बारुदभन्दा बलियो विवेक

बारुदभन्दा बलियो विवेक

तोमनाथ उप्रेती

अध्यात्म जीवन र व्यवहार सुधार्ने शक्तिशाली मार्ग हो। हाम्रो सांस्कृतिक र वैदिक परम्परामा अध्यात्मले आत्मा, परमात्मा, जीवन, मृत्यु, पुनर्जन्म, सृजना प्रलय र चेतनाको रहस्यबारे गहन अध्ययन गर्न मार्गदर्शन गर्छ। यो ज्ञानको स्रोत ऋषि-मनीषिहरूको चिन्तन र उपनिषद्हरूको दिव्य प्रसाद हो।अध्यात्मिक अभ्यासले मानसिक शान्ति, आत्म–नियन्त्रण र जीवनमा सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ।अध्यात्मले मानिसलाई आन्तरिक शक्ति र सन्तुलन प्रदान गर्छ, जसले उसको व्यवहारमा सुधार ल्याउँछ। यसले असल मानवीय मूल्यहरूको बोध गराउँछ—सत्य, अहिंसा, करुणा, प्रेम, सहिष्णुता र आत्मसंयम। यस प्रकार,अध्यात्म केवल व्यक्तिगत शान्ति र विकासको मार्ग मात्र होइन, सामाजिक सुधार र मानवतामाथि आधारित निर्णयका लागि आधारशिला पनि हो।मानव सभ्यताको इतिहास चेतना र अहङ्कारबीच निरन्तर चलिरहने सङ्घर्षको इतिहास  हो। संसारमा भएका अधिकांश युद्धहरू सीमाका लागि लडिएजस्ता देखिए पनि तिनको वास्तविक जन्मभूमि मानिसको अन्तःकरण हो। जहाँ लोभ जन्मन्छ, त्यहाँ शोषण जन्मन्छ। जहाँ अहङ्कार बढ्छ, त्यहाँ द्वन्द्व बढ्छ। जहाँ द्वन्द्व बढ्छ, त्यहाँ बारुद बोल्न थाल्छ। तर बारुदले कहिल्यै शान्ति जन्माउन सकेको छैन। बारुदले  मौनता ल्याउन सक्छ, विश्वास होइन। त्यसैले भन्न सकिन्छ बारुदभन्दा बलियो विवेक हो।

आज मध्यपूर्व विश्वको सबैभन्दा जटिल द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रका रूपमा उभिएको छ। धर्म, इतिहास, भू–राजनीति, प्राकृतिक स्रोत, सामरिक स्वार्थ र महाशक्तिहरूको प्रतिस्पर्धाले यो क्षेत्रलाई दशकौँदेखि हिंसाको प्रयोगशाला बनाइदिएको छ। प्रत्येक विस्फोटपछि नयाँ प्रतिशोध जन्मिन्छ। प्रत्येक आक्रमणपछि नयाँ घाउ खुल्छ। प्रत्येक विजयसँगै अर्को पराजयको बीजारोपण हुन्छ। यस्तो अवस्थामा कूटनीति, सैन्य शक्ति वा आर्थिक प्रतिबन्धले मात्र स्थायी समाधान दिन सक्दैन। बाह्य संरचनाभन्दा पहिले आन्तरिक चेतनाको रूपान्तरण आवश्यक हुन्छ। जबसम्म मानिसले आफ्ना विचारलाई शुद्ध बनाउन सक्दैन, तबसम्म संसारका कुनै पनि सम्झौताले स्थायी शान्ति निर्माण गर्न सक्दैन।पूर्वीय दर्शनले मानवलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र होइन, ब्रह्माण्डसँग अभिन्न सम्बन्धमा रहेको चेतनशील अस्तित्वका रूपमा हेर्छ। जब मानिसले आफूलाई अरूभन्दा पृथक् ठान्छ, त्यहीँबाट विभाजन सुरु हुन्छ। विभाजनले प्रतिस्पर्धा जन्माउँछ। प्रतिस्पर्धाले भय सिर्जना गर्छ। भयले हिंसालाई वैध ठहर्याउन खोज्छ। त्यसैले युद्धको पहिलो मोर्चा रणभूमि होइन, मन हो। मनमा जन्मेको द्वेष अन्ततः समाजमा युद्ध बनेर प्रकट हुन्छ।

भगवद्गीताले मानिसलाई बाह्य शत्रुभन्दा पहिले आफ्नो अन्तरात्माभित्रका काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहङ्कारलाई जित्न सिकाउँछ। युद्धको वास्तविक अर्थ बाहिरी विनाश होइन, आन्तरिक अन्धकारमाथिको विजय हो। यदि यो शिक्षालाई व्यक्तिगत जीवन, राजनीतिक नेतृत्व र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा लागू गर्न सकियो भने युद्धको भाषा क्रमशः संवादमा रूपान्तरित हुन सक्छ।धम्मपदको प्रसिद्ध सन्देश छ घृणाले घृणा कहिल्यै समाप्त हुँदैन, प्रेमले मात्र घृणाको अन्त्य गर्छ। यो कुनै भावुक आदर्शवाद होइन, मानव मनोविज्ञानको गहिरो सत्य हो। हिंसाले केही समयका लागि प्रतिद्वन्द्वीलाई दबाउन सक्छ, तर उसको चेतनामा प्रतिशोधको बीउ रोपिदिन्छ। त्यसैले युद्ध जितेर पनि मानिस हार्न सक्छ, किनभने उसले भविष्यको शान्ति गुमाइसकेको हुन्छ।मध्यपूर्वको सङ्कटलाई  धार्मिक वा राजनीतिक कोणबाट हेर्नु अपूर्ण विश्लेषण हुन्छ। यो संकट मानव व्यवहारको संकट पनि हो। जब धर्म करुणाभन्दा पहिचानको हतियार बन्छ, राजनीति सेवाभन्दा प्रभुत्वको माध्यम बन्छ र अर्थतन्त्र समृद्धिभन्दा नियन्त्रणको साधन बन्छ, तब सभ्यता नै हिंसातर्फ उन्मुख हुन्छ। यसैले सुधारको सुरुआत नीतिबाट मात्र होइन, नैतिकताबाट हुनुपर्छ।

विवेक ज्ञानको नैतिक प्रयोग गर्ने क्षमता हो। बुद्धिमत्ता मानिसलाई शक्तिशाली बनाउन सक्छ, तर विवेकले मात्र उसलाई उत्तरदायी बनाउँछ। आज मानव जातिसँग कृत्रिम बुद्धिमत्ता छ, आणविक शक्ति छ, अन्तरिक्ष प्रविधि छ, अत्याधुनिक सञ्चार प्रणाली छ। तर यदि यी सबैको सञ्चालन विवेकविहीन मनले गर्यो भने विज्ञान नै विनाशको साधन बन्न पुग्छ। त्यसैले सभ्यताको वास्तविक प्रगति प्रविधिको उन्नतिमा होइन, चेतनाको उन्नतिमा निहित छ।शान्ति कुनै दस्तावेजमा हस्ताक्षर गरेर मात्र आउने वस्तु होइन। शान्ति त चरित्रको विस्तार हो। जब मानिसको व्यवहारमा सत्य, करुणा, संयम र क्षमाको विकास हुन्छ, तब समाजमा विश्वास जन्मिन्छ। विश्वासले सहकार्य जन्माउँछ। सहकार्यले स्थायित्व दिन्छ। यही स्थायित्व नै शान्तिको वास्तविक आधार हो।

मानिसको आचरण सुधार्न शिक्षा अत्यन्त आवश्यक छ। तर शिक्षा केवल सूचना सङ्कलन होइन। यदि शिक्षाले नैतिकता सिकाएन भने उसले कुशल अपराधी पनि उत्पादन गर्न सक्छ। विद्यालयले प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, सहअस्तित्व पनि सिकाउनुपर्छ। विश्वविद्यालयले प्रविधि मात्र होइन, उत्तरदायित्व पनि सिकाउनुपर्छ। परिवारले सफलता मात्र होइन, संवेदना पनि सिकाउनुपर्छ। समाजले अधिकारसँगै कर्तव्यको पनि संस्कार दिनुपर्छ। जब यस्तो समग्र शिक्षा विकसित हुन्छ, तब युद्धको सम्भावना स्वाभाविक रूपमा घट्दै जान्छ।नेतृत्वको पनि यही परीक्षा हो। साँचो नेता त्यो होइन जसले आफ्नो राष्ट्रलाई युद्धमा जिताउँछ; साँचो नेता त्यो हो जसले युद्ध नै हुन नदिने वातावरण निर्माण गर्छ। इतिहासमा धेरै विजेता छन्, तर धेरै कम शान्तिनिर्माता छन्। विजय अस्थायी हुन्छ; विवेकले निर्माण गरेको विश्वास दीर्घकालीन हुन्छ।मध्यपूर्वमा स्थायी शान्तिका लागि राजनीतिक वार्ता पर्याप्त हुँदैन। त्यहाँ पारस्परिक सम्मान, सांस्कृतिक संवाद, धार्मिक सहिष्णुता र साझा मानवताको चेतना विकास गर्नुपर्छ। जब मानिसले आफ्नो धर्मलाई प्रेमको स्रोतका रूपमा बुझ्छ, तब धर्मले विभाजन होइन, एकता निर्माण गर्छ। प्रत्येक धर्मको मूल सन्देश करुणा, सत्य, सेवा र आत्मसंयम हो। समस्या धर्ममा होइन, धर्मको संकीर्ण व्याख्यामा हुन्छ।

पूर्वीय अध्यात्मले एउटा  सिद्धान्त दिन्छ, जुन पीडा तिमी अरूलाई दिन्छौ, अन्ततः त्यही पीडा कुनै न कुनै रूपमा तिम्रो जीवनमा फर्किन्छ। यो केवल धार्मिक विश्वास होइन सामाजिक यथार्थ पनि हो। हिंसाले हिंसालाई जन्म दिन्छ। अविश्वासले अविश्वासलाई जन्म दिन्छ। त्यसैगरी दयाले दयालाई जन्म दिन्छ। विश्वासले विश्वासलाई विस्तार गर्छ। मानव समाज नै पारस्परिक प्रतिक्रियाको जीवित संरचना हो।वर्तमान विश्वमा शक्ति सन्तुलनको चर्चा धेरै हुन्छ। तर शक्ति सन्तुलनभन्दा पनि आवश्यक चेतना सन्तुलन हो। यदि राष्ट्रहरू आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक रूपमा शक्तिशाली भए पनि नैतिक रूपमा कमजोर छन् भने विश्व कहिल्यै सुरक्षित हुन सक्दैन। सुरक्षा केवल क्षेप्यास्त्रको सङ्ख्याले निर्धारण हुँदैन पारस्परिक विश्वासको गहिराइले निर्धारण हुन्छ।

आज मानव सभ्यताले एउटा मौन प्रश्न सामना गरिरहेको छ हामी अझै कति युद्धपछि शान्तिको मूल्य बुझ्नेछौँ? कति बालबालिकाले विस्थापन भोगेपछि हामी करुणाको अर्थ बुझ्नेछौँ? कति सहरहरू भग्नावशेष बनेपछि हामी सहअस्तित्वको आवश्यकता स्वीकार गर्नेछौँ? यी प्रश्नहरूको उत्तर कुनै सैन्य गठबन्धनसँग छैन। यसको उत्तर मानव विवेकसँग छ।वास्तविक आध्यात्मिकता पलायन होइन। यो अन्यायप्रति मौन बस्नु पनि होइन। वास्तविक आध्यात्मिकता भनेको न्यायलाई करुणासँग, साहसलाई संयमसँग र शक्तिलाई उत्तरदायित्वसँग जोड्ने जीवनदृष्टि हो। यसले शत्रुलाई पनि मानवका रूपमा हेर्न सिकाउँछ। यसले प्रतिशोधलाई संवादमा बदल्ने साहस दिन्छ। यसले क्षमालाई कमजोरी होइन, उच्चतम नैतिक शक्ति मान्छ।सभ्यताको भविष्य बारुदको कारखानामा तय हुने छैन। त्यो विद्यालयको कक्षाकोठामा, परिवारको संस्कारमा, धार्मिक संस्थाको नैतिक शिक्षामा, नेतृत्वको चरित्रमा र प्रत्येक मानिसको अन्तरात्मामा तय हुनेछ। युद्ध बाहिर रोकिनुअघि मनभित्र रोकिनुपर्छ। सीमा सुरक्षित हुनुअघि चेतना सुरक्षित हुनुपर्छ। राष्ट्र बलियो हुनुअघि मानिस विवेकी हुनुपर्छ।त्यसैले आजको युगको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ हतियार होइन, नयाँ हृदय हो। नयाँ गठबन्धन होइन, नयाँ चेतना हो। नयाँ प्रभुत्व होइन, नयाँ मानवता हो। किनभने बारुदले शरीरलाई जित्न सक्छ, तर विवेकले आत्मालाई जगाउँछ। बारुदले सहरहरू भत्काउन सक्छ, तर विवेकले सभ्यता निर्माण गर्छ। र अन्ततः इतिहासलाई परिवर्तन गर्ने शक्ति बारुदमा होइन, विवेकमा निहित हुन्छ।