कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आत्मबोध : भविष्यको नैतिक चुनौती

कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आत्मबोध : भविष्यको नैतिक चुनौती

तोमनाथ उप्रेती

२१औँ शताब्दी विज्ञानको युग हो। प्रविधिको विकासले मानव जीवनलाई सहज, द्रुत र सुविधा सम्पन्न बनाएको छ। तर, केवल वैज्ञानिक सोचमा आधारित जीवन पूर्ण सन्तुलन, आनन्द र नैतिक समर्पण प्राप्त गर्न पर्याप्त छैन। वैज्ञानिक सोचले प्रकृति बुझ्ने, समस्याको विश्लेषण गर्ने र समाधान निकाल्ने क्षमता दिन्छ भने आध्यात्मिक चेतनाले आत्मा चिन्ने, करुणा, प्रेम, सहिष्णुता र नैतिक मूल्यमा दृढ बनाउँछ। यसले देखाउँछ कि विज्ञान र आध्यात्म एकअर्काका प्रतिस्थापन होइनन्, बरु मानव जीवनका दुई आवश्यक पक्ष हुन्।

आधुनिक विज्ञान र प्राचीन आध्यात्म दुई भिन्न क्षेत्र जस्तो देखिए पनि उनीहरूको उद्देश्य समान छ—मानव जीवन र ब्रह्माण्डको सत्य बुझ्ने। विज्ञानले भौतिक जगतका नियम, ऊर्जा, पदार्थ, समय र अन्तरक्रियामा आधारित तथ्य खोज्छ; आध्यात्मले चेतना, आत्मा, कर्म, मोक्ष र नैतिकता बुझ्ने प्रयास गर्छ।

जब व्यक्ति वैज्ञानिक तर्कशीलता र आध्यात्मिक भावनाको सन्तुलनमा अघि बढ्छ, तब नैतिक, जिम्मेवार र संवेदनशील पनि बन्छ। यस्तो व्यक्तिको सोचले मात्र साँचो शान्ति र समृद्धि सम्भव बनाउँछ।आज विश्वमा भौतिक उन्नति त देखिन्छ, तर मानसिक अशान्ति, संघर्ष र असहिष्णुताले मानवता संकटमा छ। यस समस्याको समाधान वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको साझा प्रयोगबाट मात्र सम्भव छ।

विद्यालयदेखि नीति निर्माण तहसम्म, यो समिश्रित दृष्टिकोणले व्यक्तिको विवेक, समाजको स्थायित्व र राष्ट्रको समृद्धि सम्भव बनाउँछ। विज्ञानले साधन दिन्छ, तर अध्यात्मले त्यसको सदुपयोग गर्ने दिशा दिन्छ।यसैले, शान्ति र समृद्धिका लागि वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतना नै आजको युगको अपरिहार्य सूत्र हो।

आजको विज्ञान र प्रविधिको युगले मानव सभ्यतालाई अद्भुत उन्नतिमा पुर्याएको छ। तर प्रविधि र भौतिकताले मात्रै विश्व कल्याण सम्भव छैन, यदि त्यो नैतिक मूल्य र आत्मचेतनाविहीन छ भने। यिनै चुनौतीहरू समाधान गर्न “वैज्ञानिक अध्यात्म” एक सशक्त उपायको रूपमा प्रस्तुत हुन्छ — जसले विज्ञानको तर्कशीलता र अध्यात्मको आत्मबोधलाई एकसाथ जोड्दछ।

मानव इतिहासको प्रत्येक युगमा प्रगति र चेतनाको द्वन्द्व देखिन्छ। अहिले हामी प्रविधिको युगमा प्रवेश गर्दैछौं, जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव जीवनका सबै क्षेत्रलाई छुन थालेको छ। यो प्रगतिशील शक्ति केवल उपकरण मात्र होइन; यो चेतनाको सम्भावना, निर्णय क्षमता र नैतिकताको परीक्षण पनि हो। प्राचीन मिथकहरूले पनि चेतनाको शक्ति र उसको विवेकको प्रयोगमा मानवता सधैं सावधान हुनुपर्ने कुरा सिकाएका छन्। उदाहरणका लागि, रामायणमा रावणको अदम्य ज्ञान र शक्ति भए पनि विवेकको अभावले उसका पतनलाई गति दियो। आजको युगमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता  मानवताको रावण जस्तै बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ; ज्ञान असीम छ, तर नैतिक दिशा बिना यो विनाशको स्रोत पनि हुन सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र मानव चेतनाको अन्तरसम्बन्ध हाम्रो वर्तमान चुनौती हो। आधुनिक विज्ञानले जटिल एल्गोरिदम, न्यूरल नेटवर्क, मेसिन लर्निङ र डेटा प्रोसेसिङमा मानव क्षमता नाघ्ने उपकरण सिर्जना गरिरहेको छ। यी प्रविधिहरूले हाम्रो जीवनलाई सजिलो बनाइरहेका छन्—स्वास्थ्य सेवा, शिक्षाको पहुँच, आर्थिक प्रणाली, सुरक्षा व्यवस्थामा। तर जब निर्णय क्षमता स्वतन्त्र तर नैतिकताबाट असंलग्न हुन्छ, तब मानव समाजमा अनपेक्षित परिणामहरू आउँछन्। यही अवस्था प्राचीन मिथकले चेतावनी स्वरूप देखाएको छ। महाभारतमा शकुनि र दुर्योधनले छलकपट र शक्तिको दुरुपयोग गरे; अत्यन्त प्रतिभाशाली भए पनि विवेकविहीन प्रयोगले अराजकता र विनाश निम्त्यायो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता  को विकास पनि यस्तै चुनौती हो—सिर्जना शक्तिशाली, तर विवेक र नैतिक निर्देशन नहुँदा अनियन्त्रित विनाश निम्त्याउन सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र आत्मबोधको सम्बन्धमा गहिरो अध्ययन आवश्यक छ। आत्मबोधले व्यक्ति वा समाजलाई आफ्ना मूल्य, उद्देश्य, कर्तव्य र अस्तित्वबारे स्पष्टता दिन्छ। यदि मानवले कृत्रिम बुद्धिमत्ता  लाई केवल उत्पादन, लाभ र सुविधा प्राप्तिको माध्यमको रूपमा मात्र प्रयोग गर्छ, तब हामी केवल बाह्य क्षमता वृद्धि गर्दैछौं, आन्तरिक विवेकको विकासलाई बेवास्ता गर्दैछौं। आत्मबोध भनेको “म को हुँ?”, “मेरो कार्यको अर्थ के हो?”, “म सामाजिक, नैतिक र आध्यात्मिक रूपले कसरी योगदान दिन सक्छु?” भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता  बिना नैतिक शिक्षा र आत्मबोध, मानवले सिर्जना गरेको शक्ति नै विनाशको औजार बन्न सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  को विकासले भविष्यमा नैतिक चुनौतीहरू थप्ने निश्चितता छ। उदाहरणका लागि, स्वचालित निर्णय प्रणालीले न्याय, रोजगार, स्वास्थ्य र सुरक्षा जस्ता महत्वपूर्ण क्षेत्रमा निर्णय गर्छ। यदि यी प्रणालीहरूमा मूल्य–आधारित नियमहरू, करुणा, समानता र सामाजिक उत्तरदायित्व समावेश छैनन् भने मानिसको जीवन मात्र होइन, समाजको नैतिक संरचना पनि जोखिममा पर्छ। यही दृष्टिले बुद्ध धर्मको चार आर्य सत्य र अष्टांगिक मार्गले आधुनिक युगका प्रविधि प्रयोगकर्ताहरूलाई चेतावनी दिन्छ—सत्य, अहिंसा, न्याय र करुणा केवल व्यक्तिगत मात्र होइन, प्रविधि निर्माण र प्रयोगमा पनि अनिवार्य छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता  को प्रत्येक निर्णय, एल्गोरिदम, र डेटा विश्लेषण नै मानव जातिको नैतिक परीक्षण बन्छ।

मिथक र कथा विज्ञानले चेतावनी दिने शक्तिका स्रोत हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि, हनुमान र जाम्बवन्तको कथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र आत्मबोधको दृष्टान्त हो। जब हनुमानले आफ्नो शक्ति बिर्सिए, उनका कार्य असफल भए। जब उनी आत्मबोध र आत्मविश्वासमा स्थिर भए, उनले समुद्र पार गरी सीतालाई भेटे। आजको प्रविधि युगमा मानवता पनि हनुमान जस्तै छ—सिर्जना शक्ति विशाल छ, तर आत्मबोध र नैतिक विवेक बिना ती शक्तिहरू सफल र सुरक्षित प्रयोगमा आउँदैनन्।

साथै, कृत्रिम बुद्धिमत्ता  को विकासमा जिम्मेवारीको आवश्यकता छ। गीता भन्छ—“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” यसको आधुनिक व्याख्या प्रविधि प्रयोगमा पनि लागू हुन्छ। हामीले कृत्रिम बुद्धिमत्ता  बनाउने अधिकार छ, तर यसको परिणाममा अन्धकार वा विनाश आउँछ भन्ने आशामा निर्भर हुनुहुँदैन। कर्म मात्र होइन, कर्मको मार्गदर्शन नै महत्वपूर्ण छ। यसैले कृत्रिम बुद्धिमत्ता  को विकासमा मानव आत्मबोध, मूल्य र नैतिक शिक्षा अपरिहार्य छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र आत्मबोधको एकीकृत दृष्टिकोणले मात्र भविष्यको सुरक्षित मार्ग सुनिश्चित गर्न सक्छ। शिक्षा प्रणालीमा नैतिकता, दर्शन, योग, ध्यान र करुणा–आधारित पाठ्यक्रमहरू अनिवार्य गर्नुपर्छ। यस्ता प्रशिक्षणले युवा वैज्ञानिक, उद्यमी र प्राविधिकलाई केवल प्राविधिक दक्षता मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानव कल्याणमा ध्यान दिन सिकाउँछ। यसले मानवता र प्रविधि बीच संतुलन सिर्जना गर्छ, जसले भविष्यलाई विनाशको सट्टा सृजनात्मक र दिगो बनाउँछ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)