सम्मानको चेतनाले निर्माण गर्ने सभ्य समाज  

सम्मानको चेतनाले निर्माण गर्ने सभ्य समाज

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव समाज चेतना, भावना र मूल्यहरूको जीवित प्रणाली हो। यदि समाजभित्रका मानिसहरूबीच सम्मानको चेतना छैन भने, सबै संरचनाहरू कमजोर हुन्छन्। तर जब सम्मानको चेतना जागृत हुन्छ, तब समाज सभ्य र मानवीय पनि बन्छ।सम्मानको चेतना अरूको अस्तित्व, विचार, भावना र पहिचानलाई स्वीकार गर्ने गहिरो आन्तरिक अवस्था हो। यो भित्री दृष्टिकोण हो। जब मानिसले अरूलाई आफूभन्दा कम वा बढी नभई समान अस्तित्वको रूपमा हेर्न थाल्छ, तब सम्मान स्वतः प्रकट हुन्छ। यही चेतना सभ्य समाजको आधार हो।सभ्यता भौतिक विकासले मापन हुँदैन। भवन, सडक, प्रविधि र अर्थतन्त्रले समाजलाई आधुनिक बनाउन सक्छ, तर सभ्य बनाउन सक्दैन। सभ्यता त तब मात्र निर्माण हुन्छ जब मानिसको व्यवहारमा संवेदनशीलता, करुणा र सम्मान समावेश हुन्छ। यही कारणले कुनै पनि समाजको वास्तविक मापन उसको नैतिक र भावनात्मक स्तरमा हुन्छ।सम्मानको संस्कृतिले समाजमा विश्वास निर्माण गर्छ। जब मानिसहरू एकअर्काप्रति सम्मानशील हुन्छन्, तब अविश्वास घट्छ। अविश्वास भएको समाजमा डर, शंका र द्वन्द्व बढ्छ, तर विश्वास भएको समाजमा सहयोग, सहकार्य र एकता विकास हुन्छ। विश्वास नै सामाजिक स्थायित्वको आधार हो।

मानव सम्बन्धहरूको गहिराइ पनि सम्मानमै आधारित हुन्छ। परिवार, मित्रता, कार्यस्थल वा राज्य जहाँ पनि सम्मानको अभाव भयो भने सम्बन्ध कमजोर हुन्छ। जब एक व्यक्ति अर्को व्यक्तिको भावना र विचारलाई महत्व दिन्छ, तब सम्बन्धमा गहिरो आत्मीयता उत्पन्न हुन्छ। यही आत्मीयता नै सामाजिक सौन्दर्य हो।सम्मानको चेतनाले विविधतालाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ। मानव समाजमा भाषा, संस्कृति, धर्म, विचार र जीवनशैलीमा विविधता हुन्छ। यदि सम्मान छैन भने यो विविधता द्वन्द्वको कारण बन्छ। तर सम्मानको चेतना भएको समाजमा यही विविधता शक्ति बन्छ। किनकि विविधताले समाजलाई समृद्ध बनाउँछ, कमजोर होइन।पूर्वीय दर्शनले “वसुधैव कुटुम्बकम्” भन्ने अवधारणामार्फत सम्पूर्ण विश्वलाई एक परिवारको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ। यो अवधारणा सम्मानको चेतनामा आधारित जीवनदृष्टि हो। जब मानिसले सम्पूर्ण मानवतालाई एउटै परिवारको रूपमा बुझ्छ, तब विभाजन हराउँछ र एकता जन्मिन्छ।सम्मानको अभावले समाजमा हिंसा जन्माउँछ। जब मानिसले अर्को मानिसलाई कम मूल्यवान ठान्छ, तब उसलाई चोट पुर्याउन सजिलो हुन्छ। हिंसा शारीरिक मात्र होइन, मानसिक र सामाजिक पनि हुन्छ। अपमान, भेदभाव र उपेक्षा पनि हिंसाका रूप हुन्। त्यसैले सम्मानको चेतना हिंसाविरुद्धको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।

शिक्षा प्रणालीले सम्मानको चेतना विकास गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यदि शिक्षा  परीक्षा र अंकमा सीमित भयो भने यसले केवल प्रतिस्पर्धी मानसिकता विकास गर्छ। तर यदि शिक्षाले मानवीय मूल्यहरू, सहिष्णुता र सम्मान सिकायो भने त्यसले सचेत नागरिक निर्माण गर्छ। सचेत नागरिक नै सभ्य समाजको आधार हो।सम्मान अरूलाई मात्र दिने कुरा होइन, आफैलाई पनि दिने कुरा हो। आत्मसम्मान बिना अरूप्रति सम्मान सम्भव हुँदैन। जब मानिसले आफ्नो अस्तित्व, क्षमताहरू र सीमाहरूलाई स्वीकार गर्छ, तब ऊ अरूलाई पनि स्वीकार गर्न सक्षम हुन्छ। आत्मअस्वीकृति भएको व्यक्ति प्रायः असुरक्षित र आक्रामक हुन्छ।कार्यस्थलमा सम्मानको संस्कृतिले उत्पादकत्व र सन्तुष्टि दुवै बढाउँछ। जब कर्मचारीहरूलाई सम्मान दिइन्छ, तब उनीहरू जिम्मेवार र प्रेरित हुन्छन्। तर अपमानजनक वातावरणले तनाव र असन्तोष बढाउँछ। त्यसैले आधुनिक व्यवस्थापनमा पनि सम्मानलाई आधारभूत मूल्य मानिन्छ।

राजनीतिमा सम्मानको चेतना अझै महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि राजनीतिक नेतृत्वमा सम्मान छैन भने समाज विभाजित हुन्छ। तर जब नेतृत्वले नागरिकहरूको आवाजलाई सम्मान गर्छ, तब लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। लोकतन्त्र सम्मानको अभ्यास हो।सम्मानको चेतनाले संवादलाई प्रभावकारी बनाउँछ। जब मानिसहरू एकअर्काको विचारलाई सम्मान गर्छन्, तब संवाद निर्माणात्मक हुन्छ। तर सम्मानको अभावमा संवाद बहसमा र बहस विवादमा परिवर्तन हुन्छ। स्वस्थ संवाद नै सामाजिक विकासको आधार हो।सम्मानको संस्कृतिले सहअस्तित्वलाई सम्भव बनाउँछ। संसारमा सबै मानिस एउटै विचार, एउटै संस्कृति वा एउटै विश्वास राख्दैनन्। तर सहअस्तित्वको अर्थ फरकपनलाई स्वीकार गर्नु हो। जब सम्मान हुन्छ, तब फरकपन डर होइन, सौन्दर्य बन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा सम्मानको चेतना आत्मिक विकाससँग जोडिएको हुन्छ। जब मानिसले आफूभित्र र बाहिर एउटै चेतना देख्न थाल्छ, तब ऊ सबैप्रति सम्मानशील हुन्छ। यसलाई अद्वैत दृष्टिकोण पनि भनिन्छ, जहाँ विभाजन हराउँछ र एकता अनुभूत हुन्छ।सम्मानको अभावले समाजमा असमानता बढाउँछ। जात, वर्ग, लिंग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा गरिने भेदभाव सम्मानको कमीको परिणाम हो। जबसम्म समाजले सबैलाई समान सम्मान दिँदैन, तबसम्म वास्तविक न्याय सम्भव हुँदैन।सम्मानको चेतना विकास गर्न आत्मचिन्तन आवश्यक हुन्छ। मानिसले आफ्ना व्यवहार, शब्द र दृष्टिकोणलाई निरन्तर अवलोकन गर्नुपर्छ। के मेरो व्यवहारले अरूलाई सम्मान दिन्छ वा चोट पुर्याउँछ? यो प्रश्नले चेतनालाई सुधार गर्छ।सम्मानको संस्कृतिको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको सरलता हो। यसका लागि ठूलो धन, शक्ति वा ज्ञान आवश्यक छैन। केवल संवेदनशील हृदय आवश्यक छ। एक सानो सम्मानजनक शब्द, एक सानो ध्यानपूर्ण व्यवहारले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।