मानव जीवनको उन्नतिका लागि नैतिकता र विवेक

मानव जीवनको उन्नतिका लागि नैतिकता र विवेक

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको उन्नतिलाई सामान्यतः भौतिक उपलब्धि, आर्थिक समृद्धि, सामाजिक प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत सफलताका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने गरिन्छ। यद्यपि जीवनको वास्तविक र दीर्घकालीन उन्नतिमा व्यक्तिको जीवन कति सार्थक, जिम्मेवार, न्यायपूर्ण र मानवीय छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस दृष्टिले नैतिकता र विवेक मानव जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्ने आधारभूत मूल्यका रूपमा स्थापित हुन्छन्। नैतिकताले व्यक्तिको आचरणलाई उचित अनुचित, न्याय अन्याय र कर्तव्य अकर्तव्यको आधारमा निर्देशित गर्छ भने विवेकले परिस्थिति, परिणाम र व्यापक हितको मूल्याङ्कन गरी उपयुक्त निर्णय लिन आन्तरिक मार्गदर्शन प्रदान गर्छ।

समकालीन समाज तीव्र प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद, प्रविधिगत परिवर्तन र तात्कालिक उपलब्धिको दबाबबाट प्रभावित छ। यस्तो परिवेशमा व्यक्तिगत सफलता र भौतिक लाभलाई जीवनको अन्तिम उद्देश्य मान्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। त्यसले नैतिक मूल्यको क्षय, सामाजिक अविश्वास, स्वार्थकेन्द्रित व्यवहार र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको कमजोरी निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले व्यक्तिगत उन्नतिसँगै सामाजिक उत्तरदायित्व, नैतिक अनुशासन र विवेकपूर्ण निर्णय क्षमताको विकास आवश्यक देखिन्छ।

नैतिकता मानव व्यवहारलाई मूल्य र सिद्धान्तका आधारमा निर्देशित गर्ने प्रणाली हो। इमानदारी, सदाचार, करुणा, सहिष्णुता, न्याय, कर्तव्यबोध र सामाजिक उत्तरदायित्व यसका प्रमुख आधार हुन्। नैतिक व्यक्तिले आफ्नो कार्यको प्रभाव आफूमा मात्र नभई परिवार, समुदाय र समाजमा समेत पर्न सक्छ भन्ने कुरालाई ध्यानमा राख्छ।

विवेक भनेको परिस्थितिको यथार्थ मूल्याङ्कन गरी उचित निर्णय गर्न सक्ने आन्तरिक क्षमता हो। यसले भावनात्मक आवेग, पूर्वाग्रह र तत्कालीन स्वार्थभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन परिणाम र व्यापक हितलाई विचार गर्न प्रेरित गर्छ। यस अर्थमा नैतिकता र विवेक परस्परपूरक अवधारणा हुन्। नैतिकता बिना विवेक कठोर नियमपालनमा सीमित हुन सक्छ भने विवेक बिना नैतिकता व्यवहारिक दिशाहीनता वा अवसरवादमा परिणत हुन सक्छ। यी दुवैको सन्तुलित प्रयोगले मात्र जिम्मेवार र परिपक्व व्यक्तित्व निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

मानव जीवन विचार र कर्मको निरन्तर अन्तर्क्रियाबाट निर्मित हुन्छ। विचारले कर्मलाई दिशा दिन्छ भने कर्मले विचारलाई व्यवहारिक परिणाममा रूपान्तरण गर्छ। त्यसैले जीवनको गुणस्तर व्यक्तिका विचार र व्यवहारबीचको सामञ्जस्यमा निर्भर रहन्छ।

मानिसको मनमा उत्पन्न हुने विचारले उसको निर्णय र व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ। द्वेष, ईर्ष्या, अहंकार र प्रतिशोधजस्ता नकारात्मक भावनाले नकारात्मक कर्मतर्फ उन्मुख गराउन सक्छन् भने करुणा, सहिष्णुता, न्यायबोध र उत्तरदायित्वले सकारात्मक कर्मलाई प्रोत्साहित गर्छन्। यस दृष्टिले नैतिक विचार केवल वैचारिक अवधारणा नभई व्यवहारमा अभिव्यक्त हुनुपर्ने जीवनमूल्य हो।

महाभारतको कथात्मक परम्परामा कौरवहरूको अहंकार र ईर्ष्यालाई विनाशकारी प्रवृत्तिको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। त्यसको विपरीत पाण्डवहरूलाई प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि धैर्य, धर्मबोध र विवेकको पक्षमा उभिएका पात्रका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यस्ता आख्यानलाई आधुनिक जीवनका लागि नैतिक शिक्षा र निर्णय प्रक्रियाका प्रतीकात्मक उदाहरणका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।

नैतिक कर्मको मूल आधार व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर व्यापक हितलाई स्वीकार गर्नु हो। व्यक्तिको कर्मले सामाजिक सम्बन्ध, संस्थागत विश्वास र सामूहिक जीवनलाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले नैतिकता निजी जीवनको मात्र विषय नभई सार्वजनिक जीवन र सामाजिक व्यवस्थासँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ।

रामायणको परम्परामा रामलाई व्यक्तिगत सुख, अधिकार र तत्कालीन स्वार्थभन्दा धर्म तथा कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिने पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस्ता सांस्कृतिक आख्यानहरूले कर्तव्य, त्याग, सत्य र उत्तरदायित्वजस्ता मूल्यलाई सामाजिक चेतनामा स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यद्यपि यस्ता उदाहरणलाई ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा भन्दा सांस्कृतिक तथा नैतिक विमर्शका स्रोतका रूपमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

आधुनिक समाजमा सार्वजनिक पद, प्रशासन, व्यवसाय, शिक्षा, राजनीति र सामाजिक सेवामा संलग्न व्यक्तिहरूका लागि नैतिक कर्मको महत्त्व अझ बढी हुन्छ। अधिकारसँगै उत्तरदायित्व, निर्णयसँगै पारदर्शिता र उपलब्धिसँगै सामाजिक प्रभावको मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। नैतिक आचरण कमजोर हुँदा संस्थाप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुन्छ; यसको विपरीत नैतिक नेतृत्वले संस्थागत विश्वसनीयता र सामाजिक पूँजी निर्माण गर्छ।

यस अवधारणालाई आधुनिक जीवनमा पनि उपयोगी ढङ्गले प्रयोग गर्न सकिन्छ। तत्काल आर्थिक लाभका लागि अनैतिक कार्य गर्नु प्रेयको आकर्षण हुन सक्छ; तर दीर्घकालीन प्रतिष्ठा, आत्मसम्मान र सामाजिक विश्वास कायम राख्नु श्रेयको मार्ग हुन सक्छ। विवेकशील व्यक्तिले निर्णय गर्दा तत्कालीन परिणाम मात्र नभई त्यसको दीर्घकालीन प्रभाव र व्यापक सामाजिक परिणामसमेत विचार गर्छ।

भगवद्गीतामा प्रस्तुत “योगः कर्मसु कौशलम्” भन्ने प्रसिद्ध सूत्रलाई कर्ममा दक्षता र सचेतताको महत्त्वसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। कर्मको परिणाम केवल त्यसको परिमाणमा निर्भर हुँदैन; कर्म गर्ने तरिका, उद्देश्य, साधन र त्यसबाट उत्पन्न हुने परिणाम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

विचार विवेकपूर्ण भए पनि त्यसअनुसार कर्म गर्ने क्षमता नभएमा विचार व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सक्दैन। त्यसैगरी शक्तिशाली कर्म भए पनि त्यसलाई निर्देशित गर्ने विवेक र नैतिक आधार कमजोर भएमा त्यसले सकारात्मक परिणामको सट्टा विनाशकारी प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले प्रभावकारी जीवनका लागि विचार र कर्म, उद्देश्य र साधन तथा अधिकार र उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

आजको समाजमा प्रविधिको विकास, आर्थिक अवसर र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाले मानव जीवनलाई नयाँ सम्भावना प्रदान गरेको छ। तर यही परिवर्तनसँगै सूचना–अधिभार, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, उपभोक्तावाद, तात्कालिक लोकप्रियताको चाहना र आर्थिक स्वार्थले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित गर्ने जोखिम पनि बढेको छ।

भ्रष्टाचार, अनियमितता, सामाजिक विभेद, अन्याय र सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोगजस्ता समस्याको समाधान केवल कानुनी नियन्त्रणबाट सम्भव हुँदैन। कानुनको प्रभावकारिताका लागि नागरिकमा नैतिक चेतना, संस्थामा उत्तरदायित्व र नेतृत्वमा विवेकपूर्ण निर्णय क्षमता आवश्यक हुन्छ। त्यसैले नैतिकता व्यक्तिगत चरित्र निर्माणको विषय मात्र नभई सुशासन र सामाजिक न्यायको आधारसमेत हो।

यस सन्दर्भमा परिवार, विद्यालय, विश्वविद्यालय र सार्वजनिक संस्थाहरूले मूल्यमा आधारित शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। शिक्षाको उद्देश्य केवल ज्ञान र सीप प्रदान गर्नु नभई जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो। आलोचनात्मक सोच, नैतिक निर्णय क्षमता, सहिष्णुता, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानव मर्यादाप्रतिको सम्मानलाई शिक्षाको अभिन्न पक्ष बनाउन आवश्यक छ।

मानव समाजको प्रगतिलाई जन्म, जात, थर, आर्थिक हैसियत वा सामाजिक पृष्ठभूमिका आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्नु न्यायोचित हुँदैन। आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्यले व्यक्तिको सम्मान, अवसर र अधिकारलाई उसको मानवीय गरिमा तथा क्षमतासँग जोड्छ। जन्म मानिसको नियन्त्रणमा हुँदैन; तर आफ्नो जीवनलाई कुन मूल्य र कर्मद्वारा अर्थपूर्ण बनाउने भन्ने विषयमा व्यक्तिको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यस दृष्टिले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, न्याय र सामाजिक अवसरमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु सामाजिक उन्नतिको आधार हो। व्यक्तिको क्षमता विकासका लागि समान अवसर उपलब्ध भएमा सामाजिक गतिशीलता र समावेशिता बढ्छ। इतिहासमा बुद्ध, महात्मा गान्धी र मदर टेरेसाजस्ता व्यक्तित्वहरूको प्रभावलाई उनीहरूको जन्मभन्दा उनीहरूले मानवता र समाजका लागि गरेको योगदानसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। यसले व्यक्तिको सामाजिक मूल्याङ्कन कर्म, विचार र योगदानका आधारमा हुनुपर्ने सन्देश दिन्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उन्नति भौतिक उपलब्धि र व्यक्तिगत सफलताको मात्र परिणाम होइन। जीवनको दीर्घकालीन सार्थकता नैतिकता, विवेक, उत्तरदायित्व र सामाजिक योगदानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको हुन्छ। नैतिकताले कर्मलाई मूल्यगत आधार प्रदान गर्छ भने विवेकले त्यस कर्मलाई परिस्थितिअनुकूल दिशा दिन्छ। विचारले कर्मलाई प्रेरित गर्छ र कर्मले विचारलाई व्यवहारिक अर्थ प्रदान गर्छ।

समकालीन समाजमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा, स्वार्थ र भौतिकताबीच नैतिकता तथा विवेकको संरक्षण चुनौतीपूर्ण भए पनि यसको आवश्यकता झन् बढेको छ। व्यक्तिगत जीवनमा आत्मअनुशासन, सार्वजनिक जीवनमा उत्तरदायित्व र संस्थागत जीवनमा पारदर्शिता कायम गर्न नैतिक चेतना र विवेकपूर्ण निर्णय अपरिहार्य छन्।

जीवन निर्माणको जिम्मेवारी स्वयं व्यक्तिमै निहित हुन्छ। विवेकशील विचार र नैतिक कर्मलाई जीवनका आधारभूत मार्गदर्शक बनाउँदै अघि बढ्न सके व्यक्तिगत उन्नतिसँगै सामाजिक विश्वास, न्याय र सद्भाव पनि सुदृढ हुन सक्छ। त्यसैले नैतिकता र विवेक केवल व्यक्तिगत सद्गुण होइनन्; यी सभ्य, न्यायपूर्ण र उत्तरदायी समाज निर्माणका आधारभूत पूर्वसर्त हुन्।
(तोमनाथ उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुनुहुन्छ।)