आत्मत्याग र सामाजिक रूपान्तरणको दार्शनिक सम्बन्ध  

आत्मत्याग र सामाजिक रूपान्तरणको दार्शनिक सम्बन्ध

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको इतिहास त्याग, समर्पण र आत्मनिवेदनको दार्शनिक यात्रा पनि हो। जहाँ–जहाँ समाज रूपान्तरणको उज्यालो देखिन्छ, त्यहाँ कुनै न कुनै रूपमा आत्मत्यागको मौन शक्ति उपस्थित हुन्छ। आत्मत्याग  सामाजिक पुनर्निर्माणको अदृश्य ऊर्जा हो। समाजलाई भत्काउने स्वार्थको अन्धकारबीच आत्मत्यागले नै चेतनाको दीप प्रज्वलित गर्छ।आत्मत्यागको अर्थ स्वयंलाई ठूलो उद्देश्यका लागि अर्पण गर्नु हो। जब व्यक्ति आफ्नो सीमित स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितका लागि सोच्न थाल्छ, तब त्यागको दर्शन जन्मिन्छ। यो त्याग कुनै क्षति होइन, बरु चेतनाको विस्तार हो। व्यक्ति आफूलाई जितेर समाजमा हराउँछ, तर त्यही हराइमा उसले अमरता प्राप्त गर्छ।

दार्शनिक दृष्टिले आत्मत्याग चेतनाको उच्चतम रूप हो। जब “म” र “मेरो” को सीमा कमजोर हुन्छ, तब “हामी” को भावना बलियो हुन्छ। यही “हामी” को चेतनाले समाजलाई जोड्छ। सामाजिक रूपान्तरणको मूल आधार नै व्यक्तिगत चेतनाको रूपान्तरण हो। जब व्यक्तिको दृष्टि स्वार्थबाट परमार्थतर्फ मोडिन्छ, तब समाजको संरचना पनि परिवर्तन हुन थाल्छ।पूर्वीय दर्शनमा त्यागलाई अत्यन्त उच्च स्थान दिइएको छ। उपनिषद् र गीता दुवैमा त्यागलाई मुक्ति र शान्तिको मार्ग भनिएको छ। भगवद्गीतामा निष्काम कर्मको सिद्धान्तले स्पष्ट गर्छ कि कर्मको फलमा आसक्ति त्याग्नु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो। जब व्यक्ति आफ्नो कर्मलाई समाज, धर्म वा सत्यका लागि समर्पित गर्छ, तब त्यो कर्म रूपान्तरणकारी शक्ति बन्छ। यस्तो कर्मले केवल व्यक्तिगत उन्नति होइन, सामाजिक चेतनाको उत्थान पनि गर्छ।आत्मत्यागको पहिलो चरण स्वार्थको पहिचान हो। मानिसले आफ्नो भित्रको लोभ, मोह र अहंकारलाई चिन्ने क्षणबाट नै रूपान्तरण सुरु हुन्छ। स्वार्थ चेतनाको प्राकृतिक प्रवृत्ति हो, तर जब यो असन्तुलित हुन्छ, तब समाजमा असमानता, शोषण र द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ। आत्मत्यागले यही असन्तुलनलाई सन्तुलनमा ल्याउँछ। जब व्यक्ति “म” भन्दा “हामी” लाई प्राथमिकता दिन थाल्छ, तब सामाजिक संरचना स्वतः परिवर्तन हुन थाल्छ।

महापुरुषहरूको जीवन हेर्दा देखिन्छ कि उनीहरूले व्यक्तिगत सुख र सुविधा त्यागेर समाजका लागि आफूलाई समर्पित गरे। उनीहरूको त्याग चेतनाको क्रान्ति थियो। यस्तो त्यागले समाजमा नयाँ मूल्यहरूको स्थापना गर्यो। न्याय, समानता, करुणा र सहअस्तित्व जस्ता मूल्यहरू त्यागको भूमिबाटै जन्मिन्छन्।दार्शनिक रूपमा आत्मत्यागलाई दुई तहमा बुझ्न सकिन्छ। पहिलो भौतिक त्याग र दोस्रो मानसिक त्याग। भौतिक त्यागमा मानिसले सम्पत्ति, सुविधा वा भौतिक सुख त्याग्न सक्छ। तर मानसिक त्याग अझ गहिरो हुन्छ। यसमा अहंकार, घृणा, ईर्ष्या र द्वेष त्यागिन्छ। वास्तविक सामाजिक रूपान्तरण भौतिक त्यागले मात्र होइन, मानसिक त्यागले सम्भव हुन्छ। जब मन शुद्ध हुन्छ, तब समाज पनि शुद्ध हुन थाल्छ।आत्मत्याग र सामाजिक रूपान्तरणबीचको सम्बन्ध कारण र परिणामको जस्तो छ। आत्मत्याग कारण हो, सामाजिक रूपान्तरण परिणाम हो। तर यो सम्बन्ध एकतर्फी मात्र होइन। जब समाज रूपान्तरण हुन्छ, तब व्यक्तिमा पनि त्यागको भावना अझ बलियो हुन्छ। यो चक्र निरन्तर चलिरहन्छ। शुद्ध समाजले शुद्ध व्यक्तिहरू जन्माउँछ र शुद्ध व्यक्तिहरूले अझ शुद्ध समाज निर्माण गर्छन्।

आधुनिक समाजमा आत्मत्यागको मूल्य घट्दै गएको देखिन्छ। उपभोक्तावादी संस्कृतिले मानिसलाई स्वार्थकेन्द्रित बनाइरहेको छ। सफलता, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनको दौडमा मानिसले आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्न थालेको छ। तर यही स्वार्थले सामाजिक सम्बन्धहरू कमजोर बनाइरहेको छ। परिवार, समुदाय र राष्ट्रबीचको सम्बन्धमा दूरी बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा आत्मत्यागको पुनःस्थापना अत्यन्त आवश्यक छ।आत्मत्यागको दार्शनिक आधार करुणा हो। करुणा बिना त्याग सम्भव हुँदैन। जब मानिसले अरूको दुःखलाई आफ्नो दुःख जस्तै महसुस गर्छ, तब ऊ स्वार्थबाट बाहिर निस्कन्छ। करुणाले मानिसलाई जोड्छ, स्वार्थले अलग गर्छ। यही कारणले करुणा सामाजिक रूपान्तरणको पहिलो आधार हो। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ हिंसा घट्छ, विभाजन कम हुन्छ र सहअस्तित्व बढ्छ।

समाज चेतनाको जीवित रूप हो। प्रत्येक व्यक्तिको चेतना मिलेर समाजको चेतना बनाउँछ। त्यसैले जब व्यक्तिमा आत्मत्यागको भावना विकसित हुन्छ, तब समाजको चेतना पनि रूपान्तरित हुन्छ। यस्तो समाजमा न्याय केवल कानुनी प्रक्रिया होइन, नैतिक आवश्यकता बन्छ। सहयोग केवल बाध्यता होइन, स्वाभाविक प्रवृत्ति बन्छ।आत्मत्यागले शक्ति होइन, शुद्धता सिर्जना गर्छ। शक्ति जब स्वार्थसँग जोडिन्छ, तब दमन उत्पन्न हुन्छ। तर जब शक्ति त्यागसँग जोडिन्छ, तब सेवा उत्पन्न हुन्छ। सेवा नै सामाजिक रूपान्तरणको वास्तविक आधार हो। सेवा बिना समाज केवल संरचना हुन्छ; सेवा सहित समाज जीवित चेतना बन्छ।दार्शनिक दृष्टिले आत्मत्याग अस्तित्वको विस्तार हो। जब व्यक्ति आफूलाई सीमित शरीर र नाममा बाँध्दैन, तब उसको अस्तित्व व्यापक हुन्छ। ऊ समाज, प्रकृति र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डसँग एकात्मता अनुभव गर्न थाल्छ। यही एकात्मताको अनुभूति सामाजिक रूपान्तरणको उच्चतम अवस्था हो। यस्तो अवस्थामा विभाजनको कुनै आधार रहँदैन।आत्मत्याग सामाजिक उत्तरदायित्व पनि हो। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार समाजमा योगदान गर्नुपर्छ। जब सबै व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितका लागि काम गर्छन्, तब समाज समृद्ध हुन्छ।

समाजमा देखिने असमानता, भ्रष्टाचार र अन्यायको मूल कारण स्वार्थको अत्यधिक विस्तार हो। आत्मत्यागले यही स्वार्थलाई सीमित गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो लाभभन्दा समाजको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब प्रणालीमा शुद्धता आउँछ। यस्तो शुद्धता नै दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्वको आधार हो।आत्मत्यागको अभ्यास सजिलो छैन। यो निरन्तर आत्मसंघर्षको प्रक्रिया हो। मानिसले आफ्नो इच्छा, अभिमान र लोभसँग संघर्ष गर्नुपर्छ। तर यही संघर्षले चेतनालाई परिष्कृत बनाउँछ। परिष्कृत चेतना नै सामाजिक रूपान्तरणको शक्ति हो। बिना चेतनाको रूपान्तरण, कुनै पनि सामाजिक सुधार दीर्घकालीन हुन सक्दैन।आत्मत्याग र सामाजिक रूपान्तरण एकअर्कामा जोडिएका छन्। आत्मत्याग बिना सामाजिक रूपान्तरण सतही हुन्छ। सामाजिक रूपान्तरण बिना आत्मत्याग अधूरो हुन्छ। यी दुईबीचको सम्बन्धले मानव सभ्यतालाई दिशानिर्देश गर्छ। जब व्यक्ति आफूलाई समाजका लागि समर्पित गर्छ, तब समाज स्वतः रूपान्तरित हुन्छ। र जब समाज रूपान्तरित हुन्छ, तब व्यक्तिको चेतना अझ उच्च स्तरमा पुग्छ।मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य केवल व्यक्तिगत सफलता होइन; सामूहिक कल्याण हो। आत्मत्यागले यही सामूहिक कल्याणको मार्ग खोल्छ। यही मार्गमा मानवता शुद्ध हुन्छ, समाज समृद्ध हुन्छ र सभ्यता उज्यालो बन्छ। यही आत्मत्यागको दार्शनिक सत्य हो, र यही सामाजिक रूपान्तरणको शाश्वत आधार हो।

स्वार्थमुक्त चेतना मानवता र जीवनको मूल उद्देश्यसँग जोडिन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकार, स्वार्थ र संकीर्ण दृष्टिकोणलाई त्याग्छ, तब उसले आफ्नो चेतनालाई व्यापकता र शुद्धतामा पुर्याउँछ। यसले समाज, राष्ट्र र विश्वलाई शान्ति, समृद्धि र समानताको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।यो चेतना मानव हृदयमा प्रेम, करुणा र सहिष्णुताको बीउ रोप्छ, जसबाट समाज र मानवता फूलफूलिन्छ।स्वार्थमुक्त चिन्तनले मात्र साझा समस्याको समाधान, संसाधनको न्यायपूर्ण वितरण र मानव अधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्न सक्छ।मानव कल्याणका लागि स्वार्थमुक्त दृष्टि जीवनको उच्चतम मार्ग हो। यसले व्यक्तिगत सन्तोष, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्छ। बाह्य सफलता र व्यक्तिगत लाभमा सीमित सोचले जीवनलाई क्षणिक र अस्थायी बनाउँछ, तर निस्वार्थ दृष्टिले समाज र मानवताको भविष्य उज्जवल बनाउँछ। यही दृष्टिकोण मानव सभ्यताको साँचो आधार र स्थायी विजयको सूत्र हो।