बोध अन्तर्बोध: एक दार्शनिक, काव्यिक र आध्यात्मिक समालोचना

पुस्तक समीक्षा

बोध अन्तर्बोध: एक दार्शनिक, काव्यिक र आध्यात्मिक समालोचना

✍ तोमनाथ उप्रेती

सिर्जना अर्याल नेपाली साहित्यकी एक समकालीन कवि तथा गीतकार हुन्, जसको लेखनमा छन्दोबद्ध कविता, गीत र गजलको सशक्त उपस्थिति देखिन्छ। उनी मूलतः लयात्मक काव्यशिल्पमा दक्ष मानिन्छिन्। उनका कृतिहरूमा “सुनको पिंजडा”, “बोध अन्तर्बोध”  र नाटक “मुर्दाघर” उल्लेखनीय छन्। उनका कवितामा राष्ट्रप्रेम, अस्तित्वबोध, आत्मचिन्तन र आध्यात्मिक खोजको गहन प्रभाव पाइन्छ। छन्दको परम्परागत संरचनालाई आधुनिक भावबोधसँग संयोजन गर्ने उनको शैली विशिष्ट छ। सिर्जनाका कवितामा सरल भाषा भए पनि भाव गहन र दार्शनिक हुन्छ, जसले उनलाई नेपाली समकालीन छन्दकविताको महत्वपूर्ण हस्ताक्षरका रूपमा स्थापित गरेको छ।

नेपाली छन्दकविताको परम्परा संस्कृत काव्यशास्त्रको  जरा बोकेको एक दीर्घ सांस्कृतिक धारा हो, जसले भानुभक्तदेखि मोतीराम भट्ट, लेखनाथ पौड्याल, माधव घिमिरेसम्मको यात्रामा निरन्तरता र रूपान्तरण दुवै देखाएको छ। यही परम्पराको आधुनिक विस्तारमा सिर्जना अर्यालको “बोध अन्तर्बोध” एउटा उल्लेखनीय कृति हो, जसले छन्दलाई लयात्मक अभ्यास होइन, चेतनाको आत्मसंवादका रूपमा पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरेको छ। यो कृति  आत्म, समाज, राष्ट्र र अस्तित्वबिचको संवाद हो, जहाँ कविता एक साधन होइन, एक अनुभूति–दर्शन हो।यस कृतिको मूल आत्मा “बोध” र “अन्तर्बोध” बीचको द्वन्द्वात्मक सम्बन्ध हो। “बोध” बाह्य संसारको अनुभूति हो भने “अन्तर्बोध” आत्मभित्रको मौन सत्य। यी दुईबीचको संवाद नै कविताको मूल संरचना बनेको छ। यहाँ कविता चेतनाको गति हो, जसले पाठकलाई बाहिरी वस्तुबाट भित्री सत्यतर्फ लैजान खोज्छ। यो दृष्टि पूर्वीय वेदान्त दर्शनसँग गहन रूपमा जोडिएको देखिन्छ, जहाँ “आत्मा” र “ब्रह्म” बीचको ऐक्य नै अन्तिम सत्य मानिन्छ।

कवितासंग्रहको संरचनागत विशेषता अत्यन्त सशक्त छ। ५५ वटा कविताहरू १८ वटा विभिन्न छन्दमा लेखिनु नेपाली छन्दपरम्पराको पुनर्जागरण हो। शार्दूलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता, उपजाति, मालिनी, वंशस्थ, स्रग्विणी, शिखरिणी जस्ता छन्दहरूको प्रयोगले यो कृतिलाई शास्त्रीय सौन्दर्य प्रदान गरेको छ। प्रत्येक कविताको अन्त्यमा छन्द, सूत्र र गणको उल्लेख हुनु यो छन्दलाई “सजग चेतना” बनाउने प्रयास हो। यसले पाठकलाई निष्क्रिय उपभोक्ता होइन, सक्रिय सिकाइकर्ताको रूपमा रूपान्तरण गर्छ।अर्यालको काव्यिक भाषा सरल छ तर यसको सरलता सतही छैन। यो सरलता गहन अनुभवबाट जन्मिएको हो। उनका कवितामा राष्ट्रप्रेम, मातृभूमिप्रतिको भावनात्मक लगाव, पारिवारिक सम्बन्धको सूक्ष्मता, जीवनको अस्तित्वगत प्रश्नहरू र आध्यात्मिक खोज निरन्तर रूपमा देखा पर्छन्। विशेषगरी “नेपालमै गर्नु छ” शीर्षकको कवितामा देखिने मातृभूमिप्रतिको चेतना केवल भावुकता होइन, यो अस्तित्वको राजनीतिक र दार्शनिक घोषणा हो।

“छानो हुन्न बुवा समान बलियो बाँकी सबै हुन् भ्रम
आमाको प्रिय काखतुल्य जगमा मिल्ला कुनै आश्रम?”

यी पंक्तिहरूमा परिवार अस्तित्वको आधार हो भन्ने दर्शन प्रकट हुन्छ। यहाँ“आमा केवल व्यक्ति होइन, पृथ्वी, मातृभूमि र अस्तित्वको मूल स्रोतको प्रतीक बनेकी छिन्। यो प्रतीकात्मकता भारतीय उपमहाद्वीपीय काव्य परम्परासँग गहन रूपमा सम्बन्धित छ, विशेषगरी कालिदासको काव्य चेतना र तुलसीदासको भक्तिकाव्यसँग।दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, बोध अन्तर्बोध अस्तित्ववाद र पूर्वीय अध्यात्मवादको संगम हो। अस्तित्ववादी दृष्टिमा मानव जीवन अर्थहीनता र खोजबीचको संघर्ष हो, जसलाई अल्बर्ट काम्युले असंगत अवस्था भनेका छन्। तरअर्यालको कवितामा त्यो निरर्थकता छैन बरु त्यो निरन्तर आत्म–अन्वेषण हो। यहाँ मानव अस्तित्व अर्थहीन होइन, अर्थ–निर्माणशील छ।यस सन्दर्भमा उनका कवितालाई फ्रान्ज काफ्काको अस्तित्वगत असहजता र रविन्द्रनाथ टैगोरको आध्यात्मिक सौन्दर्यबीचको मध्यवर्ती स्थानमा राख्न सकिन्छ। काफ्कामा मानव अस्तित्व ब्यूँझिएको भय हो भने टैगोरमा त्यो अस्तित्व प्रकृतिसँग एकाकार हुने सौन्दर्य हो। अर्यालको कविता यी दुवैबीचको सन्तुलनमा उभिएको देखिन्छ जहाँ जीवनको पीडा स्वीकारिन्छ तर त्यसलाई उज्यालोतर्फ रूपान्तरण गरिन्छ।

छन्दको प्रयोग यस कृतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। आधुनिक नेपाली कविता प्रायः मुक्त छन्दतर्फ उन्मुख भएको अवस्थामा, बोध अन्तर्बोधले छन्दलाई पुनः जीवन्त बनाएको छ। छन्द यहाँ संगीत हो, अनुशासन होइन, चेतनाको लय हो। यो दृष्टि संस्कृत काव्यशास्त्रको रस सिद्धान्तसँग जोडिन्छ, जहाँ कविता पाठकको भावनात्मक अनुभवलाई जागृत गर्छ।

विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा, यो कृति अंग्रेजी कवि विलियम वर्ड्सवर्थको लिरिकल ब्यालेड्ससँग केही हदसम्म तुलनीय छ। वर्ड्सवर्थले सामान्य जीवनका अनुभूतिलाई काव्यको विषय बनाएका थिए। अर्यालले पनि सामान्य जीवन आमा, देश, सम्बन्ध, पीडालाई काव्यिक उचाइ प्रदान गरेकी छिन्। तर फरक के छ भने वर्ड्सवर्थमा प्रकृति केन्द्रमा छ, जबकि यहाँ चेतना केन्द्रमा छ।

त्यस्तै, यो कृति टागोरको “गीताञ्जली” सँग पनि दार्शनिक रूपमा नजिक देखिन्छ। टागोरमा ईश्वर र आत्मा बीचको संवाद कविता बनेको छ यहाँ आत्मा र अन्तर्बोध बीचको संवाद कविता बनेको छ। दुवैमा आध्यात्मिक खोज छ, तर सिर्जना अर्यालको खोज अधिक आत्म–विश्लेषणात्मक छ, जहाँ ईश्वर बाह्य नभई आन्तरिक चेतनामा अनुभूत हुन्छ।

नेपाली साहित्यमा यो कृतिलाई लेखनाथ पौड्यालको “तरुण तपसी” र माधव घिमिरेको “गौरी” परम्परासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। लेखनाथमा नैतिकता र शास्त्रीय अनुशासन छ भने घिमिरेमा भावनात्मक सौन्दर्य र राष्ट्रप्रेम। अर्यालको काव्य यी दुवै धारालाई समेट्दै आधुनिक चेतनासँग जोड्ने प्रयास हो।कविताको शैलीगत पक्षमा हेर्दा, प्रतीक , रूपक, अनुप्रास र लयात्मक पुनरावृत्तिको प्रयोग सन्तुलित रूपमा गरिएको छ। तर यहाँ अत्यधिक जटिल अलंकारको प्रयोग छैन, जसले कृतिलाई सर्वसाधारण पाठकसम्म पुर्याउन मद्दत गरेको छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा “बोध अन्तर्बोध” को संरचना एकरेखीय होइन, बरु बहुस्तरीय चेतनाको गतिशील प्रणाली जस्तो देखिन्छ। यहाँ चेतना स्थिर वा अलग–अलग तहमा बन्द नभई निरन्तर अन्तर्संवादमा रहन्छ, जसले कृतिलाई गहन दार्शनिक जटिलता प्रदान गर्छ।पहिलो तह सामाजिक चेतना हो, जहाँ राष्ट्र, परिवार र पहिचान जस्ता अवधारणाहरू  मानव अस्तित्वको सामूहिक आधारका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। यो तहले व्यक्तिलाई समुदायसँग जोड्छ र उसको अस्तित्वलाई सामाजिक अर्थ प्रदान गर्छ।दोस्रो तह व्यक्तिगत चेतना हो, जसमा भावना, स्मृति र इच्छाहरू केन्द्रमा आउँछन्। यहाँ मानव जीवनको आन्तरिक मनोवैज्ञानिक संसार उजागर हुन्छ, जहाँ व्यक्तिको अनुभव, पीडा, प्रेम र आकांक्षा अस्तित्वको सूक्ष्म रूप बनेर प्रकट हुन्छन्। यो तह अस्तित्वगत आत्मनिष्ठतासँग सम्बन्धित छ, जहाँ “म” आफैँ प्रश्नको केन्द्र बन्छ।तेस्रो तह आध्यात्मिक चेतना हो, जसले आत्मअन्वेषण र अस्तित्वगत प्रश्नहरू तर्फ यात्रा गर्छ। यो तहमा व्यक्ति सामाजिक र व्यक्तिगत सीमाहरू पार गर्दै अस्तित्वको मूल सत्य खोज्ने प्रयास गर्छ, जुन वेदान्तीय चेतना र अस्तित्ववादी दर्शन दुवैसँग संवाद गर्छ।यी तीनै तहहरू अलग–अलग रूपमा होइन, एकअर्कासँग निरन्तर संवादमा छन्। सामाजिक अनुभवले व्यक्तिगत भावनालाई आकार दिन्छ, व्यक्तिगत अनुभूतिले आध्यात्मिक खोजलाई जन्म दिन्छ, र आध्यात्मिक चेतनाले फेरि सामाजिक मूल्यहरूलाई पुनःव्याख्या गर्छ। यही त्रिकोणात्मक अन्तर्सम्बन्धले कृतिलाई चेतनाको बहुआयामिक मानचित्र बनाएको छ।यदि पश्चिमी दार्शनिक परम्परासँग तुलना गर्ने हो भने, यहाँको अन्तर्बोध सोक्रेटसको आफूलाई चिनसँग मेल खान्छ। तर सोक्रेटसमा आत्मज्ञान तर्कद्वारा प्राप्त हुन्छ भने यहाँ आत्मज्ञान अनुभूति र भावनात्मक चेतनाबाट प्राप्त हुन्छ। यो पूर्वीय ज्ञानपरम्पराको विशेषता हो, जहाँ अनुभव नै सत्यको आधार मानिन्छ।

कवितामा अभिव्यक्त राष्ट्रप्रेमलाई  राजनीतिक राष्ट्रवादका सीमित फ्रेमभित्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यहाँ “राष्ट्र” सत्ता, सीमा वा प्रशासनिक संरचनाको प्रतीक होइन, बरु अस्तित्वको मूल आधार हो। जब कविले “माटो” भन्छिन्, त्यो  भू–भौगोलिक इकाइ होइन त्यो स्मृति, पहिचान, संस्कार र चेतनाको समष्टिगत स्रोत हो। यस अर्थमा माटो मानव अस्तित्वको बाह्य आधार मात्र नभई आन्तरिक चेतनाको विस्तार पनि हो, जसले व्यक्तिलाई “म कहाँबाट आएको हुँ?” भन्ने अस्तित्वगत प्रश्नतर्फ डोर्याउँछ।

यस दृष्टिले हेर्दा राष्ट्रप्रेम यहाँ विश्वभित्रको अस्तित्वसँग पनि सम्बन्धित देखिन्छ, जहाँ मानव अस्तित्व संसारबाट अलग नभई त्यसैसँग गहन रूपमा गाँसिएको हुन्छ। त्यस्तै, यो चेतना टागोरको “जहाँ मन डरबाट मुक्त छ” सँग पनि जोडिन्छ, जहाँ स्वतन्त्रता  राजनीतिक स्वतन्त्रता होइन, डर, संकुचन र विभाजनबाट मुक्त चेतनाको अवस्था हो।टागोरको उक्त पंक्तिमा मानवता विश्वव्यापी र सीमाहीन चेतनाको रूपमा देखिन्छ, जहाँ आत्मा र समाजबीचको सम्बन्ध भय र नियन्त्रणबाट मुक्त हुन्छ। अर्यालको कवितामा पनि माटो त्यही प्रकारको सार्वभौमिक आधार बन्छ, जसले व्यक्तिगत अस्तित्वलाई सामूहिक मानवतासँग जोड्छ। यसरी राष्ट्रप्रेम संकीर्ण राष्ट्रवाद होइन, बरु मानव–अस्तित्वको जडसँग जोडिएको गहन दार्शनिक चेतना हो, जसले व्यक्ति, समाज र विश्वबीचको एकात्मक सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।कृतिको अन्तर्निहित दर्शनलाई गहन रूपमा विश्लेषण गर्दा यसमा अद्वैतको सूक्ष्म झुकाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। अद्वैत दर्शनले बाहिरी संसार (जगत्) र आन्तरिक आत्मा (आत्मन्) लाई अलग–अलग सत्य होइन, एउटै परमसत्य (ब्रह्म) का दुई अभिव्यक्ति मान्छ। यही दार्शनिक आधार बोध अन्तर्बोध भित्र बारम्बार प्रतिध्वनित हुन्छ।

कवितामा बाह्य अनुभवहरू देश, माटो, सम्बन्ध, पीडा, प्रेम—लाई केवल भौतिक वा सामाजिक यथार्थका रूपमा होइन, आन्तरिक चेतनाको विस्तारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। त्यस्तै, आन्तरिक अनुभूति पनि पूर्ण रूपमा व्यक्तिगत सीमाभित्र बन्द छैन त्यो बाह्य संसारसँग निरन्तर संवादमा रहन्छ। यसरी भित्र र बाहिरको सीमारेखा क्रमशः धुमिल हुँदै जान्छ, जसले अद्वैत चेतनाको आधारभूत अनुभूति निर्माण गर्छ।यस दृष्टिमा आत्मा र संसार अलग अस्तित्व होइनन्, बरु एउटै चेतनाको द्वैत–रहित प्रकटीकरण हुन्। जब कविताले माटो, देश वा मानव सम्बन्धको कुरा गर्छ, ती सबै अन्ततः आत्मचेतनाको विभिन्न रूपहरू बन्न पुग्छन्। यसले पाठकलाई बाह्य वस्तुमा होइन, त्यसभित्र लुकेको एकीकृत अस्तित्वतर्फ फर्कन प्रेरित गर्छ। यही एकता–बोध नै अद्वैत दर्शनको मूल सार हो, जुन यस कृतिको दार्शनिक आधारमा गहन रूपमा अन्तर्निहित देखिन्छ।

यद्यपि समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा बोध अन्तर्बोधमा केही संरचनागत सीमाहरू पनि देखिन्छन्, जुन छन्दकविताको स्वभावसँग नै सम्बन्धित छन्। छन्दको कठोर नियम, मात्रात्मक गणना र लयात्मक अनुशासनले कहिलेकाहीँ भावनाको स्वतन्त्र प्रवाहलाई सीमित गरेको अनुभूति गराउँछ। कविले विचार वा अनुभूतिलाई निश्चित छन्द संरचनाभित्र बाँध्नुपर्ने भएकाले केही स्थानमा भावको प्राकृतिक विस्तारभन्दा रूपको अनुशासन हावी भएको देखिन्छ।त्यस्तै, केही कविताहरूमा दार्शनिक गहिराइ वा विचारको मौलिक विस्तारभन्दा लयात्मक सौन्दर्य, अनुप्रास र छन्दीय समन्वय बढी प्रभावशाली बनेको अनुभूति हुन्छ। यसले कविताको संगीतात्मक पक्षलाई बलियो बनाउँछ, तर विचारको बहुआयामिक अन्वेषण केही हदसम्म संकुचित हुन सक्छ।तर यो अवस्थालाई कमजोरीका रूपमा मात्र होइन, छन्दकविताको स्वभाविक चुनौतीका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ। छन्दमा लेख्दा कविले स्वतन्त्र गद्यजस्तो असीमित अभिव्यक्ति पाउँदैन उसले विचार र रूपबीच निरन्तर सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। त्यसैले देखिने यी सीमाहरू वास्तवमा छन्दको सौन्दर्य र चुनौती दुवैको परिणाम हुन्, जसले कविको शिल्पगत दक्षता पनि प्रमाणित गर्छ।

समग्रमा, बोध अन्तर्बोध नेपाली छन्दकविताको समकालीन पुनर्जागरणको एउटा महत्वपूर्ण प्रयास हो। यसले छन्दलाई संग्रहालयको वस्तु होइन, जीवित चेतना बनाएको छ। यसले पाठकलाई आत्मअन्वेषण गर्न प्रेरित गर्छ।यो कृति  साहित्यिक उपलब्धि मात्र होइन, यो दार्शनिक अभ्यास पनि हो। यहाँ कविता आत्माको दर्पण बनेको छ, जसमा पाठकले आफ्नो अस्तित्व देख्न सक्छ। यही कारणले यो कृति नेपाली साहित्यमा दीर्घकालीन मूल्य राख्ने सम्भावना बोकेको छ।