प्रविधिमा मानवीय संवेदनशीलताको वहस

प्रविधिमा मानवीय संवेदनशीलताको वहस

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

प्रविधि आज मानव सभ्यताको अस्तित्व, मूल्य र नैतिकताको प्रत्यक्ष पक्षपोषक बन्दै आएको छ। आजको डिजिटल युगमा यसको प्रभाव सामाजिक संरचना, मानव व्यवहार र मूल्यपरक निर्णयमा समेत देखिन्छ। यहीँबाट सुरु हुन्छ डिजिटल मानववादको मूल अवधारणा जहाँ प्रविधि मानवीयताको प्रतिस्थापन होइन, बरु मानव आवश्यकतासँग अनुरूप बनाउने प्रयास नै यस अवधारणाको केन्द्रीय तत्त्व हो।

समावेशी दृष्टिकोण डिजिटल मानववादको एक प्रमुख आयाम हो। यहाँ पहुँच र उपयोगको सतही परिधिमा मात्र ध्यान केन्द्रित हुँदैन बरु विविध वर्ग, लिङ्ग, भाषा, संस्कृति र क्षमताका मानिसहरूलाई प्रविधिको लाभदायी दायरामा ल्याउने प्रयास गरिन्छ। जब प्रविधि मानवताको संवाहक करुणा, न्याय, समानता र सामाजिक उत्तरदायित्वका मूल्यहरूसँग जोडिएर विकास हुन्छ, तब मात्र डिजिटल मानववादको यथार्थ कार्यान्वयन सम्भव हुन्छ।

डिजिटल मानववाद प्रविधिप्रतिको सजग प्रेम हो। यसले प्रविधिलाई मानवताको सेवा गर्ने साधनको रूपमा प्रयोग गर्न निर्देशन दिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन र सामाजिक सेवा क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोग गर्दा प्रक्रिया मानव–केन्द्रित हुनु आवश्यक छ। सामाजिक न्याय, समावेशिता र गरिमालाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

नेपालजस्ता संक्रमणकालीन समाजमा, जहाँ डिजिटल पहुँच र साक्षरतामा भिन्नता छ, डिजिटल मानववादले प्रविधिको मानव–मैत्री प्रयोग सुनिश्चित गर्न मार्गदर्शन गर्छ। यसले नीतिनिर्माता, शिक्षक, प्रविधिविद् र सर्वसाधारणलाई एउटै उद्देश्य—प्रविधिको प्रयोग मानवताको लागि—तर्फ उन्मुख गराउँछ।

प्रविधि र मानवता बीचको सहयात्राले मानवीय मूल्य, न्याय र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ। वेदान्त दर्शन अनुसार, “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम” (कथोपनिषद्) सत्य बोल्नुहोस्, प्रिय बोल्नुहोस्, तर अप्रिय सत्य नबोल्नुहोस्। यसले हामीलाई देखाउँछ कि निर्णय  तथ्यमा आधारित नहुँदा पनि मानव चेतना र संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ।

प्रविधिको उपयोगले सामाजिक सेवा, प्रशासनिक निर्णय, शिक्षा, स्वास्थ्य र अनुसन्धानमा क्रान्तिकारी सुधार ल्याउन सक्छ। तर यसको दिगो र मानव केन्द्रित उपयोग तब मात्र सम्भव छ जब मानव निर्णयकर्ताले चेतना, नैतिकता र उत्तरदायित्वलाई आफ्नो कार्यप्रणालीमा समाहित गर्छ। ज्ञान वा प्रविधि जति उच्च भए पनि चेतनाको अनुपस्थितिमा विनाश अपरिहार्य हुन्छ। डिजिटल मानववादले यही सन्देश दिन्छ मानवता, नैतिकता र चेतना नै प्रविधिको मार्गदर्शन गर्ने प्रमुख आधार हुन्।

यदि हामी मानवता र प्रविधि बीचको सन्तुलन कायम गर्न सक्यौं भने, भविष्यमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव कल्याण, न्याय र समृद्धिको सशक्त सहयात्री बन्न सक्छ। यसले मानव जीवनलाई बुद्धिमान, नैतिक र संवेदनशील बनाउने मार्ग खोल्छ। तर यसको लागि प्रविधि र मानव चेतनाबीच स्पष्ट दिशानिर्देशन आवश्यक छ।

डिजिटल मानववादले यस समस्याको समाधानका लागि तीन प्रमुख तत्त्व प्रस्तुत गर्छ। पहिलो, मानव–केंद्रित डिजाइन एआई प्रणाली बनाउँदा मानव कल्याण, सुरक्षा र न्यायको प्राथमिकता सुनिश्चित गर्नु। दोस्रो, नैतिक एल्गोरिदम—एल्गोरिदमले केवल दक्षता होइन, समानता, पारदर्शिता र दायित्वलाई पनि आधार बनाओस्। तेस्रो, मानव–एआई सहकार्य निर्णयमा पूर्ण निर्भरता होइन, मानव निरीक्षण, मूल्य–निर्णय र सामाजिक परिप्रेक्ष्य अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नु।

एआई र मानव निर्णयको संयोजनले द्रुत, दक्ष र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सक्छ। तर यसको सफलताको आधार डिजिटल मानववादको सिद्धान्तमा निर्भर हुन्छ। प्रविधि मानवताको विरुद्ध होइन, मानवीय संवेदनशीलता, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको सशक्त संरक्षक बन्नुपर्छ। यसरी मात्र एआईले मानव जीवनलाई केवल सहज बनाउन होइन, न्यायपूर्ण, संवेदनशील र दिगो समाज निर्माणमा योगदान पुर्याउन सक्छ।

नेपालमा डिजिटल मानववादको आवश्यकता अझै गहिरो छ। आर्थिक–सामाजिक असमानता, पहुँचको भिन्नता र डिजिटल साक्षरताको अन्तरले प्रविधिको प्रयोगमा न्यायको अभाव देखाउँछ। उदाहरणका लागि, काठमाडौंका विद्यालयहरूमा स्मार्ट बोर्ड र जुम कक्षा उपलब्ध छन्, तर कर्णालीका बालबालिका अझै रेडियो शिक्षामा निर्भर छन्। त्यस्तै, नागरिक एप वा ई–सेवाले सेवा प्रवाह सजिलो बनाएका छन्, तर दृष्टिविहीन, अशिक्षित वा ज्येष्ठ नागरिकका लागि ती प्रणाली असहज छन्।

सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन शिक्षा र टेलिमेडिसिनले प्रगतिको अनुभूति दिन्छ, तर मनोवैज्ञानिक, नैतिक र सामाजिक असर बेवास्ता गर्न मिल्दैन। आत्मग्लानि, एक्लोपन र साइबर बुलिङ अब नेपाली किशोरहरूको यथार्थ बनिरहेका छन्। यसले ‘डिजिटल आत्मचेतना’ आवश्यक बनाउँछ, जसले सहानुभूति, संवेदनशीलता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्रवर्द्धन गर्छ।

डिजिटल मानववाद प्रविधिप्रतिको सजग प्रेम हो। यसले प्रविधिलाई मानवताको सेवा गर्ने साधनको रूपमा हेर्छ। नेपालजस्ता संक्रमणकालीन समाजमा, जहाँ आधुनिकता र परम्परा बीच द्वन्द्व छ, डिजिटल मानववाद मार्गदर्शक सिद्धान्त बन्न सक्छ। यसले नीतिनिर्माता, शिक्षक, प्रविधिविद् र सर्वसाधारणलाई एउटै साझा उद्देश्य प्रविधिको प्रयोग मानवतातर्फ उन्मुख गराउँछ।