पसल: उपभोगको संसारमा मानवीय अपूर्णताको रहस्य

पसल: उपभोगको संसारमा मानवीय अपूर्णताको रहस्य

तोमनाथ उप्रेती

उमेश लुइटेल समकालीन नेपाली साहित्यका कवि, लेखक तथा साहित्यिक व्यक्तित्व हुन्। उहाँका कविताहरूमा दैनिक जीवनका सामान्य दृश्यलाई दार्शनिक, सामाजिक र अस्तित्ववादी दृष्टिबाट व्याख्या गर्ने विशेषता पाइन्छ। साधारण अनुभवभित्र लुकेका आधुनिक समाजका विडम्बना, मानवीय चेतना, उपभोक्तावाद, समयबोध र आत्मअन्वेषणजस्ता विषयहरू उहाँको लेखनमा बारम्बार देखा पर्छन्।

‘पसल‘  कवितामा पनि उहाँले एउटा सामान्य किनमेलको दृश्यलाई आधुनिक जीवनको रूपकमा रूपान्तरण गर्नुहुन्छ। यहाँ पसल इच्छा, उपभोग, अभाव, प्रतीक्षा र अर्थको खोजी गर्ने मानवीय संसारको प्रतीक बन्छ। यही शैलीले उहाँका कवितालाई बहुअर्थी र गहन बनाउँछ।लुइटेलको  ‘पसल’ पहिलो दृष्टिमा किनमेलको एउटा सामान्य दृश्यजस्तो देखिन्छ। तर कविता अघि बढ्दै जाँदा पसल बजारको भौतिक संरचना रहँदैन। त्यो आधुनिक सभ्यताको दार्शनिक रूपकमा रूपान्तरित हुन्छ। यहाँ किनमेल मानवीय अवस्थाको छ। झोला  इच्छाहरूको पात्र हो। ग्राहक अर्थको खोजीमा भौँतारिएको चेतना हो।

कविताको प्रारम्भ अत्यन्त साधारण छ। पसल खुल्नुअघि उभिएको मानिस। तर यही प्रतीक्षाबाट कविले अस्तित्वको एउटा  प्रश्न जन्माएका छन्। मानिसको जीवन पनि एउटा लामो प्रतीक्षा हो। कुनै अवसरको। कुनै स्वीकृतिको। कुनै सन्तुष्टिको। प्रतीक्षाले मानिसलाई समयभन्दा बढी आफ्नै अधैर्यसँग परिचित गराउँछ।

सतहमा हेर्दा जीवन घटनाहरूको क्रम मात्र जस्तो देखिन्छ, तर गहिराइमा प्रत्येक घटना चेतनाको परीक्षण हो। सामान्य देखिने दृश्यहरू नै कहिलेकाहीँ अस्तित्वका सबैभन्दा जटिल प्रश्न बोकेर आउँछन्। साहित्यको शक्ति यहीँ प्रकट हुन्छ। उसले असाधारण विषय खोज्दैन, बरु साधारण अनुभूतिभित्र लुकेको असाधारण अर्थ उजागर गर्छ। एउटा पसल, एउटा सडक, एउटा झोला वा एउटा प्रतीक्षा मानवीय अनुभवका प्रतीक हुन्। मानिसले संसारलाई जति बाहिरबाट देख्छ, त्यति नै भित्रबाट पनि निर्माण गरिरहेको हुन्छ। वस्तुको मूल्य बजारले निर्धारण गर्न सक्छ, तर अनुभवको मूल्य चेतनाले मात्र निर्धारण गर्छ।

आधुनिक सभ्यताले मानिसलाई उपभोगका असंख्य विकल्प दिएको छ, तर अर्थका विकल्प भने झन् दुर्लभ बनाएको छ। यही कारण आजको मानिस वस्तुले भरिएको संसारमा पनि रिक्तताको अनुभूति गर्छ। प्रतीक्षा अब कुनै पसल खुल्ने समयको मात्र रहँदैन त्यो आत्मसन्तुष्टिको, पहिचानको र अन्ततः आफ्नै अस्तित्वसँगको पुनर्मिलनको प्रतीक्षा बन्छ। पूर्वीय दर्शनले इच्छालाई दुःखको स्रोत भनेको छ भने अस्तित्ववादी चिन्तनले प्रतीक्षालाई मानव अवस्थाको अपरिहार्य नियति मानेको छ। यी दुई धाराहरू एउटै बिन्दुमा भेटिन्छन् मानिस बाहिरी संसार जित्नुअघि आफ्नै अन्तर्मनसँग संवाद गर्नुपर्छ। त्यसैले साहित्यमा देखिने सामान्य दृश्यहरू जीवनका दार्शनिक ऐना हुन्, जहाँ पाठकले पात्रभन्दा बढी आफ्नै अनुहार देख्न थाल्छ।

“प्रथम बनेर उभिनु प्रतिस्पर्धाहरूमा मात्र महत्त्वपूर्ण ठानिदो रहेछ।“यो पङ्क्ति कविताको पहिलो दार्शनिक विस्फोट हो। आधुनिक समाजले पहिलो हुनुलाई सफलता मानेको छ। तर जीवन प्रतिस्पर्धा मात्र होइन। कहिलेकाहीँ पछाडि उभिने मानिसले संसारलाई बढी गहिरो गरी देखिरहेको हुन्छ। यो पङ्क्तिले उपलब्धिको प्रचलित भाष्यलाई नै प्रश्न गर्छ।

नाइलनको झोला कवितामा एउटा अद्भुत प्रतीक बनेर आएको छ। सामान नपाएर झोला एन्जाइटीग्रस्त हुन्छ। वस्तुतः चिन्तित झोला होइन। चिन्तित मानिस हो। कविले मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई निर्जीव वस्तुमा सारेर आधुनिक उपभोक्ताको रिक्ततालाई मूर्त बनाएका छन्। वस्तु नहुँदा झोला खाली रहँदैन। खाली त आत्मा हुन्छ।

काउन्टरको क्युआर कोड आधुनिक सभ्यताको नयाँ अनुहार हो। अहिले मानिसलाई पहिले विश्वासले होइन, स्क्यानले चिनिन्छ। पहिचान पनि डिजिटल भयो। सम्बन्ध पनि। कविले एउटा सामान्य क्युआर कोडभित्र विश्वासको सङ्कट देखेका छन्। प्रविधि बढेको छ। तर विश्वास घटेको छ।

“चामल सर्मिली अनुहार बोराभित्रै लुकाइरहन्छ।“ यो मानवीकरण अत्यन्त प्रभावशाली छ। चामल लजाएको छैन। लजाएको त गरिबी हो। यहाँ भोकको पनि आत्मसम्मान छ। अभाव चिच्याउँदैन। ऊ चुपचाप लुक्छ। यही मौनता कविताको करुण सौन्दर्य हो।

सबैभन्दा उल्लेखनीय बिम्ब गरम मसलाको प्रसङ्गमा भेटिन्छ। कविता छापिएको अखबारमा मसला पोको पारिन्छ। ल्वाङ र मरिचको सुगन्धले कविको साधना मुठ्ठीभर बन्छ। यो दृश्य साहित्य र बजारबीचको सम्बन्धमाथिको सूक्ष्म टिप्पणी हो। समाजले कविता पढ्नेभन्दा सामान बेर्न प्रयोग गर्न थालेको यथार्थ यहाँ अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले व्यक्त भएको छ। शब्दको भाग्य बजारको आवश्यकतामा गाँसिएको छ।

भुक्के पाउरोटी र गाउँको मेला जान नपाएका बालबालिकाको तुलना अत्यन्त जीवन्त छ। यसमा ग्रामीण जीवनको सामाजिक मनोविज्ञान मिसिएको छ। फुलेको पाउरोटीभित्र पनि एउटा उदास अनुहार देख्ने कविदृष्टि नै साहित्यको वास्तविक शक्ति हो। यही कल्पनाशक्तिले निर्जीव वस्तुहरूलाई पनि मानवीय संवेदनाले भरिदिन्छ।

“कतै इमान बेचिएका छन्। कतै आँसु जोखिएका छन्।” यी दुई पङ्क्तिले सम्पूर्ण कविताको नैतिक केन्द्र निर्माण गर्छन्। बजार अब वस्तु किनबेचको ठाउँ रहेन। यहाँ मूल्य र मूल्यबोध दुवै बिक्रीमा छन्। इमान पनि वस्तु भयो। आँसु पनि व्यापार भयो। पूँजीवादको नैतिक संकट यति छोटो तर शक्तिशाली भाषामा व्यक्त हुनु कविताको ठूलो उपलब्धि हो।

कविताको अन्त्य झोलाबाट सुरु भएर झोलामै फर्किन्छ। तर सुरुको झोला र अन्त्यको झोला एउटै छैन। सुरुमा झोला सामान खोजिरहेको थियो। अन्त्यमा झोला कविताको प्रतीक बनेको छ। आधा रित्तो झोला वास्तवमा मानव अस्तित्वको रूपक हो। मानिस पूर्ण भएर कहिल्यै बाँच्दैन। केही न केही सधैँ अपूरो रहन्छ। यही अपूर्णताले सिर्जनालाई जन्म दिन्छ। पूर्णता प्रायः अन्त्य हो। अपूर्णता सम्भावना हो।

“म भुईँको कविता लेखिरहेछु।“ यो अन्तिम उद्घोष कविताको आध्यात्मिक उचाइ हो। भुईँ यहाँ विनम्रता हो। श्रम हो। यथार्थ हो। अहङ्कारबाट मुक्त जीवन हो। जसको झोला आधा खाली छ, उसकै हृदय अनुभवले भरिएको हुन्छ। यही कारण महान् साहित्य विलासिताबाट कम, अभावबाट बढी जन्मिएको देखिन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले यो कविता अपरिग्रहको पनि कविता हो। बाह्य वस्तुहरूले मानिसलाई पूर्ण बनाउन सक्दैनन् भन्ने उपनिषद्को भाव यहाँ अप्रत्यक्ष रूपमा प्रतिध्वनित हुन्छ। भगवद्गीताको निष्काम कर्म, बौद्ध दर्शनको तृष्णा–दुःख सम्बन्ध र पूर्वीय चिन्तनको आन्तरिक सन्तोषको भाव कविताभित्र सूक्ष्म रूपमा प्रवाहित छन्। कविले कुनै धार्मिक भाषा प्रयोग गरेका छैनन्, तर कविताको अन्तर्धारा आध्यात्मिक छ। झोला रित्तो छ, तर चेतना भरिएको छ।

दार्शनिक रूपमा पसल उपभोग र अस्तित्वबीचको द्वन्द्वको कविता हो। बजारले मानिसलाई वस्तुको मूल्य सिकाउँछ। कविताले मानिसलाई जीवनको मूल्य सम्झाउँछ। बजारले किनमेल गराउँछ। कविताले आत्मपरीक्षण गराउँछ। यही कारण यो कविता पसलको कथा भएर पनि मनुष्यको कथा बनेको छ।

भाषिक दृष्टिले कविता अत्यन्त सरल छ। तर त्यसको सरलताभित्र बहुअर्थी व्यञ्जना छ। प्रतीक, मानवीकरण, विडम्बना, सामाजिक व्यङ्ग्य, रूपक र दृश्यात्मक बिम्बहरूको प्रयोग स्वाभाविक छ। कुनै कृत्रिमता छैन। प्रत्येक वस्तुले आफ्नो भौतिक अर्थभन्दा ठूलो सांस्कृतिक र दार्शनिक अर्थ बोकेको छ। यही साहित्यिक परिपक्वता कवितालाई स्मरणीय बनाउँछ।

‘पसल‘ आफूलाई खोज्ने मानिसको कविता हो। यो अभावबाट जन्मिने चेतनाको कविता हो। यो मानव आत्माको कविता हो। यही कारण कविता पढिसकेपछि पाठकलाई बजार सम्झना हुँदैन। उसलाई आफ्नै जीवनको आधा रित्तो झोला सम्झना हुन्छ। र सायद त्यही क्षण साहित्यले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो काम पूरा गरिसकेको हुन्छ।