आन्तरिक शान्तिले निर्माण गर्ने स्वस्थ समाज  

आन्तरिक शान्तिले निर्माण गर्ने स्वस्थ समाज

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

समाजमा सद्भाव, सहयोग र सकारात्मक सम्बन्धको आधार भनेको व्यक्तिको मनभित्रको शान्ति हो। जब मानिस आफ्नै मनलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छ, आफ्ना भावनालाई बुझ्छ र आन्तरिक असन्तुलन कम गर्छ, तब उनीहरू अरूसँग सहमतिपूर्वक, संवेदनशील र जिम्मेवार व्यवहार गर्न सक्छन्। आन्तरिक शान्ति नभएको अवस्थामा व्यक्तिले दुराचार, द्वन्द्व, जलन वा असहिष्णुता देखाउँछ, जसले सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर पार्छ।

व्यक्तिगत शान्तिले परिवार, समुदाय र राष्ट्रमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछतर आन्तरिक शान्ति भएका व्यक्तिहरूले विवाद समाधान, सहकार्य र सामाजिक उत्तरदायित्वमा सक्रिय योगदान गर्छन्। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव सामाजिक सद्भाव, विश्वास र समानतामूलक सम्बन्धको निर्माणमा देखिन्छ।

आन्तरिक शान्ति भएका समाजमा हिंसा र द्वन्द्व कम हुन्छ, शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक गतिविधिहरू समृद्ध हुन्छन्। यसैले, आधुनिक समाजमा बाह्य विकास र नीति निर्माणभन्दा पहिला व्यक्तिगत मानसिक स्थिरता र आन्तरिक शान्तिलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। यस दृष्टिकोणले मात्र स्वस्थ, सहिष्णु र समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।

अध्यात्मले मानिसको भित्री जीवनलाई बुझ्न र अनुभव गर्न सहयोग पुर्याउँछ, जसले अन्तर्मनको शुद्धिकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। हाम्रो संस्कृतिमा अध्यात्म ऋषि–मनीषीहरूको चिन्तनको निचोड हो जसले आत्मा, परमात्मा र जीवन–मृत्यु जस्ता गूढ प्रश्नहरूको उत्तर खोज्छ। जब अन्तर्मन शुद्ध हुन्छ, तब मानिसमा विवेक, करुणा र सहिष्णुता विकास हुन्छन्, जसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, सामाजिक स्तरमा पनि सद्भाव र शान्ति ल्याउँछ।

अध्यात्मिक अभ्यासहरूले हाम्रो मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा सन्तुलन ल्याउँछन् र मनलाई शक्ति प्रदान गरेर आन्तरिक शान्ति दिलाउँछन्। स्वस्थ अन्तर्मनले मात्र सकारात्मक सोच र व्यवहार सम्भव हुन्छ, जसले समाजमा प्रेम, समानता र भाईचारेको भावना प्रवर्द्धन गर्छ। यसरी, अध्यात्म र अन्तर्मनको शुद्धिकरण आपसमा घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन्, जसले मात्र सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता सुनिश्चित गर्न सक्छ। त्यसैले, दिगो समाज निर्माणका लागि अध्यात्ममार्गबाट अन्तर्मनको शुद्धिकरण आवश्यक छ।

आन्तरिक शान्ति व्यक्तिगत मनोबल, आत्म–सन्तुलन र मानसिक स्वास्थ्यको मूल आधार हो। जब व्यक्ति आन्तरिक रूपमा शान्त हुन्छ, उसले आफ्ना भावना, विचार र प्रतिक्रियाहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यसले मात्र होइन, उसले वरिपरिका मानिसहरूसँग सहिष्णुता, समझदारी र सकारात्मक अन्तरक्रिया विकास गर्न सक्छ। सामाजिक सम्बन्धहरूलाई सुदृढ बनाउन आन्तरिक शान्तिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

व्यक्तिगत शान्ति बिना, बाह्य सद्भाव कायम राख्न सकिँदैन। आन्तरिक शान्ति भएका व्यक्तिहरूले झगडा, असहमति वा सामाजिक तनावका समयमा समझदारीपूर्ण दृष्टिकोण अपनाउँछन्। उनीहरू क्रोध, ईर्ष्या वा अहंकारमा आधारित निर्णयबाट बच्छन् र सम्बन्ध सुधार्ने उपायमा ध्यान केन्द्रित गर्छन्। यस्तो व्यक्तिको उपस्थिति मात्र समाजमा सकारात्मक ऊर्जा र सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्छ।सामाजिक सम्बन्धमा आन्तरिक शान्ति भएका व्यक्तिहरूले सुनुवाइ, सहानुभूति र सहयोगको अभ्यास गर्छन्। परिवारिक जीवनमा, साथी वा कार्यस्थलमा उनीहरूले सहकार्य र विश्वास निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउँछन्। विपरीत परिस्थितिमा पनि उनीहरूले मानसिक स्थिरता कायम राखेर समस्याको समाधानमा योगदान पुर्याउँछन्। यसले व्यक्तिगत तनाव कम हुने मात्र होइन, सामाजिक विवाद, मतभेद र द्वन्द्वलाई पनि न्यून गर्दछ।

आन्तरिक शान्ति र बाह्य सद्भाव जीवन र समाजका अभिन्न आधार हुन्। जब व्यक्तिको अन्तरमन शान्त हुन्छ, तब उसको सोच, भाव र व्यवहारमा स्पष्टता र संतुलन आउँछ। आन्तरिक शान्ति केवल मानसिक स्थिरता होइन, यो आत्मबोध, आत्मनिरिक्षण र आत्मसंयमको प्रतिफल हो। पूर्वीय दर्शनमा यसलाई चेतनाको उन्नति र अहंकारको नियन्त्रणसँग जोडेर हेरिन्छ। यदि व्यक्ति आफ्नो भीत्र संघर्ष, द्वन्द्व र नकारात्मक भावनाबाट मुक्त हुन्छ, तब ऊ मात्र आफ्नो जीवनमा सन्तुलन कायम राख्दैन, समाजमा पनि सद्भाव र न्यायको प्रवाह सुनिश्चित गर्छ।

आन्तरिक शान्ति मानिसलाई करुणाशील, सहिष्णु र न्यायपरायण बनाउँछ। जब हामी आफ्नो मनको अन्धकारलाई चिन्न र नियन्त्रण गर्न सक्छौं, तब हामीले अन्यको पीडा, कमजोरी र दृष्टिकोणलाई पनि सम्मान गर्न सिक्छौं। यसरी उत्पन्न भएको करुणा र सहानुभूति समाजमा मेलमिलाप र सामंजस्यको आधार बनिन्छ। उपनिषद् र गीता अनुसार, आन्तरिक शान्ति केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन; यो सामाजिक उत्तरदायित्वको पनि आधार हो। आत्मशुद्धि र मानसिक सन्तुलनले व्यक्तिलाई आफ्नो क्रियाकलाप र निर्णयमा न्याय, निष्पक्षता र दायित्वको मार्गमा उन्मुख बनाउँछ।

बाह्य सद्भाव तब सम्भव हुन्छ जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्वलाई पराजित गरी प्रेम, सहकार्य र सहअस्तित्वको मार्ग अपनाउँछ। समाजमा आपसी सम्मान, सहयोग र समानता कायम गर्न, प्रत्येक नागरिकमा आन्तरिक शान्ति हुनु आवश्यक छ। जब व्यक्ति शान्त र स्थिर हुन्छ, तब उसले क्रोध, द्वेष र घृणालाई चुनौती दिन सक्दछ। यसले समाजमा हिंसा, असमानता र अन्यायलाई कम गर्छ।आन्तरिक शान्ति र बाह्य सद्भाव आपसमा अविभाज्य छन्। यदि हामी केवल बाहिरी रूपमा न्याय र सद्भावको प्रचार गर्छौं तर आन्तरिक द्वन्द्वलाई नियन्त्रण गर्न असफल हुन्छौं, तब समाजमा अस्थिरता र तनाव रहन्छ। त्यसैले व्यक्तिगत चेतना र समाजिक व्यवस्था बीचको समन्वय अनिवार्य छ।

जीवन र समाजको समन्वय आन्तरिक शान्ति र बाह्य सद्भावमा निहित छ। अन्तरमनको परिष्कारले व्यक्तिलाई स्थिर, न्यायपरायण र करुणाशील बनाउँछ। यस्तो व्यक्तिको उपस्थिति समाजमा मेलमिलाप, सहअस्तित्व र नैतिकताको प्रवाह सुनिश्चित गर्छ। यसरी आन्तरिक शान्ति केवल आत्मिक उपलब्धि मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको स्थायित्व र समृद्धिको आधार पनि हो। जीवनको वास्तविक मूल्य र उद्देश्य यही चेतनात्मक र सामाजिक सामंजस्यमा प्रतिबिम्बित हुन्छ।

सामाजिक सम्बन्धमा स्थायी सद्भावको सुनिश्चितता व्यक्तिगत आन्तरिक शान्तिमा निर्भर गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई स्थिर, सकारात्मक र संतुलित बनाउँछ, तब मात्र बाह्य वातावरणमा सहयोग, समझदारी र सद्भाव फैलाउन सकिन्छ। आन्तरिक शान्ति र बाह्य सद्भावको द्वन्द्वलाई समायोजन गरेर मानिसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाजको समग्र स्वास्थ्य, विश्वास र सहकार्यमा दीर्घकालीन योगदान दिन सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)