मोरङको इतिहासको उत्खनन: पुरातात्त्विक अवशेषदेखि ऐतिहासिक अभिलेखसम्म

मोरङको इतिहासको उत्खनन: पुरातात्त्विक अवशेषदेखि ऐतिहासिक अभिलेखसम्म

तोमनाथ उप्रेती

मोरङ नेपालको पूर्वी तराईको एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक भू–क्षेत्र हो। यसको इतिहास  भूगोल, बसोबास, कृषि, व्यापार, धर्म, समुदाय र राज्य–निर्माणको दीर्घ प्रक्रियासँग जोडिएको छ।मोरङको अतीत बुझ्न दुई प्रकारका स्रोत विशेष महत्त्वका छन्। पहिलो, भौतिक स्रोत। यसअन्तर्गत पुरातात्त्विक स्थल, भग्नावशेष, माटाका सामग्री, सिक्का, संरचना र धार्मिक सम्पदा पर्छन्। दोस्रो, लिखित तथा मौखिक स्रोत। यसमा शिलालेख, ताम्रपत्र, प्रशासनिक कागजात, भूमिसम्बन्धी अभिलेख, धार्मिक दस्तावेज, यात्रावृत्तान्त, स्थानीय वंशपरम्परा र मौखिक स्मृति पर्छन्।त्यसैले मोरङको इतिहासलाई एउटै स्रोतबाट पुनर्निर्माण गर्न सकिँदैन। यसको इतिहास बहु–स्रोतमा आधारित इतिहास हो।

इतिहासलेखनमा पुरातत्त्वले मौन प्रमाणको काम गर्छ। लिखित अभिलेखले राज्यको आवाज बोल्न सक्छ। पुरातात्त्विक अवशेषले भने सामान्य मानिसको जीवनको संकेत दिन सक्छ।मोरङको सन्दर्भमा यो कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रारम्भिक कालका प्रत्यक्ष लिखित स्रोत सीमित भएकाले बस्ती, धार्मिक स्थल, सिक्का, माटाका सामग्री र संरचनात्मक अवशेषको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।तर यहाँ एउटा इतिहासलेखनात्मक सावधानी पनि आवश्यक छ। कुनै स्थानमा पुरानो संरचना भेटिनु मात्रले त्यसको निश्चित काल निर्धारण हुँदैन। त्यसका लागि स्तरीकरण, सामग्रीको वैज्ञानिक परीक्षण, तुलनात्मक अध्ययन र अभिलेखीय प्रमाण आवश्यक हुन्छ। त्यसैले स्थानीय परम्परालाई प्रमाणका रूपमा सम्मान गर्दै त्यसलाई पुरातात्त्विक तथ्यसँग आलोचनात्मक रूपमा मिलान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

मोरङको पुरातात्त्विक इतिहासमा भेडियारी विशेष महत्त्वको स्थलका रूपमा देखिन्छ। नेपाल सरकारको पुरातत्त्व विभागले मोरङको भेडियारीमा उत्खनन तथा संरक्षण कार्य सम्पन्न भएको उल्लेख गरेको छ। यसले मोरङको पुरातात्त्विक सम्भावना केवल अनुमानमा सीमित नरहेको देखाउँछ। भेडियारीको अध्ययनलाई विराटनगर आसपासको प्राचीन राजनीतिक तथा सांस्कृतिक भूगोलसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। यस क्षेत्रमा प्राप्त सामग्रीले प्राचीन बस्ती, आर्थिक गतिविधि र सांस्कृतिक सम्पर्कको अध्ययनका लागि आधार दिन सक्छन्।तर उपलब्ध प्रमाणको व्याख्या गर्दा काल निर्धारण र राजनीतिक पहिचानबीच सावधानी अपनाउनुपर्छ। कुनै पुरातात्त्विक स्थललाई तत्कालै निश्चित राजवंश वा जातीय राज्यसँग जोड्नु इतिहासलेखनको दृष्टिले पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि बहुआयामिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

मोरङको ऐतिहासिक विशेषता यसको दोहोरो पहिचानमा छ। एकातिर यहाँ पुरातात्त्विक तथा सांस्कृतिक अतीत छ। अर्कोतिर विराटनगरले आधुनिक नेपालको औद्योगिक इतिहासमा महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।सन् १९३६ मा विराटनगर जुट मिल स्थापना भएको तथ्य नेपालको औद्योगिकीकरणको इतिहासमा महत्वपूर्ण मोड मानिन्छ। विभिन्न अध्ययनहरूले यसलाई नेपालको प्रारम्भिक आधुनिक उद्योग तथा पहिलो सार्वजनिक उद्योगका रूपमा समेत वर्णन गरेका छन्। मोरङको इतिहासमा एउटा रोचक निरन्तरता देखिन्छ। पुराना बस्ती र सांस्कृतिक स्थलदेखि आधुनिक उद्योगसम्म। माटोको इतिहासबाट कारखानाको इतिहाससम्म। कृषि अर्थतन्त्रबाट औद्योगिक अर्थतन्त्रसम्म।यस दृष्टिले विराटनगर नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको एउटा महत्वपूर्ण अभिलेख पनि हो।

मोरङका विभिन्न मन्दिर, पोखरी, देवस्थल, मठ र स्थानीय धार्मिक परम्पराहरू पनि इतिहासका महत्वपूर्ण स्रोत हुन्। यस्ता स्थलहरूलाई केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्रका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।तिनले स्थानीय समाजको सामूहिक स्मृति बोकेका हुन्छन्। कुनै पोखरीले पुरानो बस्तीको संकेत दिन सक्छ। कुनै देवस्थलले स्थानीय राजनीतिक वा सांस्कृतिक संरचनाको स्मृति सुरक्षित राख्न सक्छ। कुनै मन्दिरको वास्तुकलाले निर्माणकालीन सामाजिक तथा धार्मिक सम्बन्धको संकेत दिन सक्छ।तर हरेक धार्मिक स्थलको प्राचीनता स्वतः प्रमाणित हुँदैन। निर्माण, पुनर्निर्माण र विस्तारका विभिन्न चरण पहिचान गर्नुपर्छ। यही कारणले वास्तुकलात्मक सर्वेक्षण, अभिलेख अध्ययन र स्थानीय मौखिक इतिहासको तुलनात्मक विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

मोरङको पुरातात्त्विक सम्भावनालाई यसको भौगोलिक संरचनाबाट अलग गर्न सकिँदैन। नदी, पुराना नदीमार्ग, जलस्रोत, उर्वर भूमि र वन क्षेत्रले मानव बसोबासको स्वरूप प्रभावित गरेका हुन्छन्।तराईका नदी प्रणालीले कृषि, यातायात र व्यापारमा ऐतिहासिक भूमिका खेलेका छन्। नदीको धार परिवर्तनले पुराना बस्ती विस्थापित गर्न सक्छ। बाढी र कटानले पुरातात्त्विक तहलाई नष्ट पनि गर्न सक्छ। अर्कोतर्फ, केही स्थानमा माटोको तहभित्र पुराना अवशेष सुरक्षित रहन सक्छन्। यसकारण मोरङको पुरातात्त्विक अनुसन्धान स्थल–केन्द्रित हुनु हुँदैन। यसलाई भू–पुरातत्त्व, वातावरणीय इतिहास र पुरानो नदी प्रणालीको अध्ययनसँग जोडिनुपर्छ।

पुरातात्त्विक सामग्रीले भौतिक अतीत देखाउँछ। अभिलेखले प्रशासनिक अतीत देखाउँछ।मोरङको इतिहास पुनर्निर्माणमा भूमि प्रशासन, कर, स्वामित्व, बिर्ता, प्रशासनिक नियुक्ति, न्यायिक निर्णय तथा सरकारी पत्राचारसँग सम्बन्धित कागजात विशेष उपयोगी हुन्छन्। यस्ता अभिलेखबाट राज्यको संरचना मात्र होइन, ग्रामीण समाजको आर्थिक सम्बन्ध पनि बुझ्न सकिन्छ।विशेष गरी भूमि अभिलेखले किसान, जमिनदार, राज्य र स्थानीय संस्थाबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्न आधार प्रदान गर्छ। यसबाट सामाजिक संरचना, उत्पादन सम्बन्ध र भूमिस्वामित्वको परिवर्तनलाई ऐतिहासिक प्रक्रियाका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।

राणा शासनकालका प्रशासनिक कागजात मोरङको आधुनिक इतिहासका महत्वपूर्ण स्रोत हुन्। भूमि, कर, प्रशासन र न्यायसम्बन्धी दस्तावेजहरूले त्यस समयको राज्य सञ्चालनको स्वरूप बुझ्न सहयोग गर्छन्।यस्ता दस्तावेजको अर्को महत्व पनि छ। तिनले स्थानीय समाजलाई राज्यको दृष्टिबाट देखाउँछन्। तर राज्यका अभिलेख राज्यको मात्र दृष्टिकोण हुन्। त्यसैले तिनलाई स्थानीय मौखिक इतिहास, सामाजिक स्मृति र अन्य स्रोतसँग तुलना गर्नुपर्छ। इतिहासलेखनको यही आलोचनात्मक पद्धतिले अभिलेखलाई केवल तथ्यको भण्डार होइन, शक्ति र प्रशासनको भाषाका रूपमा पनि पढ्न सिकाउँछ।

मोरङको इतिहासमा औद्योगिक अभिलेखको स्थान पनि महत्वपूर्ण छ। विराटनगर जुट मिलको स्थापना सन् १९३६ मा भएको तथ्यले मोरङलाई नेपालको आधुनिक औद्योगिक इतिहाससँग प्रत्यक्ष जोड्छ। यससँग सम्बन्धित कागजात, श्रमसम्बन्धी विवरण, उद्योगका अभिलेख र राजनीतिक गतिविधिका स्रोतले नेपालको औद्योगिक समाज निर्माणको अध्ययन गर्न सहयोग गर्छन्। विशेष गरी श्रमिक आन्दोलनको इतिहासमा विराटनगरको भूमिका उल्लेखनीय छ। त्यसैले जुट मिलको इतिहास उद्योगको मात्र इतिहास होइन। यो श्रम, वर्ग, राजनीतिक चेतना र सामाजिक परिवर्तनको इतिहास पनि हो।

मोरङको इतिहासलाई एउटै दृष्टिकोणबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। यसको ऐतिहासिक स्वरूप विभिन्न स्रोत, अनुभव र व्याख्याको अन्तरसम्बन्धबाट निर्माण हुन्छ। इतिहासलेखनमा राज्य–केन्द्रित दृष्टिकोणले राजा, शासनव्यवस्था, प्रशासनिक संरचना, राजनीतिक शक्ति र राज्य–निर्माणका प्रक्रियालाई अध्ययन गर्छ। यसबाट मोरङको राजनीतिक विकास र शासन प्रणाली बुझ्न आधार प्राप्त हुन्छ।पुरातात्त्विक दृष्टिकोणले माटो, भग्नावशेष, संरचना, सिक्का, माटाका भाँडाकुँडा तथा अन्य भौतिक सामग्रीलाई ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा ग्रहण गर्छ। यसले लिखित स्रोत सीमित भएका कालखण्डको अतीत पुनर्निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।सामाजिक इतिहासले किसान, श्रमिक, स्थानीय समुदाय, जातीय समूह, महिला, परम्परागत संस्था र दैनिक जीवनलाई इतिहासको अध्ययनसँग जोड्छ। आर्थिक इतिहासले भूमि–स्वामित्व, कृषि, व्यापार, उद्योग, श्रम र उत्पादन सम्बन्धमा भएका परिवर्तनलाई विश्लेषण गर्छ।

मौखिक इतिहासले स्थानीय स्मृति, किंवदन्ती, वंशपरम्परा, लोककथा र समुदायका अनुभवलाई ऐतिहासिक स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्छ। यस्ता स्रोतको आलोचनात्मक परीक्षण गर्दै लिखित तथा भौतिक प्रमाणसँग तुलना गर्नु आवश्यक हुन्छ।यसरी मोरङको इतिहास बहुस्रोत, बहुदृष्टि र बहुस्तरीय अध्ययनको विषय हो। यी दृष्टिकोणबीच संवाद स्थापित हुँदा मात्र मोरङको राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र मानवीय अतीतको समग्र चित्र अझ स्पष्ट रूपमा निर्माण गर्न सकिन्छ।

इतिहासकारका लागि स्रोत हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्रोतको विश्वसनीयता परीक्षण पनि आवश्यक हुन्छ।कुनै स्थानीय किंवदन्ती ऐतिहासिक स्मृतिको महत्वपूर्ण अंश हुन सक्छ। तर त्यसलाई शाब्दिक रूपमा ऐतिहासिक तथ्य मान्न सकिँदैन।त्यसैगरी सरकारी अभिलेख आधिकारिक स्रोत हो। तर त्यसमा राज्यको दृष्टिकोण प्रमुख हुन सक्छ। पुरातात्त्विक सामग्री प्रत्यक्ष प्रमाण हो। तर त्यसको अर्थ निर्धारणका लागि वैज्ञानिक परीक्षण आवश्यक हुन्छ।यसैले स्रोत–समालोचना मोरङको इतिहासलेखनको आधारभूत आवश्यकता हो।

मोरङका ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदामाथि शहरीकरण, सडक विस्तार, औद्योगिक विकास, अतिक्रमण र अव्यवस्थित निर्माणले चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ। विशेष गरी विराटनगर महानगर क्षेत्रको तीव्र भौतिक विस्तारसँगै पुराना संरचनाको अभिलेखीकरण आवश्यक हुँदै गएको छ।पुरातत्त्व विभागको संस्थागत जिम्मेवारीमा पुरातात्त्विक स्थलको सर्वेक्षण, अन्वेषण, उत्खनन, अनुसन्धान र संरक्षण समावेश छन्। विभागले पुरातात्त्विक स्थलसम्बन्धी अध्ययन तथा उत्खननका लागि औपचारिक प्रक्रिया र संरचना सञ्चालन गर्दै आएको छ। त्यसैले स्थानीय तह, विश्वविद्यालय, समुदाय र पुरातत्त्व विभागबीच सहकार्य आवश्यक छ।

मोरङको इतिहास संरक्षणको अर्को महत्वपूर्ण उपाय डिजिटल अभिलेखीकरण हो।पुराना ताडपत्र, शिलालेख, ताम्रपत्र, भूमिसम्बन्धी कागजात, नक्सा, पुराना तस्बिर, उद्योगका अभिलेख र मौखिक इतिहासलाई डिजिटल स्वरूपमा सुरक्षित गर्न सकिन्छ।यसबाट दुईवटा लाभ हुन्छन्। पहिलो, मूल सामग्रीको संरक्षण हुन्छ। दोस्रो, अनुसन्धानकर्तालाई पहुँच सहज हुन्छ।डिजिटल अभिलेख केवल प्रविधिको प्रयोग होइन। यो इतिहासलाई भविष्यसँग जोड्ने माध्यम हो।

मोरङमा थप अनुसन्धानका लागि व्यवस्थित पुरातात्त्विक सर्वेक्षण आवश्यक छ। विशेष गरी पुराना नदीमार्ग, सम्भावित बस्ती क्षेत्र, धार्मिक स्थल र ऐतिहासिक संरचनाको वैज्ञानिक नक्साङ्कन गर्न सकिन्छ।भू–स्थानिक प्रविधि, रिमोट सेन्सिङ, जीआईएस, कार्बन डेटिङ, सामग्री विश्लेषण र डिजिटल म्यापिङ जस्ता विधिले अनुसन्धानलाई थप प्रमाणमुखी बनाउन सक्छन्।त्यसैगरी स्थानीय वृद्धवृद्धा, समुदायका परम्परागत ज्ञानवाहक र सांस्कृतिक संस्थासँग मौखिक इतिहास संकलन गर्नुपर्छ। मौखिक स्रोतलाई पुरातात्त्विक तथा लिखित प्रमाणसँग तुलना गर्दा इतिहासको अझ बहुआयामिक चित्र निर्माण हुन सक्छ।

मोरङको इतिहास माटोमा पनि छ। अभिलेखमा पनि छ। स्मृतिमा पनि छ।भेडियारीजस्ता पुरातात्त्विक स्थलले भौतिक अतीतको ढोका खोल्छन्। धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूले सामुदायिक स्मृति सुरक्षित राख्छन्। भूमि तथा प्रशासनिक अभिलेखले राज्य र समाजबीचको सम्बन्ध देखाउँछन्। विराटनगर जुट मिलका अभिलेखले आधुनिक औद्योगिक समाजको उदयलाई प्रमाणित गर्ने ऐतिहासिक आधार दिन्छन्। यसरी हेर्दा मोरङको इतिहास एउटा रेखीय कथा होइन। यो धेरै तहमा बनेको इतिहास हो। पुरातत्त्व यसको माटो हो। अभिलेख यसको स्मृति हो। मौखिक परम्परा यसको जीवित आवाज हो। र इतिहासलेखन ती सबै आवाजबीच गरिने विवेकपूर्ण संवाद हो।

मोरङलाई बुझ्नु भनेको एउटा जिल्लाको अतीत बुझ्नु मात्र होइन। यो नेपालको पूर्वी भूभागमा मानव बसोबास, राज्य, समाज, अर्थतन्त्र र संस्कृतिको दीर्घ परिवर्तनलाई बुझ्नु हो।अतः मोरङको पुरातात्त्विक तथा अभिलेखीय अध्ययनलाई स्थानीय इतिहासको सीमाभित्र मात्र नराखी नेपालको व्यापक सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक इतिहाससँग जोडेर अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ। यही दृष्टिकोणले मोरङको मौन माटोलाई बोल्ने इतिहासमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।