शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरणले जीवनमा पार्ने सकारात्मक प्रभाव             

शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरणले जीवनमा पार्ने सकारात्मक प्रभाव

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानिसको जीवन विचारबाट सञ्चालित हुन्छ। विचार बीउ हो भने आचरण त्यसबाट विकसित हुने वृक्ष हो। बीउ स्वस्थ छ भने वृक्ष पनि स्वस्थ हुन्छ। बीउ दूषित छ भने फल पनि गुणस्तरीय हुँदैन। त्यसैले जीवनको गुणस्तर सुधार्न चाहने हो भने सबैभन्दा पहिले विचारको शुद्धीकरण आवश्यक हुन्छ। मनमा उत्पन्न हुने प्रत्येक विचारले व्यक्तिको व्यवहार, निर्णय र कर्मलाई प्रभावित गरिरहेको हुन्छ। यही कारणले प्राचीन ऋषिहरूले मनलाई जीवनको मूल केन्द्र मानेका थिए। मन शुद्ध भए दृष्टिकोण शुद्ध हुन्छ। दृष्टिकोण शुद्ध भए व्यवहार शुद्ध हुन्छ। व्यवहार शुद्ध भए जीवन अर्थपूर्ण बन्छ।

मानव जीवन चेतनाको विकास, चरित्रको निर्माण र जीवनका उच्चतम मूल्यहरूको खोजको निरन्तर साधना हो। मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा विशिष्ट बनाउने तत्व उसको शारीरिक शक्ति होइन, उसको विचारशक्ति र नैतिक चेतना हो। यही विचारले उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ र यही आचरणले उसको वास्तविक परिचय दिन्छ। त्यसैले शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरण मानव जीवनका दुई यस्ता आधारस्तम्भ हुन्, जसको बलमा व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको उज्ज्वल भविष्य निर्माण हुन्छ।

शुद्ध विचार सत्य, न्याय, करुणा, सहिष्णुता, सद्भाव र विवेकमा आधारित चिन्तन हो। शुद्ध विचारले मानिसलाई केवल आफ्ना हितमा सीमित रहन सिकाउँदैन, बरु समष्टिगत हितको अनुभूति गराउँछ। यस्तो विचारले व्यक्तिलाई स्वार्थभन्दा माथि उठ्न प्रेरित गर्छ। यसले अरूको पीडालाई आफ्नै पीडा ठान्न सिकाउँछ। यसले अधिकारसँगै कर्तव्यको बोध गराउँछ। यसले सफलता प्राप्त गर्ने मात्र होइन, सफलतालाई मर्यादित र अर्थपूर्ण बनाउने मार्ग पनि देखाउँछ।

विचारको संसार अदृश्य भए पनि त्यसको प्रभाव अत्यन्त गहिरो हुन्छ। एउटा शुद्ध विचारले युग परिवर्तन गर्न सक्छ। एउटा महान् चिन्तनले सभ्यताको दिशा बदल्न सक्छ। इतिहासका धेरै परिवर्तनहरू हतियारबाट होइन, विचारबाट सुरु भएका छन्। मानव अधिकार, लोकतन्त्र, समानता, स्वतन्त्रता, न्याय र मानव मर्यादाका अवधारणाहरू पनि शुद्ध विचारका परिणाम हुन्। जहाँ विचारको स्तर उन्नत हुन्छ, त्यहाँ समाज पनि उन्नत बन्छ। जहाँ चिन्तन संकीर्ण हुन्छ, त्यहाँ विभाजन, द्वन्द्व र असहिष्णुता जन्मिन्छ।

विचारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने शक्ति आचरण हो। श्रेष्ठ आचरण बिना महान् विचार पनि केवल शब्दको सजावट मात्र बन्न सक्छ। मानिसलाई समाजले उसको विचारभन्दा बढी उसको व्यवहारबाट चिन्ने गर्छ। कुनै व्यक्तिले नैतिकताको लामो भाषण दिन सक्छ, तर यदि उसको व्यवहार अनैतिक छ भने उसका शब्दहरूको मूल्य रहँदैन। त्यसैले विचार र आचरणबीचको एकता नै जीवनको वास्तविक सौन्दर्य हो।श्रेष्ठ आचरण  नैतिकता, इमानदारी, अनुशासन, जिम्मेवारी र मानवताको व्यवहारिक अभिव्यक्ति हो। यो आन्तरिक संस्कारको प्रतिफल हो। जब मानिसको विचार शुद्ध हुन्छ, तब उसका कर्महरू पनि स्वतः परिष्कृत बन्छन्। ऊ अरूलाई सम्मान गर्न सिक्छ। ऊ आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्छ। ऊ लोभ, क्रोध, घृणा र अहंकारबाट टाढा रहन प्रयास गर्छ। यस्ता गुणहरूले व्यक्तिलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई सकारात्मक दिशातर्फ डोर्याउँछन्।

आजको युगमा विज्ञान र प्रविधिको अभूतपूर्व विकास भएको छ। मानिस चन्द्रमासम्म पुगेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले नयाँ सम्भावनाहरू खोलिरहेको छ। सञ्चार र यातायातका साधनहरूले संसारलाई सानो गाउँमा परिणत गरिदिएका छन्। तर यति धेरै प्रगतिका बीच पनि मानव समाज अनेक संकटहरूबाट घेरिएको छ। हिंसा, भ्रष्टाचार, स्वार्थ, असहिष्णुता, नैतिक पतन, वातावरणीय विनाश र सामाजिक विखण्डनका समस्याहरू बढिरहेका छन्। यसको मूल कारण प्रविधिको अभाव होइन, विचार र आचरणको संकट हो। जब ज्ञान नैतिकताविहीन हुन्छ, तब त्यो विनाशको साधन बन्न सक्छ। जब शक्ति विवेकविहीन हुन्छ, तब त्यो उत्पीडनको माध्यम बन्न सक्छ।

पूर्वीय दर्शनले जीवनमा विचार र आचरणको गहिरो सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिएको छ। वैदिक परम्पराले “सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम्” को आदर्श प्रस्तुत गरेको छ। उपनिषदहरूले आत्मज्ञानसँगै नैतिक जीवनलाई जोड दिएका छन्। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, समत्व र आत्मसंयमलाई जीवनको उच्चतम मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। बुद्धले सम्यक दृष्टि र सम्यक कर्मको मार्ग देखाएका छन्। यी सबै शिक्षाहरूको मूल सन्देश एउटै छ शुद्ध विचारले श्रेष्ठ आचरण जन्माउँछ र श्रेष्ठ आचरणले जीवनलाई सार्थक बनाउँछ।

समाज निर्माणमा पनि विचार र आचरणको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै राष्ट्रको समृद्धि नागरिकहरूको चरित्रमा निहित हुन्छ। जहाँ इमानदारी, अनुशासन र जिम्मेवारीको संस्कार हुन्छ, त्यहाँ विकास दिगो हुन्छ। जहाँ भ्रष्टाचार, स्वार्थ र अनैतिकता हावी हुन्छन्, त्यहाँ स्रोतसाधन प्रशस्त भए पनि प्रगति सम्भव हुँदैन। त्यसैले राष्ट्र निर्माणको आधार केवल नीति र कार्यक्रम होइन, नागरिकहरूको सोच र व्यवहार पनि हो।

परिवार नै विचार र आचरणको पहिलो विद्यालय हो। बालबालिकाले पुस्तकभन्दा बढी अभिभावकको व्यवहारबाट सिक्छन्। उनीहरूले सुनेका उपदेशभन्दा देखेका उदाहरणबाट प्रभावित हुन्छन्। यदि परिवारमा सम्मान, सत्यनिष्ठा, करुणा र अनुशासनको वातावरण छ भने त्यहाँबाट जिम्मेवार नागरिक जन्मिन्छन्। यदि परिवारमा झूट, असहिष्णुता र स्वार्थको संस्कार छ भने त्यसको असर समाजसम्म पुग्छ। त्यसैले भविष्य निर्माण गर्न चाहने हो भने विचार र आचरणको शिक्षा घरबाटै सुरु हुनुपर्छ।

शिक्षा प्रणालीको उद्देश्य पनि केवल सूचना प्रदान गर्नु मात्र हुनुहुँदैन। शिक्षाले व्यक्तिको चेतना विकास गर्नुपर्छ। उसलाई नैतिक मूल्यहरूको बोध गराउनुपर्छ। केवल दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरेर मात्र समाज समृद्ध हुँदैन। समाजलाई चरित्रवान्, जिम्मेवार र संवेदनशील नागरिक पनि आवश्यक पर्छ। ज्ञान र नैतिकता, सीप र संस्कार, दक्षता र मानवताको समन्वयबाट मात्र समुन्नत समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।

व्यक्तिगत जीवनमा पनि शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरणले अद्भुत परिवर्तन ल्याउँछन्। शुद्ध विचारले मनलाई शान्त बनाउँछ। यसले नकारात्मकता, ईर्ष्या, द्वेष र असन्तोषलाई कम गर्छ। श्रेष्ठ आचरणले आत्मसम्मान बढाउँछ। यसले विश्वासको वातावरण निर्माण गर्छ। मानिसले अरूको सम्मान मात्र प्राप्त गर्दैन, आफ्नै अन्तर्मनको सम्मान पनि प्राप्त गर्छ। भौतिक सफलता क्षणिक हुन सक्छ, तर चरित्रबाट प्राप्त सम्मान दीर्घकालीन हुन्छ।

जीवनका कठिन परिस्थितिहरूमा पनि शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरण मार्गदर्शक दीपक बन्न सक्छन्। सङ्कटको समयमा मानिसको वास्तविक चरित्र प्रकट हुन्छ। सजिलो अवस्थामा नैतिक बन्नु कठिन छैन, तर चुनौतीका बीच पनि मूल्यहरूलाई कायम राख्नु नै वास्तविक महानता हो। इतिहासले सम्झेका व्यक्तिहरू तिनै हुन् जसले परिस्थितिको दबाबभन्दा माथि उठेर सत्य र नैतिकताको पक्षमा उभिने साहस गरेका थिए।

मानव जीवनको वास्तविक सफलता धन, पद वा प्रसिद्धिमा मात्र निहित छैन। ती उपलब्धिहरू महत्वपूर्ण हुन सक्छन्, तर तिनको मूल्य तब मात्र हुन्छ जब तिनलाई शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरणले मार्गदर्शन गरिरहेको हुन्छ। चरित्रविहीन सफलता अन्ततः खोक्रो सावित हुन्छ। तर सद्विचार र सदाचारले निर्देशित जीवन साधारण भए पनि सम्मानित र प्रेरणादायी हुन्छ।

शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरणको जीवनदर्शन वास्तवमा मानव सभ्यताको दीर्घकालीन समृद्धिको आधार हो। यसले व्यक्तिलाई आत्मिक उन्नतितर्फ डोर्याउँछ। यसले समाजमा विश्वास, सद्भाव र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्छ। यसले राष्ट्रलाई नैतिक शक्ति प्रदान गर्छ। जब विचारमा सत्यको उज्यालो हुन्छ र आचरणमा नैतिकताको सुगन्ध हुन्छ, तब जीवन  सफल मात्र हुँदैन, सार्थक पनि बन्छ। यही सार्थकता मानव अस्तित्वको वास्तविक उपलब्धि हो। यही शुद्ध विचार र श्रेष्ठ आचरणको जीवनदर्शनको परम सन्देश हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् । )