आत्मबोधको प्रकाशमा नैतिक आचरणको मार्ग

आत्मबोधको प्रकाशमा नैतिक आचरणको मार्ग

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवन चेतनाको निरन्तर विकासशील यात्रा हो। बाह्य संसारमा देखिने उपलब्धिहरू धन, शक्ति, प्रतिष्ठा सबै क्षणिक छन्, तर आन्तरिक चेतनाको जागरणले निर्माण गर्ने आत्मबोध भने शाश्वत हुन्छ। यही आत्मबोधको प्रकाशमा जब मानिस आफ्नो जीवनलाई हेर्न थाल्छ, तब नैतिक आचरण आत्माको स्वाभाविक अभिव्यक्ति बन्न पुग्छ।आत्मबोध  आफ्नो वास्तविक स्वरूपको अनुभूति हो। म को हुँ? भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रक्रिया हो। यो शरीर, नाम, पद वा सामाजिक पहिचानभन्दा परको चेतनाको अनुभूति हो। जब मानिसले आफू चेतनाको एक अंश हो भन्ने बुझ्छ, तब उसमा करुणा, सत्यता र अहिंसा स्वाभाविक रूपमा प्रकट हुन थाल्छ। यही प्रकटता नै नैतिक आचरणको मूल आधार हो।नैतिक आचरण बाहिरी अनुशासन होइन। धेरै मानिसहरू डर, कानुन वा सामाजिक दबाबका कारण नैतिक देखिन्छन्। तर यस्तो नैतिकता अस्थायी हुन्छ, किनकि यसको जरा बाह्य हुन्छ। जब बाह्य दबाब हट्छ, व्यवहार पनि परिवर्तन हुन्छ। तर आत्मबोधबाट उत्पन्न नैतिकता भने आन्तरिक हुन्छ। त्यो कुनै आदेश होइन, त्यो स्वभाव हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनहरूमा विशेषगरी उपनिषद् र भगवद्गीतामा आत्मज्ञानलाई नै सर्वोच्च उपलब्धि मानिएको छ। गीतामा भनिएको “आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः आत्मैव रिपुः” भन्ने वाक्यले मानिसको वास्तविक मित्र वा शत्रु बाह्य होइन, आन्तरिक चेतनाको स्तर हो भन्ने स्पष्ट गर्छ। जब चेतना अन्धकारमा हुन्छ, तब मानिस नैतिक विचलनतर्फ जान्छ। जब चेतना उज्यालो हुन्छ, तब नैतिकता स्वतः प्रकट हुन्छ।आत्मबोधको प्रकाशले मानिसभित्रको स्वार्थ घटाउँछ। स्वार्थ नै अनैतिकताको मूल जरा हो। जब “म” मात्र केन्द्रमा हुन्छ, तब अरू हराउँछ। र जब अरू हराउँछ, तब शोषण, हिंसा र असमानता जन्मिन्छ। तर जब आत्मबोध हुन्छ, म र अरू बीचको दूरी घट्छ। मानिसले अरूलाई आफ्नो विस्तारको रूपमा देख्न थाल्छ। यही दृष्टिकोणले नै करुणा जन्माउँछ।नैतिक आचरण कुनै एकपटकको निर्णय होइन, यो निरन्तर अभ्यास हो। तर यो अभ्यास चेतनाको परिष्कार हो। ध्यान, आत्मचिन्तन र विवेकशील जीवनले यसलाई बलियो बनाउँछ। जब मानिस दिनहुँ आफ्ना विचार, शब्द र कर्मलाई अवलोकन गर्न थाल्छ, तब उसको आचरण स्वच्छ हुँदै जान्छ।

आधुनिक समाजमा नैतिक संकट गहिरिँदै गएको देखिन्छ। प्रविधि बढेको छ, तर संवेदना घटेको छ। सूचनाको बाढी छ, तर विवेकको अभाव छ। यस्तो अवस्थामा आत्मबोधको शिक्षा झनै आवश्यक हुन्छ। किनकि  कानुनी नियन्त्रणले मात्र समाजलाई पूर्ण रूपमा नैतिक बनाउन सक्दैन। जबसम्म मानिसभित्र आत्मिक चेतना जागृत हुँदैन, तबसम्म बाहिरी सुधार मात्र अपूर्ण रहन्छ।आत्मबोधले मानिसलाई क्षमा गर्न सिकाउँछ। क्षमा नै उच्चतम नैतिक गुणमध्ये एक हो। जब मानिसले बुझ्छ कि सबै प्राणीहरू आफ्नो चेतनाको विकासको विभिन्न चरणमा छन्, तब उसले घृणा गर्न सक्दैन। घृणाको ठाउँमा समझदारी आउँछ। र समझदारी नै नैतिक समाजको आधार हो।त्यस्तै, आत्मबोधले अहंकारलाई कमजोर बनाउँछ। अहंकार नै नैतिक विचलनको प्रमुख स्रोत हो। म महान हुँ, म सही हुँ, अरू गलत छन् यस्ता सोचहरूले समाजमा विभाजन सिर्जना गर्छ। तर आत्मबोधले सिकाउँछ कि सबै अस्तित्व एकै चेतनाको विभिन्न अभिव्यक्ति हुन्। यो अनुभूति आएपछि मानिस विनम्र बन्छ। विनम्रता नै नैतिकताको सुगन्ध हो।

नैतिक आचरणको मार्ग सरल छैन, तर आत्मबोधले यसलाई सहज बनाउँछ। किनकि जब मानिस आफ्नो भित्री सत्यसँग जोडिन्छ, तब उसलाई बाहिरी प्रशंसा वा आलोचनाको आवश्यकता घट्छ। ऊ आफ्नो कर्मलाई नै पूजा ठान्छ। यस्तो अवस्थामा नैतिकता बोझ होइन, आनन्द हुन्छ।आत्मबोधले सत्यको खोजलाई पनि गहिरो बनाउँछ। सत्य अनुभव हो। जब मानिस झुट, छल र भ्रमबाट मुक्त हुँदै जान्छ, तब उसको जीवनमा स्पष्टता आउँछ। स्पष्टता नै नैतिक निर्णयहरूको आधार हो। अस्पष्ट चेतनाले गलत निर्णय जन्माउँछ, तर स्पष्ट चेतनाले सही मार्ग देखाउँछ।समाजमा नैतिकता फैलाउन केवल शिक्षा पर्याप्त हुँदैन, चेतनाको रूपान्तरण आवश्यक हुन्छ। बाल्यकालदेखि नै आत्मचिन्तन, ध्यान र मूल्य–आधारित शिक्षाले मानिसलाई आन्तरिक रूपमा बलियो बनाउन सक्छ। जब व्यक्ति आन्तरिक रूपमा सन्तुलित हुन्छ, तब मात्र बाह्य रूपमा पनि नैतिक हुन्छ।

आत्मबोधले मानिसलाई प्रकृतिसँग पनि जोड्छ। प्रकृतिप्रति सम्मान नै नैतिकताको विस्तारित रूप हो। जब मानिस आफूलाई प्रकृतिबाट अलग ठान्छ, तब उसले दोहन गर्छ। तर जब उसले बुझ्छ कि ऊ प्रकृतिको हिस्सा हो, तब संरक्षणको भावना जागृत हुन्छ।नैतिक आचरणको अन्तिम लक्ष्य जागृत व्यक्ति बन्नु हो। जागरण भनेको आत्मबोध हो। जब मानिस पूर्ण रूपमा जागृत हुन्छ, तब उसको हरेक कर्म स्वाभाविक रूपमा नैतिक हुन्छ। उसलाई नैतिक बन्न प्रयास गर्नुपर्दैन, ऊ स्वयं नै नैतिक हुन्छ।

सदाचारको मूल आधार विवेक र आत्मनियन्त्रण हो। आत्मनियन्त्रण बिना मानिस बाह्य आकर्षण र आवेगको दास बन्छ। जसले आफ्नो मन, वाणी र क्रियालाई नियन्त्रण गर्न सक्दै। ऊ कर्तव्य र जिम्मेवारीबाट च्युत हुन्छ। बुद्धले भन्नुहुन्छ “मन विजिते विजितं सर्वं।” अर्थात्, जसले आफ्नो मन जित्छ, उसले सम्पूर्ण जगत् जित्छआचरण सुधार कुनै बाहिरी नियमको दबाबबाट होइन, आन्तरिक बोध र आत्मजागरणबाट सम्भव हुन्छ। जब व्यक्ति सत्य, प्रेम र करुणाका सिद्धान्तहरूलाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात गर्छ, तब उसको व्यवहारमा नैतिक सौन्दर्य देखा पर्छ।

गीता अध्याय ६ मा कृष्णले अर्जुनलाई भन्छन्—”उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।” अर्थात्, “आफ्नो आत्माबाट आफैलाई उन्नत गर, अधोगति नगर।”यहाँ आत्म उन्नति भन्ने कुरा नै चेतनाको विस्तार हो जो बाह्य इच्छाहरूबाट नभएर, आन्तरिक विवेकबाट सञ्चालित हुन्छ। यही विवेकमा आधारित चेतनाले नै नैतिक आचरणको मौलिक जग निर्माण गर्छ।मानव जीवन चेतना, मूल्य र कर्मको अद्भुत संगम हो। जीवनलाई सार्थक, सन्तुलित र समुन्नत बनाउन दुई महत्वपूर्ण आधारहरू आवश्यक हुन्छन्अध्यात्मिक बोध र नैतिक आचरण। यी दुई पक्षहरू अलग-अलग देखिए पनि वास्तवमा एकअर्काका पूरक हुन्। जब यी दुबै सहयात्रामा अघि बढ्छन्, तब मात्र व्यक्तिको जीवनमा वास्तविक रूपान्तरण सम्भव हुन्छ।

अध्यात्मिक बोध आत्माको पहिचान, जीवनको उद्देश्यको अनुभूति र परम सत्यसँगको सम्बन्धको जागरण हो। यसले मानिसलाई भौतिक सुखसुविधाभन्दा माथि उठेर आन्तरिक शान्ति, सन्तोष र आत्मसन्तुलनतर्फ डोर्याउँछ। जब मानिसले आफूभित्रको चेतनालाई बुझ्न थाल्छ, तब उसले लोभ, क्रोध, अहंकार जस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यसरी, अध्यात्मले जीवनलाई दिशा दिन्छ।तर अध्यात्मिक बोध मात्र पर्याप्त हुँदैन। यदि त्यो बोध व्यवहारमा देखिँदैन भने, त्यो अधुरो रहन्छ। यहीँ नै नैतिक आचरणको महत्व प्रकट हुन्छ। नैतिक आचरण सत्य, इमान्दारिता, करुणा, सहानुभूति र उत्तरदायित्व जस्ता मूल्यहरूलाई दैनिक जीवनमा लागू गर्नु हो। यसले समाजमा विश्वास, सहकार्य र सद्भाव सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो आचरणलाई नैतिक बनाउँछ, तब उसले आफू मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई सकारात्मक दिशातर्फ डोर्याउँछअध्यात्मिक बोध र नैतिक आचरणबीच गहिरो सम्बन्ध छ। अध्यात्मले भित्री रूपान्तरण गर्छ भने आचरणले बाह्य व्यवहारलाई शुद्ध बनाउँछ।यदि अध्यात्म बिना आचरण हुन्छ भने त्यो केवल औपचारिकता बन्न सक्छ र यदि आचरण बिना अध्यात्म हुन्छ भने त्यो सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित रहन्छ। त्यसैले, यी दुईको सहयात्रा अनिवार्य छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र भौतिकवादी युगमा मानिसहरू बाह्य सफलता र सम्पत्तिको पछि दौडिरहेका छन्। तर यस्तो दौडले मानसिक अशान्ति, असन्तोष र सामाजिक असमानता बढाएको छ।यस्तो अवस्थामा अध्यात्मिक बोधले मानिसलाई आत्मचिन्तन र आत्मसन्तुलन सिकाउँछ भने नैतिक आचरणले समाजमा न्याय र समानताको स्थापना गर्छ। यी दुईको संयोजनले मात्र दिगो विकास र समृद्ध समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।जीवनलाई उज्यालो,शान्त र सार्थक बनाउन अध्यात्मिक बोध र नैतिक आचरणको सहयात्रा अपरिहार्य छ। जब व्यक्ति भित्रबाट शुद्ध हुन्छ र बाहिरबाट जिम्मेवार व्यवहार गर्छ, तब उसले साँचो अर्थमा सफल जीवन जिउँछ। यही सहयात्रा नै मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि र वास्तविक खुशीको स्रोत हो।अध्यात्म जीवनको मूलभूत सत्यसँगको संवाद हो। जब मानिस स्वयम्लाई आत्माको रूपमा बुझ्न थाल्दछ जसको प्रकृति नै शान्ति, करुणा, दया, क्षमा र संयम हो तब आचरणको परिवर्तन  देखावटी हुँदैन, त्यो जीवन पद्धतिको आधार बन्छ।

आजको संकटग्रस्त समाजमा, जहाँ नैतिक विचलन, स्वार्थप्रेरित व्यवहार र मूल्यहीनता बढ्दो छ, समाधानको मूल खानी विधि आत्मचेतनामा आधारित आध्यात्मिक शिक्षाको पुनरुत्थान हो। नियमहरू व्यवहारलाई निर्देशित गर्न सक्छन्, तर  चेतनाको प्रकाशले नै आत्मालाई दिशा दिन सक्छ। यही आत्मिक क्रान्ति नै मानव सभ्यताको साँचो जागरण होजीवनमा चेतनाको प्रकाश आउँदा मात्र आचरणमा क्रान्ति सम्भव हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तरमनलाई जागरुक पार्छ र आध्यात्मिक मूल्यहरू आत्मसात् गर्छ, तब उसको व्यवहारमा स्वभाविक परिवर्तन आउँछ। यस्ता मूल्यहरूसत्य, करुणा, सहिष्णुता, विनम्रता र सेवा भाव जीवनको आधारशिला बन्न पुग्छन्।चेतनाले भरिपूर्ण जीवनले मात्र बाह्य स्वार्थ र अहंकारबाट मुक्त भएर साँचो आनन्द र शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ।अध्यात्म र आचरण मानव जीवनका दुई पाटो मात्र होइन, जीवन परिवर्तनका दुई शक्ति हुन्। अध्यात्मले आत्मा जगाउँछ, र आचरणले त्यस आत्मजागरणलाई कर्ममा परिणत गर्छ।जब मानिसले आफ्नो अन्तरात्मालाई सुन्छ र त्यस अनुसार बाँच्न थाल्छ, तब उसको जीवनमा शान्ति, सन्तुलन र सौन्दर्य स्वतः प्रकट हुन्छ।अध्यात्मले आचरणलाई दिशा दिन्छ, र आचरणले अध्यात्मलाई स्थायित्व। दुवैको मिलनले नै व्यक्ति महान् र समाज सुन्दर बन्छ। त्यसैले, आजको समयको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता यही हो आध्यात्मिक चेतना र नैतिक आचरणको पुनर्जागरण, जसले मानव जीवनलाई केवल सफल होइन, अर्थपूर्ण पनि बनाउँछ। आत्मबोधको प्रकाशमा नैतिक आचरण आन्तरिक प्रकाशको स्वाभाविक छायाँ हो। जब दीप बल्छ, उज्यालो आफै फैलिन्छ। त्यसैगरी जब आत्मबोध जाग्छ, नैतिकता आफै प्रकट हुन्छ। यही सहयात्रा मानव जीवनको सर्वोच्च साधना हो।