मनको उज्यालोमा फुलेको शान्त सभ्यता

मनको उज्यालोमा फुलेको शान्त सभ्यता

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको यात्रा बाह्य विकास र आन्तरिक चेतनाको निरन्तर अन्तरक्रिया हो। मानिसले समयसँगै भौतिक संसारलाई रूपान्तरण गर्दै आएको छ। शहर बने, सडक बने, प्रविधि विकसित भयो र जीवनका सुविधा बढे। तर यी सबै परिवर्तनका बीचमा एउटा प्रश्न निरन्तर उभिएको छ के मानव सभ्यता साँच्चै शान्त भएको छ? बाह्य प्रगति बढ्दै जाँदा पनि मनभित्रको अशान्ति किन कम भएन? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा हामी चेतनाको मूल स्रोततर्फ फर्किन बाध्य हुन्छौँ। र त्यहीँबाट सुरु हुन्छ “मनको उज्यालोमा फुलेको शान्त सभ्यता” को दार्शनिक यात्रा।सभ्यता मानव चेतनाको स्तर हो। जब चेतना अन्धकारमा हुन्छ, त्यहाँ सभ्यता भए पनि अशान्ति रहन्छ। जब चेतना उज्यालोमा हुन्छ, त्यहाँ साधन कम भए पनि शान्ति फुल्छ। मनको उज्यालो भनेको चेतनाको जागरण हो। यो जागरणले मानिसलाई आफ्नै भित्र हेर्न सिकाउँछ। बाहिरको संसारसँग मात्र होइन, भित्रको संसारसँग पनि संवाद गर्न सिकाउँछ।

मानव मन स्वभावतः गतिशील हुन्छ। यसमा विचार, भावना, इच्छा र स्मृतिहरू निरन्तर चलिरहन्छन्। यदि यो गतिशीलता नियन्त्रणविहीन भयो भने मन अन्धकारमा हराउँछ। अन्धकारको अर्थ अज्ञान होइन ज्ञानको अभाव होइन, यो असन्तुलन हो। जब मन असन्तुलित हुन्छ, तब समाज पनि असन्तुलित हुन्छ। युद्ध, द्वन्द्व, घृणा र हिंसा यही असन्तुलित मनको सामूहिक रूप हो।तर जब मनमा उज्यालो फैलिन्छ, तब पहिलो परिवर्तन आत्मबोधमा देखिन्छ। मानिस आफूलाई चेतनाको केन्द्रका रूपमा बुझ्न थाल्छ। ऊ आफ्ना विचारहरूलाई आउने–जाने तरंगका रूपमा देख्न थाल्छ। यही दृष्टिकोणले मनको भारी हलुका हुन्छ। मन हलुका भएपछि व्यवहारमा पनि शान्ति प्रकट हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले मनलाई सभ्यताको मूल आधार मानेको छ। उपनिषद्हरूले बारम्बार चेतनाको शुद्धतालाई जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य भनेका छन्। “सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम्” को अवधारणा पनि यही चेतनाको उज्यालोबाट जन्मिएको हो। सत्य भनेको यथार्थको स्वीकार हो। शिवम् भनेको कल्याणकारी चेतना हो। सुन्दरम् भनेको सौन्दर्यपूर्ण अनुभूति हो। जब मन उज्यालो हुन्छ, यी तीनै गुणहरू स्वतः प्रकट हुन्छन्।

मनको उज्यालो कुनै बाह्य वस्तुबाट प्राप्त हुँदैन। यो भित्रैबाट उत्पन्न हुन्छ। ध्यान, आत्मचिन्तन, मौनता र विवेक यसका साधन हुन्। ध्यानले मनको चञ्चलता घटाउँछ। आत्मचिन्तनले गलत धारणा हटाउँछ। मौनताले  सत्यलाई प्रकट गर्छ। विवेकले सही र गलतबीचको भेद स्पष्ट गर्छ। यी चार तत्व मिलेर मनलाई उज्यालो बनाउँछन्।सभ्यता जब मनको उज्यालोमा फुल्छ, तब त्यो केवल भौतिक समृद्धिमा सीमित रहँदैन। त्यहाँ नैतिकता, करुणा र सहअस्तित्व पनि विकसित हुन्छन्। मानिसहरू एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी होइन, सहयात्रीका रूपमा हेर्न थाल्छन्। शक्ति दमनको साधन होइन, सेवाको माध्यम बन्छ। ज्ञान अहंकारको कारण होइन, विनम्रताको स्रोत बन्छ।

अशान्त मनले बनाएको सभ्यता सधैँ अस्थिर हुन्छ। यस्तो सभ्यतामा प्रगति भए पनि सन्तोष हुँदैन। सम्पन्नता भए पनि शून्यता रहन्छ। सम्बन्धहरू भए पनि आत्मीयता हुँदैन। यसको विपरीत, उज्यालो मनले बनाएको सभ्यता स्थिर हुन्छ। त्यहाँ सन्तोष हुन्छ, सहअस्तित्व हुन्छ र  शान्ति हुन्छ।आधुनिक युगको सबैभन्दा ठूलो चुनौती मानसिक अशान्ति हो। मानिससँग धेरै साधन छन् तर समय छैन। धेरै सूचना छन् तर स्पष्टता छैन। धेरै सम्पर्क छन् तर सम्बन्धको गहिराइ छैन। यो अवस्था मनको अन्धकारको परिणाम हो। बाह्य संसार विस्तार हुँदै जाँदा भित्री संसार संकुचित भएको छ। यही असन्तुलनले सभ्यतालाई अस्थिर बनाइरहेको छ।

मनको उज्यालोले यो असन्तुलनलाई पुनः सन्तुलनमा ल्याउँछ। जब मानिस आफ्नो भित्री शान्तिसँग जोडिन्छ, तब ऊ बाह्य दबाबबाट स्वतन्त्र हुन्छ। ऊ परिस्थितिको दास होइन, चेतनाको स्वामी बन्छ। यस्तो मानिसले समाजमा पनि सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ।बौद्ध दर्शनले मनलाई सबै घटनाको मूल कारण मानेको छ। “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः” भन्ने भावले स्पष्ट गर्छ कि बन्धन र मुक्ति दुवै मनमै निहित छन्। अशुद्ध मनले बन्धन सिर्जना गर्छ, शुद्ध मनले मुक्ति दिन्छ। यही सिद्धान्त सामाजिक स्तरमा पनि लागू हुन्छ। अशान्त मनहरूले द्वन्द्व सिर्जना गर्छन्, शान्त मनहरूले समाजमा सद्भाव ल्याउँछन्।

मनको उज्यालो व्यक्तिगत अनुभव मात्र होइन; यो सामाजिक ऊर्जा हो। जब धेरै व्यक्तिहरूमा चेतनाको उज्यालो फैलिन्छ, तब समाजको स्वरूप नै परिवर्तन हुन्छ। यस्तो समाजमा हिंसा घट्छ, विश्वास बढ्छ, र सहयोगको भावना विकसित हुन्छ। कानूनभन्दा बढी नैतिकता प्रभावकारी हुन्छ। नियन्त्रणभन्दा बढी आत्मअनुशासन कार्यशील हुन्छ।सभ्यता केवल नियमहरूको संग्रह होइन; यो चेतनाको साझा यात्रा हो। जब चेतना अन्धकारमा हुन्छ, तब नियमहरू कठोर हुन्छन्। जब चेतना उज्यालोमा हुन्छ, तब नियमहरू स्वाभाविक हुन्छन्। मानिसहरू राम्रो बन्न बाध्य हुँदैनन्; उनीहरू स्वाभाविक रूपमा राम्रो बन्न थाल्छन्।

मनको उज्यालोले सम्बन्धहरूलाई पनि रूपान्तरण गर्छ। परिवारमा समझदारी बढ्छ। समाजमा सहिष्णुता बढ्छ। राष्ट्रमा एकता बलियो हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विश्वासको आधार बलियो हुन्छ। किनभने उज्यालो मनले विभाजन देख्दैन; उसले सम्बन्ध देख्छ।प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि उज्यालो मनले मात्र सन्तुलित बनाउन सक्छ। अन्धकार मनले प्रकृतिलाई शोषणको वस्तु ठान्छ। उज्यालो मनले प्रकृतिलाई सहअस्तित्वको आधार मान्छ। यही दृष्टिकोणले वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ। पृथ्वी, जल, वायु र आकाशलाई सम्मान गर्ने चेतना विकसित हुन्छ।

धार्मिक दृष्टिले पनि मनको उज्यालोलाई अत्यन्त महत्त्व दिइएको छ। धर्मको वास्तविक अर्थ बाह्य कर्मकाण्ड होइन; आन्तरिक शुद्धता हो। जब मन शुद्ध हुन्छ, तब धर्म स्वतः प्रकट हुन्छ। बाह्य अभ्यास बिना पनि मानिस धर्मनिष्ठ बन्न सक्छ यदि उसको चेतना उज्यालो छ भने।मनको उज्यालोमा फुलेको सभ्यता कुनै आदर्श कल्पना मात्र होइन; यो सम्भव वास्तविकता हो। यसको लागि केवल चेतनाको जागरण आवश्यक छ। शिक्षा प्रणालीले केवल जानकारी होइन, विवेक सिकाउनुपर्छ। राजनीति केवल शक्ति होइन, सेवा हुनुपर्छ। अर्थतन्त्र केवल लाभ होइन, समानता हुनुपर्छ। यी सबै परिवर्तन चेतनाको उज्यालोबाट सम्भव हुन्छ।

मनको उज्यालो नै शान्त सभ्यताको मूल आधार हो। बाह्य संरचनाहरू परिवर्तन हुन सक्छन्, तर यदि मन अन्धकारमा रह्यो भने सभ्यता पनि अशान्त रहन्छ। तर जब मन उज्यालो हुन्छ, तब सानो समाज पनि स्वर्गझैँ शान्त हुन्छ। त्यहाँ संघर्ष हुँदैन, केवल सहअस्तित्व हुन्छ। त्यहाँ भय हुँदैन, केवल विश्वास हुन्छ। त्यहाँ विभाजन हुँदैन, केवल एकता हुन्छ।मानव सभ्यताको अन्तिम लक्ष्य यही हो—मनको उज्यालोमा फुलेको शान्त, समावेशी र करुणामय संसार। यही उज्यालोले मानवतालाई दिशानिर्देश गर्छ। यही उज्यालोले अन्धकारलाई पराजित गर्छ। र यही उज्यालोमा सभ्यता वास्तवमै फुल्छ—शान्त, सुन्दर र शाश्वत रूपमा।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)