई आफ्नो आवाज सुनाए।
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया