अहंकाररहित सम्बन्ध विश्वास र सम्मानको शुद्ध आधार

अहंकाररहित सम्बन्ध विश्वास र सम्मानको शुद्ध आधार

तोमनाथ उप्रेती

जीवन दर्शन

मानव सम्बन्धको वास्तविक सौन्दर्य आन्तरिक शुद्धता र सरलतामा लुकेको हुन्छ। जब सम्बन्धमा अहंकार प्रवेश गर्छ, त्यहाँ संवाद कमजोर हुन्छ, समझदारी टुट्छ र दूरी बढ्न थाल्छ। तर जब अहंकार हट्छ, त्यही ठाउँमा विश्वास र सम्मानले आफ्नो गहिरो जरा फैलाउन थाल्छ।

अहंकाररहित सम्बन्धको अर्थ आफूलाई सानो देखाउनु होइन, बरु आफूलाई र अरूलाई समान रूपमा स्वीकार गर्नु हो। यस्तो सम्बन्धमा न “म ठूलो” भन्ने भावना हुन्छ, न “तिमी सानो” भन्ने विभाजन। यहाँ दुई आत्माहरू एकअर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्छन् र एकअर्काको भावनालाई महत्व दिन्छन्।

विश्वास यस्तो सम्बन्धको मेरुदण्ड हो। विश्वास बिना सम्बन्ध औपचारिकता मात्र हुन्छ। जब दुई व्यक्तिबीच विश्वास गहिरो हुन्छ, त्यहाँ शंका र डरको ठाउँ रहँदैन। त्यस्तै, सम्मान सम्बन्धको आत्मा हो, जसले एकअर्काको विचार, भावना र अस्तित्वलाई स्वीकार गर्छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र तनावपूर्ण जीवनमा अहंकार सजिलै बढ्छ। सामाजिक तुलना, गलत बुझाइ र असुरक्षाले सम्बन्धलाई कमजोर बनाउन सक्छ। तर यदि हामीले सजग भएर अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्यौं भने, सम्बन्ध अझ गहिरो, शान्त र स्थायी बन्न सक्छ।मानव जीवनमा सम्बन्धको महत्व अवर्णनीय छ। परिवार, मित्रता, प्रेम र सामाजिक सम्बन्धले मात्र मानिसको जीवनमा स्थायित्व, सुरक्षा र आनन्द ल्याउँछ। तर यी सम्बन्धहरूको गुणस्तर पूर्ण रूपमा व्यक्तिको आन्तरिक अवस्था, विशेष गरी अहंकारको उपस्थितिमा निर्भर गर्छ। जब सम्बन्धहरू अहंकाररहित हुन्छन्, तब मात्र तिनीहरू विश्वास र सम्मानको आधारमा टिक्न सक्छन्।

अहंकार स्वार्थ, अभिमान र आत्मकेंद्रित प्रवृत्ति हो। यो भावना व्यक्ति र समाजबीचको दूरी बढाउँछ। अहंकारी व्यक्तिले अरूको दृष्टिकोण र भावना कम आँक्छ, आलोचना अस्वीकार गर्छ र केवल आफ्नै विचार र चाहनालाई महत्व दिन्छ। यसले सम्बन्धमा द्वन्द्व, असमझदारी र अस्थिरता निम्त्याउँछ।सम्मान पनि अहंकारमुक्त सम्बन्धको अर्को आधार हो। सम्मान भनेको केवल उच्च पद, स्थिति वा शक्ति देखाउने होइन; यो एकअर्काको विचार, भावना र अस्तित्वको कदर गर्नु हो। जब अहंकार हट्छ, तब मानिस स्वतः नम्र हुन्छ। नम्रता र सहिष्णुता सम्बन्धमा प्रेम र समझदारीलाई बल दिन्छ। उदाहरणका लागि, रामायणमा लक्ष्मणले केवल रामको आदेश मात्र मान्दैन, तर उनको विचार, भावनालाई पनि सम्मान दिन्छ। यही दृष्टिले सम्बन्धहरू स्थायित्व र सौहार्दपूर्ण बनाउँछन्।

साँचो प्रेम आत्मदर्पणजस्तै हो जहाँ आफूभन्दा अर्कोको पीडा, आकांक्षा र आत्मसम्मानलाई बुझ्न सक्ने संवेदनशीलता हुन्छ। अहंकारले भने यो दर्पणमा धूलो पोत्दछ, जसले हामीलाई आफ्नै सीमाहरू नदेख्ने बनाउँछ। त्यसैले प्रेममा अहंकारले विष घोलेझैँ असर गर्छ, मैत्रीलाई खोक्रो बनाउँछ र समझदारीको बाँध चिर्दछ। जब व्यक्ति सम्बन्धमा आफूलाई ‘सर्वश्रेष्ठ’ ठान्न थाल्छ, तब त्यो सम्बन्ध एकतर्फी भार बन्छ। तर जहाँ दुई पक्ष विनम्र भावले एकअर्कालाई बुझ्न चाहन्छन्, त्यहाँ द्वन्द्व होइन, समन्वय जन्मिन्छ।

सम्बन्धलाई दीर्घकालीन र समृद्ध बनाउने मूलमन्त्र हो—आत्मनिरीक्षण, क्षमा र संवाद। अहंकारमुक्त सम्बन्धहरू भावनात्मक खुलापन, परस्पर सम्मान र अव्यक्त समझदारीको जगमा उभिएका हुन्छन्। यस्तो सम्बन्धमा शक्ति होइन, सेवा बोल्दछ; स्वामित्व होइन, समर्पण बोल्दछ। तसर्थ, सम्बन्धलाई केवल आश्रय होइन, आध्यात्मिक अभ्यास मान्न सक्नेहरूका लागि ‘अहंकार’ त्याग्न सक्नु सच्चा प्रेम र मित्रताको प्रवेशद्वार हो। यही प्रवेशद्वारबाट मानव सम्बन्धले पूर्णता र सार्थकता प्राप्त गर्छ।

यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले बाह्य उपलब्धि र सम्मानमा रमाउँछ, तर भित्री दृष्टिले निस्तेज हुन्छ। अहंकारले मनोबल र चेतनालाई सीमित पार्छ, र मानिसलाई केवल आफ्नो हित र मान–प्रतिष्ठामा केन्द्रित बनाउँछ। प्रेम, मित्रता, सहयोग र समझदारी जस्ता मूल्यहरू पछाडि हट्छन्। सम्बन्धहरू द्वन्द्व र अस्थिरतामा फस्छन्। यसरी ‘म’ को अत्यधिक केन्द्रित दृष्टिकोणले समाजमा एकता र सामूहिक सद्भावमा बाधा पुर्याउँछ।जब व्यक्ति आफ्नो स्वार्थ, क्रोध र अहंकारलाई पन्छाउँछ, तब उसको चेतना ‘हामी’ मा प्रवेश गर्छ। यो चेतना व्यक्तिगत सीमालाई पार गरी अरूको अस्तित्व र भावना बुझ्ने सामर्थ्य दिन्छ। यस्तो अवस्थामा सम्बन्धहरू विश्वास, सम्मान र समझदारीमा आधारित भएर विकास हुन्छन्। प्रेम केवल भावना मात्र होइन, एक कार्य र दृष्टिकोण बनिन्छ। मित्रता, सहयोग र सहिष्णुता स्वतः उत्पन्न हुन्छन्।

ध्यान, साधना र आत्मनिरीक्षणले यस प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। जब मानिस आफ्नो मनोस्थिति र भावनात्मक प्रतिक्रियामा सजग हुन्छ, तब ऊ बाह्य आवेग र अहंकारको प्रभावबाट मुक्त हुन्छ। विनम्रता र आत्म–समर्पण विकास हुन्छ। पौराणिक कथाहरूले देखाउँछन् कि महान व्यक्तित्वहरूले केवल बाह्य शक्ति र सम्मानमा विश्वास नगरी आन्तरिक चेतनामा केन्द्रित रहे। उदाहरणका लागि, श्रीकृष्णले अर्जुनलाई केवल युद्धमा विजय प्राप्त गर्न होइन, धर्म, ज्ञान र भक्ति मार्फत आत्मज्ञानको मार्ग देखाए। यही शिक्षा हामीलाई अहंकारविहीन सम्बन्ध र समष्टिगत सद्भावको महत्त्व सम्झाउँछ।

सामाजिक स्तरमा पनि अहंकार कम हुनु आवश्यक छ। जब व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र अभिमानलाई पछाडि राख्छन्, तब समाजमा विश्वास र सम्मानको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यो वातावरण शिक्षा, नीति, प्रशासन र सांस्कृतिक मूल्यहरूको स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ। युवा पुस्ता पनि आत्म–अन्वेषण र विनम्रता सिक्छन्, जसले दीर्घकालीन सामाजिक उन्नति र शान्ति सुनिश्चित गर्छ।

जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ ‘हामी’ फुल्छ। अहंकार त्याग्नु भनेको केवल व्यक्तिगत विनम्रता मात्र होइन, सामाजिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक चेतनाको विकास हो। यसले प्रेम, मित्रता, समझदारी, सम्मान र सहिष्णुतालाई बल प्रदान गर्दछ। यही मार्गले व्यक्तिगत, सामाजिक र आध्यात्मिक स्तरमा स्थायित्व, शान्ति र समृद्धि सुनिश्चित गर्छ। जीवनको वास्तविक मूल्य र अर्थ यही चेतना, यही अहंकारमुक्त सम्बन्धमा निहित छ।

अहंकारमुक्त सम्बन्धमा द्वन्द्व कम हुन्छ। व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र अभिमानभन्दा बढी सामूहिक भलाइ, समझदारी र करुणामा केन्द्रित हुन्छन्। यस्तो सम्बन्धमा विवाद आउँदा पनि समाधान सहज हुन्छ, किनकि दुबै पक्ष आफ्ना अहंकारलाई पछाडि राखेर संवाद गर्छन्। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र विवेकले व्यक्तिलाई आफ्नो अहंकार चिन्न र नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।

अहंकारविहीन सम्बन्ध मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता हुन्। जब अहंकार हट्छ, तब मात्र प्रेम, मित्रता, समझदारी, विश्वास र सम्मानको प्रकाश सम्बन्धमा फैलिन्छ। यस्तो सम्बन्धले व्यक्तिगत उन्नति मात्र होइन, सामाजिक मेलमिलाप र सामूहिक शान्ति पनि सुनिश्चित गर्छ। जीवनका सबै सम्बन्धहरू स्थायित्व, खुशी र अर्थपूर्ण बन्न अहंकारको परित्याग अपरिहार्य छ।

अहंकारको विघटन नै आत्म–विस्तार हो। जहाँ अहंकार झुक्छ, त्यहींबाट प्रेमको अंकुर फुट्छ। र यही प्रेम, सेवा र सहकार्यमा आधारित चेतना नै हामीलाई समुन्नत, समर्पित र सुशोभित राष्ट्र निर्माणतर्फ अग्रसर गराउँछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)